دايرة المعارف هورامان
 
دانش نامه‌و هه‌ورامانی - وضعیت جغرافیایی ,تاریخی ,دینی، فرهنگی , هنری ، شخصیتها ، روستاها وشهرها

رو په‌نجشه‌ممه‌ی 4 چێڵکڕ وو 1391 روجیاری به‌رابه‌ر به‌ 24 مه‌ی 2012 میلادی سه‌روو ئه‌رک و یاردی ئه‌نجومه‌نوو فه‌رهه‌نگی ئه‌ده‌بی روجیاری و ئێداره‌و ئێرشادو سه‌وڵاوای جه ‌ساڵونه‌و موجته‌مه‌عوو فه‌رهه‌نگی ئێرشاردو شاروو مه‌ریوانینه گلێر‌وه‌بیه‌یه‌‌ په‌ی قه‌دردانی و یادکردارو دوێ دانێ جه‌ نویسه‌ر، هورگێڵنه‌ر و په‌یجوریکه‌راو هۆرامانی ئاغه‌یان: ئه‌حمه‌د موحه‌ممه‌دی و ئه‌حمه‌د نه‌زیری‌ بریا راوه‌.

چی مه‌راسێمه‌نه‌ که‌ ساعه‌توو 9 وه‌ڵ جه ‌نیمه‌روی ده‌سش په‌نه‌ که‌رد و تا وێره‌گا ئێدامه‌ش بێ جه‌مێوی فره‌ جه‌ خه‌ڵک، نویسه‌ر و شاعێر و لایێنگیراو مه‌نته‌قه‌و مه‌ریوان، هۆرامان و ئه‌وته‌ر شاره‌کاو کوردستانی به‌شداریشا که‌رده‌ بێ. موجری ئی جه‌له‌سه‌یه‌ ئارام مستوفی بێ. گلێره‌که‌ به‌ قسه‌کاو ئاغه‌ی فیروز عارێفی ده‌بیروو هه‌مایێشه‌که‌ی ده‌سش په‌نه‌ که‌رد. ئاد جه‌باره‌و‌ ئیژایی هه‌رمانه‌ فه‌رهه‌نگیه‌کا و فره‌ ره‌نگی و ‌ته‌نه‌وعی فه‌رهه‌نگی باسش که‌رد و ئاغه‌ی سه‌مه‌دی ره‌ئیسوو ئێداره‌و ئێرشادو سه‌وڵاوای خه‌یر ئامایش جه‌ مێمانه‌کا که‌رد و دماته‌ر شاعێری بوکانی ماموسا ئاسو شێعرێوش‌ وه‌نه‌وه‌.

پانێلوو ئه‌وه‌ڵوو به‌رنامه‌که‌ی به‌ راوه‌به‌ری سه‌عدی نوری بریا راوه‌ که‌ حمه‌ره‌شید ئه‌مینی، سابیر عه‌زیزی و ئه‌حمه‌دی قازی به‌شدارێ ئا پانێله‌یه‌ بێنێ. ئه‌حمه‌د قازی جه‌باره‌ ئه‌همیه‌توو زوانی ئه‌داییوه‌ باسش که‌رد و حمه‌ره‌شید ئه‌مینیچ سه‌روو کاره‌کاو ئا به‌رێزانه‌ قسێش که‌ردێ و سابیر عه‌زیزیچ جه‌باره‌و نه‌سر نووسیه‌ی به‌ هۆرامی مه‌تڵه‌بێوه‌ش وا‌نا‌وه‌. جه‌ پانێڵوو دوه‌میچه‌نه‌ که‌ هۆرامان به‌هرامی به‌ردش راوه‌ ئاغه‌یان هاشمی، ئیراهیمی و ره‌ئووف مه‌حموودپوور و خاتوو  سویلا موحه‌مه‌دی حازێرێ بیێ و هه‌رکامشا جه‌ باره‌و تاریخ نویسی و ئیژایی ته‌رجه‌مه‌ی  و ره‌توو ئه‌ده‌بیات و فه‌رهه‌نگیوه‌ قسه‌و باسشا که‌رد. دمانیمه‌رویج پانێلێوه‌ گێریا به‌ به‌شداری ئه‌حمه‌د نه‌زیری و ئه‌حمه‌د محه‌مه‌دی و ئه‌سعه‌د ئه‌رده‌ڵان و عه‌دنان زه‌بێحی و فیلمێویچ نمایش دریا و شاعێرێ هۆرامانی ئاغه‌یان بورهان ئه‌خته‌ر و سابیر سه‌عیدی شێعریشا وه‌نێوه‌. و جه‌ ئاخریچوه‌ ته‌قدریر کریا جه‌ چن شه‌خسیه‌تێ فه‌رهه‌نگییێ و گلێره‌که‌ دماییش ئاما.  

ئاغه‌ی ئه‌حمه‌د محه‌مه‌دی جه‌ ساڵه‌و 1317 روجیاری ده‌گاو دزڵینه‌ ئامان دنیا و جه‌ ماوه‌و ژیوای په‌ر باریشه‌نه‌ نزیک به‌ 50 به‌رویرێش نووسیه‌نێ و ته‌رجه‌مه‌ش که‌ردێنێوه‌. که‌ دلێگیروو فره‌ته‌روو هه‌رمانه‌کاش جه‌باره‌ تاریخوو کورد و کوردستانی و جونبێشه‌ کوردیه‌کاوه‌ بیه‌ن. هه‌رپاسه‌ ماموسا ئه‌حمه‌د نه‌زیرێ کوروو حاجی مه‌ڵا نه‌زیروو گه‌وره‌ ته‌وێڵێ ساڵه‌و 1325 روجیاری ئامان دنیاو جه‌ ماوه‌ ژیوایشه‌نه‌ چنها کتێبێش نووسیه‌نێ و فره‌ کتێبێچش گلێروه‌ که‌ردێنێ.

په‌نه‌واز به‌ واته‌ین که‌ په‌ی ئی مه‌راسێمه‌یه‌ زه‌حمه‌تی فره‌ کێشیا بێ هه‌م جه‌ ته‌شکوو هه‌رمانه‌کێوه‌ که‌ فره‌و مه‌تڵه‌به‌کا و پلاکارده‌کاو و ده‌عوه‌ت نامه‌کا به‌ زوانی هۆرامی بێنی و هه‌م جه‌ ویه‌روو ده‌عوت که‌رده‌ی جه‌ مێمانه‌کا و هه‌رپاسه‌ راوه‌به‌رده‌ی ئی جه‌له‌سه‌یه‌ که‌ جه‌مێوی فره‌ جه‌ ئازیزا و فه‌رهه‌نگ دو‌سا زه‌حمه‌تشا کێشا بێ و چیگه‌نه‌ نمه‌کریو نامو دانه‌ دانه‌یشا به‌رمێ به‌ڵام متاومێ بواچمێ ده‌سوو وردی و گه‌وره‌یش وه‌ش بۆ و یانه‌شا ئاوه‌دان. پێسه‌و کاکه‌ حمه‌ره‌شید ئه‌مینی جه‌ جه‌له‌سه‌که‌نه‌ فه‌رماواش زوان و فه‌رهه‌نگوو هۆرامی ئارو فره‌ کز و لاواز بیه‌ن و ئه‌وه‌جه‌ش به‌ سه‌رنج و کاری فره‌ین و به‌ تایبه‌ت جه‌ لاو خودوو هۆرامی زوانه‌کاو که‌ مشیو وێشان ته‌لاش بکه‌ران چوون هیج ده‌سه‌ڵاتێو نیه‌ن په‌شتوو ئی فه‌رهه‌نگه‌ قه‌دیم ساڵیوه‌.

به‌ ئومیدوو ئانه‌یه‌ جه‌ ئایه‌نده‌نه‌ ئی جوره‌ جه‌مانه‌ و جه‌له‌سانه‌‌ فره‌ته‌رێ بانێ په‌ی قه‌دردانێ ئاچا که‌سانه‌ که جه‌‌ ویه‌روو زوان و فه‌رهه‌نگوو ئاروینوو هۆرامانی مه‌ینه‌تشا کێشان و خه‌ریکوو گه‌شه‌دای و هه‌رمان ‌که‌رده‌ی و ئه‌وه‌ژیونایشه‌نێ.

                                                                                              داریوش ره‌حمانی. مه‌ریوان   

                                                                                          rahmanidaruosh@gmail.com

*******************************************

خبرگزاری جمهوری اسلامی

مراسم بزرگداشت دو نویسنده نامدار هورامان در مریوان برگزار شد 

به گزارش ایرنا در این مراسم كه در سالن اداره ارشاد اسلامی مریوان برگزار شد از احمد محمدی و احمد نظیری از نویسندگان نامی هورامان و كردستان كه توانسته اند تا به حال خدمات بسیار زیادی به ادبیات كردی نمایند تقدیر شد.

در این مراسم عدنان برزنجی یكی از استادان زبان كردی و نویسنده چندین عنوان كتاب گفت: در جهان اسلام با بحرانی به نام بحران كتاب خوانی مواجه هستیم كه برای نابودی آن باید مسئولان با تلاش همه جانبه خود و كوشش در راستای ارتقای كتاب و كتاب خوانی در كشورهای اسلامی به این بحران پایان داده تا دچار مشكلات بیشتر نشویم.

عدنان برزنجی با اشاره به اینكه آمارهای جهانی نشان می دهد كه در كشورهای توسعه یافته هر نفر در سال 35 كتاب می خواند و درصد خواندن كتاب های آنان بسیار زیاد است افزود: متأسفانه برای كتاب خواندن در جهان اسلام به ویژه مردم ایران این آمار در سال فقط هشت كتاب است و این بحران كتاب خوانی را در بین این مردم نشان می دهد.

احمد قاضی یكی از نویسندگان نامی كرد و سردبیر ماه نامه سروه نیز در این ایین با بیان اینكه فرهنگ زیر ساخت تمامی امورات ملی و مذهبی مردم است گفت: هرملتی چه كوچك و چه بزرگ نیازمند نویسندگان و هنرمندانی است كه فرهنگ آنها را غنی كرده و در حفظ و حراست از آن كوشا باشد و زنده بودن یك ملت را می توان از روی فرهنگ عمومی و خصوصیات فرهنگی ادیبان و نویسندگان و هنرمندان آن ملت براورد كرد.

وی عنوان كرد: تجلیل از علما و فرهنگیان وظیفه ای است كه ملت ما برای تشویق فعالان فرهنگی و همچنین ابراز احساسات خود به هنرمندان و نویسندگان برای مصمم كردن آنان در پیمودن راه بسیار سخت گسترش فرهنگ عمومی باید بجا اورد.

این نویسنده افزود: تمامی كارهایی كه نویسندگان و هنرمندان انجام می دهند صرفاً برای ارتقای فرهنگ عمومی است و بدون هیچ مزدی كه از طرفی یا جناحی بگیرد كار می كنند و تمامی كارهای خود را به صورت خودجوش انجام می دهد.

وی همچنین با عنوان اینكه شاعران و نویسندگان همواره از ملت خود تنها انتظار ابراز محبت دارند افزود: هیچ هنرمندی برای گرفتن پول و رسیدن به مقام فرهنگی، نوشتن كتاب و ترجمه كتاب را كه كاری است بسیار سخت و طاقت فرسا انجام نمی دهد اما نویسندگان هم باید به یاد داشته باشند كه همیشه برای نوشتن كتاب از زبان مادری خود استفاده كنند.

شایان ذكر است احمد محمدی متولد 1317 در روستای دزلی سروآباد است كه 45 كتاب تالیف و ترجمه كرده است و تا كنون 11 كتاب آن چاپ و 10 مقاله نیز با هزینه شخصی خود چاپ كرده است.

احمد نظری نیز متولد 1325 هورامان است كه آثار زیادی دارد و تا كنون شش اثر وی در مورد تاریخ چاپ شده است.


نوشته شده در تاريخ جمعه پنجم خرداد 1391 توسط ابراهیم شمس

موضوع تحقيق:     هورامان (تاريخ ، جغرافيا ، دين ، گويش و فرهنگ)

 گردآورنده:   میثم جوانمیری 

مقدمه

 سالهاست اورامانات مفتخر به پرورش جوانان فرهيخته و دانشمند بسياري است كه از دانشگاههاي مختلف و مطرح كشور در مقاطع كارشناسي و بالاتر فارغ التحصيل شده اند بگونه اي كه سالهاي مديدي است اورامانات بالاخص پاوه و نودشه بالاترين ميزان قبولي كنكور دانشگاه در استان را دارا مي باشند گرچه بيشتر اين نخبگان ، فارغ التحصيلاني پرمايه و متخصص در رشته هاي فني و مهندسي مي باشند و امروز در غربت در شهرهاي صنعتي كشور مشغول و باعث افتخار ايران و اورامان مي باشند اما نخبگاني از رشته هاي علوم انساني و ادبيات ننيز كم نبوده و نيستند . دانشگاه و دوران دانشجويي بجهت فراواني منابع تحقيقي و داشتن وقت و مجال كافي بهترين فرصت براي پرداختن به نيازي تاريخي سرزمين و ديار سيروان و شاهو است . نياز به كنكاش در فرهنگ و ادبيات اورامان نيازي واجب ، تحسين برانگيز و شايسته است كه اميدواريم دانشجويان و فرهيختگان دانشگاهي اورامان با جديت و تلاشي خستگي ناپذير در راه روشن كردن نقطه هاي تاريك حيات اين سرزمين بكوشند .

     هورامان یکی از مناطق قشنگ و دل‎ربای کردستان است که به سختی کوه‎ها، جنگل‎ها، قله‎های پربرف و دره‎های سرسبز مشهور است. در دامن این کوه‎های بلند و مناظر دیدنیش، چندین شاعر مشهور مانند: بیسارانی، صیدی هورامی، کاردوخی، ملا خدري رواری، میرزا عبدالقادر پاوه‎ای و ... و همچنین هنرمندانی همچون: عثمان هورامی، محمدحسین کيمنه‎ای، جمیل نوسودي و ... زاده و پرورده شده‎اند.

     مرز جغرافیایی منطقه‎ي هورامان در شرق، شهرستان سنندج، در غرب، منطقه‎ی شهرزور عراق، در شمال، شهرستان مریوان و در جنوب، شهرستان جوانرود است.

معني واژه هورامان

     در مورد واژه‎ی هورامان معانی مختلفی وجود دارد و هر صاحب نظری در مورد ریشه و اساس این کلمه، به اندازه‎ی توانایی و فهم خود، بحث کرده است. بعضی محققان توانسته‎اند در مورد کلمه‎ی هورامان تحقیقاتی را انجام دهند و ریشه‎ی تاریخی آن را پیدا و تجزیه و تحلیل کنند. برای اینکه از معنی واژه‎ی هورامان چیزی دستگیرمان شود، لازم است بعضی از این نظریات را به اختصار توضیح دهیم:

1) واژه‎ی (هور- آمان) که در زبان سورانی به معنی«روَژ هه‎لَاتن» یا بیرون آمدن و طلوع خورشید است.

2) واژه‎ی (هه‎ور- آمان) جمله‎ای‎ست خبری به معنای آمدن ابر در آسمان و بارندگی.

3) واژه‎ی (هاواری- آمان) به معنی طلب پناه دادن آمده است.

4) واژه‎ی (هه‎واری- آمان) به معنی خانه و پناهگاه محافظت شده و آرام است. چون هورامان منطقه‎ای است کوهستانی و امن.

5) به نظر محمدامین هورامی، واژه‎ي هورامان، از کلمه‎ی «ئوروموَن» استخراج شده است. صیدی شاعر هورامانی در در شعرهای خود از کلمه‎ی «ئوروموَن» استفاده کرده است.عقیده بر این است که در زمان زندگانی صیدی، مردم از این کلمه استفاده کرده اند.

6) عده‎ای هم نظرشان این است که واژه‎ي «هورامان» از «ئوورامه‎ن» استخراج شده‎است که نام یکی از آهنگ‎های قدیمی کرد در دوران پیش از اسلام است.

7) در فرهنگ «برهان قاطع» در مورد اين واژه، نوشته شده كه «ئوورامان» به معني خانه و  پناهگاه سخت و محكم است. اين واژه، از دو قسمت «ئوورا» به معني قلعه‎ي محكم و سخت و «مان» به معني خانه و محل اقامت درست شده است.

8) تعدادي از صاحب‎نظران واژه‎ي هورامان را به «هوورئاماي» بر مي‎گردانند كه به معني بالا‎آمدن و صعود كردن است. چون هورامان هم مكاني سخت و مرتفع است كه براي رسيدن به آن از هر طرف بايد از ارتفاعات عبور كرد.

تاريخ منطقه هورامان

     درباره‌ي تاريخ منطقه‌ي هورامان منبع كاملي در دسترس نيست تا بتوان اين تاريخ را به دقت مشخص كرده و مورد بررسي قرار دهيم اما در چند منبع ديده شده است كه اورامان از نظر تاريخي نسبت به ديگر مناطق كردستان از اهميت بيشتري بر خوردار است.  پژوهش هاي اورامان شناسي كه از جنبه هاي زبان شناختي، باور شناختي و قوم شناسي در مجموعه‌ي كردشناسي انجام مي گيرد، با كشف قباله هاي اورامان (كهن ترين سندهاي كردي به زبان هاي يوناني و پارتي كه زبان ايران ميانه‌ي شمالي است) در سال هاي 1919ـ1913  به اوج خود رسيد. در سال هاي آغازين سده هاي بيستم، يكي از مهمترين رويدادهاي فرهنگي جهان به وقوع پيوست كه در نوع خود به عنوان بزرگترين كشف در عرصه‌ي تاريخ و زبان قوم كرد تلقي مي گردد. اين واقعه‌ي فرهنگي همانا كشف سه قباله‌ي باستاني در اورامان كردستان ايران بود كه خبر آن به سال 1913 ميلادي از سوي پروفسور ايليس منس در نشريه‌ي مطالعات عصر هلني منتشر شد. پس از تحقيقات مستمري كه پيرامون اين اسناد انجام گرفته به نظر مي رسد كه سومين قباله از قباله هاي مذكور كه به زبان آرامي (اورامي قديم) دستكاري شده تحرير گشته، به عنوان كهنترين سند مكتوب مكشوفه‌ي زبان كرد مورد شناسايي قرار مي گيرد.

 چگونگي كشف قباله هاي هورامان

     در اين زمينه رواياتي چند در لابه لاي منابع تاريخي و مآخذ زبان شناسي ثبت گرديده است كه به طور خلاصه ارائه مي گردد. گويا پيش از جنگ جهاني اول، يكي از مريدان شيخ علاءالدين نقشبندي به نام صوفي عبدالله در روستاي بياره از قراء اورامان به شيخ اطلاع مي دهد كه بر تخته سنگي بر فراز قله‌ي كوهي در اورامان، نقش مردي را ديده است كه تيري به دست دارد. به فرمان شيخ، صوفي ياد شده مأمور مي گردد كه پيرامون تخته سنگ مذكور تحقيق كند. سپس صوفي به همراه تني چند از مريدان شيخ به قله‌ي كوه مي روند. جهت تيري كه در دست مرد منقوش بر سنگ است، آنها را به سوي غاري در آن حوالي رهنمون مي شود. مريدان شيخ پس از كاوش در غار، كوزه اي گلين و پر از ارزن پيدا مي كنند و بدين گونه در ميان ارزن سه طغري قباله‌ي باستاني اورامان كشف مي گردد. اين اسناد نزد شيخ علاء الدين نگهداري مي شوند. در اوايل قرن بيستم، هنگامي كه دكتر سعيد خان كردستاني براي معالجه‌ي چشم عباسقلي خان به مريوان عزيمت مي كند، اسناد ياد شده در اختيار دكتر سعيد خان قرار مي گيرند. قباله هاي سه گانه‌ي اورامان هم اكنون در موزه‌ي لندن نگهداري مي شوند.

     همچنين مؤلف تاريخ مردوخ در مورد چگونگي كشف و قرائت اين قباله ها چنين مي نويسد: « ... چنانكه سه فقره اجاره نامه در سال 1328 هجري قمري سيد حسين نامي از شيخ علاء الدين در نواحي اورامان در

ميان خمره‌ي پر ارزن پيدا كرده و بالاخره قباله هاي مذكور توسط پروفسور براون به دست پروفسور ميس متخصص زبان يوناني رسيده . . . . » در همين مورد، سي. جي. ادموندز كارگزار بريتانيا در عراق در كتابي تحت عنوان ((كردها ، ترك ها و عرب ها)) چگونگي كشف قباله هاي اورامان را چنين بازگو مي كند: «سه قباله‌ي نوشته شده بر پوست آهو كه دو تاي آن به زبان يوناني و سومي به زبان پارتي بوده. دكتر سعيد خان كردستاني در سال 1913 به انگلستان آورد و مدتي بعد موزه‌ي بريتانيا آنها را از وي خريداري نمود. به گفته‌ي دكتر سعيد خان، اين قباله ها در غاري واقع در كوه (سالمان) در نزديكي شهر اورامان پيدا شده است در حالي كه در كوزه اي دربسته نگهداري مي شده اند.»

 شكل ظاهري، موضوع، رسم الخط، تاريخ و زبان قباله هاي هورامان

     هر يك از قباله هاي ياد شده بر پايه‌ي سنتي كهن داراي دو متن است: متن اول در نيمه‌ي فوقاني قباله و به شيوه‌ي طغراست كه با ريسماني كه از ميان تومار مي گذرد پيچيده شده و مهر گرديده است. بخش تحتاني قباله، باز و هميشه آماده‌ي رؤيت بوده است. موضوع قباله هاي سه گانه‌ي اورامان درباره‌ي اجاره‌ي يك تاكستان است و علي الظاهر هر سه قباله مربوط به‌يك باغ انگور است. شيوه‌‌ي اجاره نيز به خودي خود، شايان توجه است و حاكي از نوعي مالكيت مشروط است. بر پايه‌ي تحقيقات متخصصين زبان شناسي، قباله‌ي يكم به خط و زبان يوناني نگاشته شده و تاريخ آن به سال 87 تا 88 پيش از ميلاد و عصر فرمانروايي مهرداد دوم اشكاني باز مي گردد. قباله‌ي دوم نيز به خط و زبان يوناني به رشته‌ي تحرير در آمده است و به سال 21 تا 22 پيش از ميلاد و عصر فرمانروايي فرهاد چهارم پسر پاكوس اشكاني تعلق دارد و اما قباله‌ي سوم به الفباي آرامي دست كاري شده تحرير گشته و مربوط است به سال 11 تا 12 پيش از ميلاد و عصر امپراتوري فرهاد چهارم اشكاني. به نظر پروفسور كاولي قباله‌ي سوم اورامان به زبان پهلوي پارتي است در حالي كه پروفسور مينس آن را به زبان كردي نزديك دانسته است.

 ارزش و اهميت قباله هاي كهن هورامان

     بررسي اسناد هورامان از ديدگاه هاي زبان شناسي، تاريخ مناسبات اجتماعي، اقتصادي و مطالعه‌ي اديان و باورهاي كهن در حوزه‌ي جغرافيايي خاورميانه و به ويژه منطقه‌ي هورامان كردستان، حائز اهميت است. اين قباله ها از زواياي مبهم و گوشه هاي ناشناخته و ناسفته مجموعه‌ي فرهنگي قوم كرد را روشن مي سازد. از نظر پژوهش هاي كردستان شناسي نيز كشف و شناسايي قباله هاي باستاني اورامان، اطلاعات و آگاهي هاي بسيار جالب و ارزنده اي از زبان، خط، دين و آيين، اعتقادات و روابط اجتماعي و اقتصادي سرزميني كه در روند دراز دامن تاريخ، اورامان كردستان نام گرفته است، به دست مي دهد كه اين يافته هاي پر اهميت را به طور عمده مي توان در گرايش هاي مطالعاتي متنوعي در زمينه هاي تاريخي، پيشينه‌ي روابط اقتصادي، مناسبات كهن حقوقي، اعتقادات ديني و زبان شناسي مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار داد.

1) آيين ها و باورهاي كهن: در سراسر قباله هاي سه گانه‌ي اورامان، مجموعه اي از واژگان و به خصوص اسامي اشخاص به چشم مي خورد كه از آيين ها و اعتقادات باستاني دامنه نشينان رشته كوه زاگرس نشأت گرفته است. حتي برخي از نام هاي افراد در قباله ها، هم اكنون در ميان كردها رايج و بر سر زبان هاست. در لا به لاي واژگان قباله هاي كهن اورامان، نشانه هاي آيين مهر پرستي (ميترائيسم) آشكار است. مجموعه‌ي واژگاني همچون: رشنو، ميرابندك، اروقت، ميثراپادي نشانگر عصر مهر پرستي در ميان ساكنان اورامان، كردها و ساير ايرانيان است. مهر يا ميترا/ميثرا به معناي دوستي و محبت است. به باور ايرانيان باستان، ميترا فرشته‌ي پيوند دهنده‌ي آفريدگار با آفريدگان بوده است. در آيين زردتشت، مهر به معناي عهد و پيمان و وعده آمده است. در اوستا، مهر يكي از آفريدگان اهورامزدا است. در قباله هاي اورامان، واژگاني همچون آراماست، آردين، آرشتت و دادباگا باگ از روزگار مزدا پرستي و آيين مزديسنان (ستايشگران اهورامزدا) در اين منطقه حكايت دارد. اين آيين از همان روزگاران پيشين در ميان اقوام و قبايل آريايي گسترش يافته و سراسر ايران و هند را در بر گرفته است.

2) زبان و رسم الخط: مجموعه‌ي قباله هاي باستاني اورامان از منظر زبان شناسي به عنوان سند تاريخي و كهن و اثر فرهنگي ارزشمندي تلقي مي گردد. بر اساس قباله‌ي سوم اورامان، در دو هزار و اندي سال پيش از اين در ميان نياكان كردهاي امروزي نوعي رسم الخط ويژه رايج بوده كه اين خط با الفباي آرامي نوشته شده و در آن عصر براي تحرير قباله ها و اسناد رسمي به كار رفته است. زبان شناساني كه براي نخستين بار قباله‌ي مزبور را قرائت نموده اند، آشكارا اذعان كرده اند كه زبان متن قباله‌ي سوم به كردي امروز نزديك تر است. اما متأسفانه از آنجايي كه بر زبان كردي مسلط نبوده اند زبان قباله‌ي مزبور را پهلوي اشكاني ناميده اند. در حالي كه زبان شناسان كرد بهتر از هر كس مي دانند كه بسياري از واژگان قباله‌ي سوم هم اينك در ميان كردها رواج دارد و با گستردگي بر سر زبان هاست.

3) مناسبات كهن اقتصادي، اجتماعي و حقوقي در اورامان: اين اسناد نشان مي دهد كه در آن زمان در ميان ساكنان اورامانات روابط حقوقي منسجمي برقرار بوده است و به منظور اجاره كردن تاكستاني در منطقه‌ي اورامان، قرارداد در برابر شاهدان تنظيم شده و نماينده‌ي حكومت آن را تأييد و مهر كرده است. همچنين اين اسناد نشان مي دهند كه مناسبات كشاورزي و امر آباد ساختن زمين در آن روزگار از اهميت خاصي برخوردار بوده و اداره نمودن قطعه زميني آن قدر مهم بوده كه اگر اجاره گيرنده قادر به فعاليت كار و مثمر ثمر بر روي زمين نمي بود و محصول زمين از بين مي رفت، مي بايست تاوان و غرامت سنگيني بابت اين قصور و اهمال، به صاحب زمين و فرمانروا مي پرداخت.

5) بازتابي از روابط كهن اجتماعي و اطلاعات تاريخي در قباله ها: اين اسناد از اين منظر، بسياري از ابهامات و نادانسته هاي تاريخي سرزمين قوم كرد و فلات ايران را هويدا مي سازد. براي نمونه اين قباله ها اطلاعاتي درباره‌ي فرمانروايي يوناني ها در اين سرزمين و نيز تأثير فرهنگ هلنيستي بر مردم و نحوه‌ي تقسيمات كشوري آن عصر در اورامان و نواحي اطراف آن را در بر دارد.

     به نظر مي رسد آيين ميترا پرستي در سرزمين باستاني كردها پيشينه اي دراز آهنگ داشته و آثار آموزه هاي اين كهن آيين، در فرهنگ باستاني قوم كرد و ديگر اقوام خاورميانه و نيز ساير اقوام و ملل هند و اروپايي ريشه دوانيده است.

     البته تأثير فرهنگ يونانيان متجاوز و استعمارگر بر فرهنگ و تمدن ايراني انكار ناپذير است. اما قباله هاي باستاني اورامان بيشتر حاكي از آنند كه فرهنگ هلنيستي يوناني در روزگار تقرير قباله هاي مزبور، نتوانسته است آثار آيين هاي باستاني سرزمين كردها و ساير نقاط فلات ايران را ريشه كن نمايد. از سوي ديگر، روزگار نوشته شدن قباله هاي ياد شده عصر اوج ميترائيسم و طليعه‌ي مزداپرستي در ميان ساكنان اورامان بوده است. در ‌آن عصر آيين ستايش مزدا در سراسر فلات ايران و از جمله سرزمين باستاني كردها گسترش داشته و در بسياري از نقاط اين سرزمين آتشگاه مزديسنان بر پا بوده است و نياكان كردهاي امروزي در آنجا به ستايش و پرستش اهورامزدا پرداخته اند. در اين برهه، به ويژه اورامان از مراكز اصلي مزداپرستي بوده و آتشكده‌ي پاوه از ستايشگاه هاي مشهور باستاني كردها به شمار آمده است. بدين سان قباله هاي كهن اورامان بيش از آن كه منعكس كننده‌ي فرهنگ هلنيستي باشند، جلوه هاي آثار و آيين هاي مهر پرستي و مزديسنا را نمايان مي كنند. فرجام سخن آنكه در دو هزار و اندي سال پيش از اين، نياكان كردهاي امروزي در كنار زبان رسمي حكومتي، از زبان و الفبا و رسم الخط مخصوص به خود نيز برخوردار بوده اند.

     همچنین در سال 1370 در نزدیکی شهر«موان» در هرمزگان چهار بیت شعر که به زبان اورامی نوشته شده بود، پیدا شده است. این شعر بر روی پوست آهو نوشته شده و موضوع آن، هجوم سپاه اسلام به منطقه‎ي اورامان به فرماندهی ابوعبید انصاری و عبدالله بن عمر می باشد که بعداً در منطقه‎ی اورامان پیروز می‎شوند و دین اسلام را به ساکنان این منطقه می قبولانند  و  در این هجوم، ابو عبید انصاری شهید می شود که آرامگاه ایشان اکنون در حلبچه‎ی عراق است.

فرهنگ هورامان

      در هورامان قبل از اسلام هر كس به تخصصي دست يافته و توان خدمت گزاري را داشته او را ( پاور ) مي گفتند كه شايد بعدها همين پاور به ( پير ) تبديل شده است . اين پير ها در رشته هاي دامداري ، باغداري ، كشاورزي ،‌پزشكي ، گياه شناسي و ستاره شناسي مهارت خوب داشته اند . قبل و بعد از اسلام 99 پير هورامان مشهورند كه رشته تخصصي و مهارت 96 نفر از آنها و نام و محل دفن شان هنوز در سينه سال خوردگان منطقه باقي مانده و در كتاب سينه به سينه ثبت شده است كه اگر نمونه هايي از كار هر يك از اين پيران را بيان نماييم به درازا مي كشد . پير پزشك : عمل باز كردن زخم و غده را هيچگاه در محوطه زندگي انجام نداد و جهت انجام عمل جراحي ، مريض را به كوهستان برده و تا بهبود كامل نمي يافت اجازه ورود به روستا و ميان مردم را به او نمي داد تا آمادگي داشته و حساب سال و ماه و روز را نگه داشته كه امروز اين كارها به عهده سازمان هواشناسي مي باشد.

 نحوه ي اداره هورامان به وسيله شورا

     قبل از اسلام سال هاي سال اداره ي هورامان به وسيله شورا بوده است. شورايي كه به وسيله انتخابات كاملاً مردمي، انتخاب مي شد. مي بايست كساني براي شورا كانديدا مي شدند كه چندين سال قبل، خدمت گذاري خود را به مردم ثابت كرده و به جايي رسيده باشند كه لياقت عضويت در شورا را احراز كرده باشند. نحوه ي انتخاب افراد براي عضويت در انجمني به نام (مه ري) كه مي توان گفت: سالم ترين و به معناي امروزي دمكراتيك ترين نوع انتخاب بوده است. مدت اين انجمن چهار سال بوده است. وظايف شورا بدون مزد و منت انجام مي گرفت و به منظور خدمت به مردم بوده كه هنوز آثار دستورات شورا در هورامان مشهود است. در زماني كه در اكثر نقاط جهان نظام هاي برده داري و ظلم و ستم حاكميت داشته، هورامان با شورا اداره شده كه نمي شود در اين مختصر به جزئيات آن اشاره كرد.

     لازم به توضيح است كه اكنون در هورامانات محل انتخابات شورا به همين نام (مه ري) موجود مي باشد، مانند (مرو مه ري در دزلي) و (چه مه مه ري در كماله) و (دره و مه ري در دزآور) و ...

     نظر به اهميت اين شورا به طور اجمال به معرفي آن مي پردازيم. شورا كه مسؤليت اجرائي امور را بر عهده داشته است براي يك دوره ي چهار ساله انتخاب مي شد. در پايان دوره چهار ساله شخصيت مورد اعتماد و ديندار مسن (پاور) به منظور اختتام دوره قبلي و آغاز انتخابات دوره بعدي دستور مي داده تا كليه افراد واجد شرايط در محل شورا جمع شوند. پس از اجتماع افراد كه معمولاً در اول بهار صورت مي گرفته از اعضاي شوراي قبلي كه مدت چهار سال با صداقت، خدمت خود را انجام داده قدر داني مي شد. سپس افرادي كه توانايي انجام اين خدمت مقدس را در خود مي ديدند حدود 16 الي 20 نفر كانديد مي شدند و در صورت تاٌئيد مردم اين مسؤليت مهم را بر عهده مي گرفتند. از آنجايي كه انتخابات در اين شورا به صورت سري انجام گرفته است با توجه به شرايت و مقتضيات زمان و با توجه به اينكه همه افراد امكان نوشتن اسامي برايشان مقدور نبوده است، پاور به منظور معرفي افراد هر يك از آنان را به اسم يك نوع ميوه ي خشك كه در دسترس اهالي بوده است مانند توت، كردو، بادام، سنجد، گلابي، كلابي خشك و ... نام گذاري مي كرد، سپس پاور از پارچه اي كه هورامي خود آن را بافته و رنگرزي نموده كه (هلاوه) نام داشته است آن را در حضور افراد جهت جمع آوري آراء مي دوخت. آنگاه دستور مي داده افراد با توجه به كانديداي مورد نظر خويش، ميوه ويا خشكبار مناسب را كه در دست يا در كيسه ي كوچك قرار داده تا مردم آن را نبينند، در كيسه ي آراء بيندازند. و به اين ترتيب چهار تا شش نفر بسته به جمعيت روستا انتخاب مي شدند. جواناني مي توانستند در اين انتخابات شركت نمايند كه توانايي برداشتن سنگ (مرد آزمايي) را داشته باشند كه وزن آن براي مردان و زنان متفاوت بوده است. در روز انتخابات دو سنگ در محلي كه مري تعين مي كرد و نوجوانان از دختر و پسر كه توانايي بلند كردن سنگ را از زمين داشتند به عنوان شرط اهليت براي راي دادن محسوب مي شد و حق شركت در انتخابات و برگزيدن اعضاي شورا را به دست مي آوردند. سپس بعد از پايان يافتن انتخابات كيسه سبز جمع آوري آراء را تكه تكه و به منزله ي تبرك در بين افراد توضيع مي كردند. در اين مراسم، آشي از صدقات مردم، كه از گندم پوست كنده، نخود، گوشت، دانه انار و چند نوع گياه خشك  معطر آماده نموده و به عنوان متبرك شده در بين مردم تقسيم مي شد. كسي حق خوردن اين آش را داشت كه قبلاً كاسه و قاشق دست ساخته خود را آماده كرده باشد. شورا (ژيرلا) پس از انتخاب قدرت اجرايي را به عهده  مي گرفت و دستور شورا لازم الاتباع بوده و خارج شدن از دستور و فرمان شورا مانند خروج از دين بوده است. شورا بر اساس كتاب معرفت پيرشاليار و با توجه به مقتضيات نسبت به وضع قوانين اقدام مي نمود. ژيرلا به امور فقرا فوق العاده حساس بوده، كه هرچند ماه يك بار به خانواده ها سر مي زد و چنان چه خانواده ها با كمبود مواد غذايي دچار شده بودند از افراد غني و داراي ذخيره، مواد غذايي به قرض مي گرفت و به آنها تحويل مي داد. اين افراد مواد غذايي مزبور را به عنوان قرض تلقي مي كردند و به محض بهبود در وضع زندگيشان آنرا بر مي گرداندند.

     شورا كه خود قانون وضع مي كرد، هر قانوني را كه مي خواستند اجرا نمايند مردم را جمع نموده و به اطلاع عموم مي رساندند.

     قبل از اسلام هنگامي كه زنان در دنيا هيچ گونه حق و حقوقي نداشتند زن در هورامان نه تنها حق راي و انتخاب كردن را داشته بلكه حق انتخاب شدن را نيز داشته اند و با مرد در تعيين سرنوشت خود شريك بوده است. چون پا به پاي مرد كار مي كرد و به جز در مواردي از حقوق مساوي نيز برخوردار بود.

(ئه دا خه ناني)

 ((اداخناني)) كه يكي از زنان برجسته هورامان بوده و هنوز ورد زبان هورامي هاست چند دوره عضو شورا بوده و چنان شخصيت و توان خود را حفظ كرده كه چند دوره پشت سر هم براي شورا انتخاب شده است.

     زن و مرد هورامي در حدي بوده كه در مورد مسائل جنسي بي نظير بوده است دختر را زود شوهر داده و براي پسران نيز زن گرفته اند و قبل و بعد از اسلام دختر و پسر براي انجام كار و چيدن ثمر درخت و آوردن گياه در كوهستان ها و دشت ها با هم بوده و اتفاق نيفتاده پسر و دختر هورامي دچار لغزش يا خداي ناخواسته بي عصمتي شوند . بسيار پيش آمده كه دختر و يا زن جوان مي خواسته به روستايي ديگر يا محلي در كوهستان برود و به خاطر گزند جانوران و ديگر اتفاقات پسر جوان همسايه را به عنوان همراه با او فرستاده اند كه هرگز چشم بدي به دنبال خود نداشته است .

      چنانچه كه گفتيم مردم هورامان به آئين زردشت پايبند بودند و از قانون آن پيروي مي كردند نصايح پير شاليار كه داراي كتابي به نام ( ماراف ) « معرفت » است كه مانند كتاب اوستا از آن ياد كرده اند زيرا برگرفته از گفتار زرتشت و اوستا و نصايح خود پير بوده و از بچگي شروع به يادگيري آن مي كردند و بيشتر مطالب مورد نياز آن را حفظ نموده و به خاطر مي سپردند . اين مردم كاملاً پايبند به رعايت دين و اخلاق بوده اند.

     هورامي باغ گردو ، توت ، گلابي ، انجير ، انار و غيره را داشته و براي ادامه زندگي و تهيه مواد غذايي از آنها استفاده نموده است ، بلوط بيشتر حد نياز وجود داشته است ، در پاييز آن را خشك و در چال يا در انبار براي تهيه ي آرد آماده و ذخيره مي شد . ثمر توت را خشك و در انبار و مشك نگهداري مي كردند . از آرد بلوط ، نان تهيه مي شد و نيز از گردو ، توت و گلابي خشك و ميوه درخت ون براي تغذيه استفاده مي كردند  در بهاران از دوغ ، ماست ، شير و كره حيواني استفاده مي كردند ، از گياهي به نام ( نينور ) كه فراوان وجود داشته و از نظر پروتئين و نشاسته ارزش غذايي داشته و با مقداري   ( ذرت ) ، ( گندم ) ، ( ارزن ) يا ( ئاره بيله ) مخلوط و به صورت آشي كاملاً خوش مزه و مغذي آماده كرده و در هر خانه اي موجود و خود و مهمان مرتب از آن استفاده مي نموده اند . در نتيجه هيچگاه دچار قحطي نشده اند در حالي كه بقيه مناطق چنين شرايطي را نداشته و غالباًًًًً دچار چنان قحطي و گراني گرديده اند كه كمرشان زير اين بار مهم خم گشته است و هزاران نفر از گرسنگي جان داده اند .

     هورامي در باغچه و زمين هاي كمي كه داشته اند پنبه كاشته و خود ماشيني براي بيرون آوردن دانه اش اختراع و با ماشيني كه خود آن را ساخته پنبه را براي بافتن لباس زير آماده كرده و در كارگاه نساجي به نام ( جولايي ) پارچه اي بسيار محكم و زيبا به نام ( هه لاوه ) تهيه و در رنگرزي طبيعي  ( گياهي ) خود آن را رنگ كرده كه براي لباس زنان و لباس زير مردان استفاده شده است .

     اين پارچه هنگام كهنه شدن و غير قابل استفاده ماندن در كارگاه كلاش براي زير كلاش كه بسيار محكم و

زيبا بوده استفاده كرده و با پنبه و پارچه خود كلاش را ساخته اند كه هنوز با اين همه پيشرفت علمي از بهترين كفش هاي تابستان مي باشد.  براي زمستان نيز از پوست گاو كفش ساخته اند كه به آن ( كاله ) گفته اند استفاده نموده و مشكل رفت و آمد خود را حل نموده اند.

 معماري:

     به وسيله متخصصان خودي كار معماري و بنايي را انجام داده كه براي غير هورامي در نهايت شگفتي است. چهار طبقه ساختمان تنها با سنگ و تير چوبي ، بدون ماسه و سيمان ، گل و آهك و فقط از سنگ استفاده شده است ، هنوز اين نوع معماري رايج است .

 صنايع دستي هورامان:

     مردمان هورامان خود از درخت ( كه كه و ) قاشق و كاسه و بشقاب مي ساختند و در مراسم پيران گذشته رسم بر اين بوده كه نوعي خوراك درست كرده اند كه تبرك بوده و لازم بوده هر كسي سهم خود را در ظرفي كه خود ساخته است بريزد و استفاده نمايد . از نظر آنان خوردن غذا در ظرف ديگران مكروه بوده و كساني كه توانايي درست كردن ظروف داشته حتماً بايد در ظرف خود غذا    مي خوردند كاسه و كوزه و غيره كه به مجموعه اينها ( هه وره ) گفته مي شود كه فردي است و    مي بايست خود آن را ساخته باشد و استفاده از ابزار ديگران مانند ‍: قاشق ، شانه و كاسه مذموم و مكروه بوده است.

زبان يا گويش هورامي

      لهجة هورامي يا اورامي به روايتي نه تنها از قديمي ترين لهجه هاي زبان كردي است، بلكه از اصيل ترين لهجه هاي آريايي نيز مي باشد، كه اين موضوع نظريه قديمي ريشه بودن اورامي را براي زبان فارسي تقويت مي كند. اين كلمه ،از كلمة ( اورامان ) مشتق شده است،كه منطقة زندگي كردهاي اورامي است.

      هورامي ها داراي زبان كامل مي باشند البته با توجه به اينكه كردي سوراني زبان موحد( زماني يه ك گرتوو ) و زبان نوشتاري كردستان مي باشد ، به خاطر حفظ آن تمام گويش  هاي ديگر كردي را لهجه ناميده اند كتاب مرجع و مهم لغت نامه دهخدا كه نوشته هايش را سند مي دانيم مي نويسد : ( زبان هورامي « گوراني » يك زبان مستقل مي باشد كه داراي لهجه هاي مختلف و در كردستان جنوبي رايج است و ساكنين در طول حيات تاريخي خود بدان تكلم نموده اند ) و داراي قواعد دستوري و غناي كامل در كلمات و اصوات مي باشد و با وجود تغييرات و دوران تاريخي از كيفيت و لطافت و رواني آن كاسته نشده است . مانند زبان سوراني اعرابش با حروف و چون زبان عربي داراي قواعد و چهارچوب محكم مي باشد و در فراواني و كوتاهي كلمات و جملات در نهايت يك زبان پربار و قاعده پذير مي باشد . در رعايت مذكر و مؤنث ، مجازي و حقيقي ، سماعي و قياسي اسماء اشارات ، معرفه و نكره ، صفت هاي فاعلي و مفعولي و ضماير و غيره اگر از عربي برتر نباشد كمتر هم نيست . با جرأت  مي توان گفت يكي از زبان هاي زنده اي است كه احتياج به حتي يك كلمه خارجي ندارد مگر در مواردي كه مانند بقيه زبان ها وارد گشته است و در زبان هورامي هرگاه لازم باشد مي توان آنها را سريعاً جايگزين نمود زيرا زمينه زيادي براي اين جايگزيني هست همچنان كه با آمدن زبان عربي به عنوان زبان ديني هورامي بدون داشتن فرهنگستان زبان به وسيله مردم عامي بلافاصله شروع به جايگزيني كلمات و اسماء نموده و بعضي از كلمات و اسماء راو كوتاه مي كنند براي مثال :

 ( وضو = دس و ديم ) ،( صلوه = نما ) ، ( اذان = بانگ ) .

     اين گويش شايد بي نياز ترين گويش مي باشد كه گويندگانش را در نهايت راحتي و بدون تكليف و احتياج به كلمات بيگانه در مسير صحيح قرار داده و به مقصود مي رساند . گويش هورامي داراي ويژگي هاي بارز و غير قابل انكار مي باشد و به واسطه همين ويژگي ها بسيارند شعرا و نويسندگان كرد زبان از هر منطقه و يا هر گويش محلي اشعار و قصايد خود را بدين زبان سروده و اشعاري بديع و روان تقديم خوانندگان خود نموده اند.

    زبان اوستايي و پهلوي ، كه از زبانهاي قديمي آريايي مي باشند، با اين زبان قرابت دارند. اين قرابت گاهي به حدي است، كه افراديكه به كردي اورامي مسلط مي باشند، مي توانند تا اندازة زيادي از متون سنگ نوشته ها و پوست نوشته هاي دوران باستان ، كه به زبان اوستايي و يا پهلوي نوشته شده اند، سر درآورند. لذا به نظر                                                                                         

 زبانشناسان، فراگيري زبان كردي براي فارسي زبانها بسيار كار مثبتي است و به منزلة يادگيري زبان لاتين توسط فرانسوي زبانان مي باشد.

     لهجه اورامي داراي چند ته لهجه است، مانند: ته لهجه اورامان تخت ، پاوه و لهون. روي هم رفته مردم اورامان تخت ، اورامان لهون ، اورامان حلبجه و اوراميهاي نزديك شهر موسل و غيره با اين لهجه صحبت مي كنند.

     خيلي از شاعران كرد به لهجة اورامي زبان كردي شعر سروده اند، كه اكثرا” سبك كلاسيك و بيشتر  ده هجايي مي باشند، كه يكي از آنها پير شاليار اورامي است. پيرشاليار كبير  ( پير شاليار ديگر نيز هست )، خود زرتشتي و حالت رهبريت ديني داشته است و هنوز عبادتگاه و آرامگاهش در اورامان تخت ، مورد احترام بسيار زياد است . هر ساله هزاران نفر به زيارتش مي روند. از شاعران ديگر اورامي سرا ، صيدي (سيدي)  اورامي ، مولوي كرد، ميرزا عبدالقادر پاوه اي و دهها شاعر برجسته ديگر مي باشند. اگر در اشعار مولوي كرد دقت نماييد در مي يابيد كه اشعار هورامي او با اشعار سوراني و عربي و فارسيش متفاوت مي باشد و اين تفاوت به خاطر وفور كلمات و اصطلاحات و سادگي و كوتاهي و رواني اين گويش مي باشد و اين گويش زبان شعر و نوشتاري بيش از يك هزار و پانصد سال كرد بوده است.

      روي هم رفته، مردم  هورامان سمبول مهر ، صداقت ، كرامت ، قناعت ، كوشش  و تمام صفات بارز يك انسان مي باشند، به همين دليل اين خطه، سرزمين شاعر خيزي بوده است و تاريخ ادبيات كرد ، مملو از اسماء شعراي اورامي سرا است. خيلي از دست نوشته هاي ادبي ، عرفاني و غيره نيز به اين لهجه وجود دارد، كه هنوز بخش عظيمي از آنها جمع آوري و چاپ نشده است .

     براي شناساندن و مشخص كردن گويش هورامي، بايد به تقسيمبندي اصلي زبان كردي برگرديم:

 * امير شرف خان بدليسي در تقسيم‎بندي خود، گروه‎هاي اصلي را به چهار بخش تقسيم مي‎كند:

1- كرمانج   2-  لر   3-  كلهر   4-  گوران

همچنين گويش گوران را يكي از گويش‎هاي اصلي زبان كردي مي‎داند.

* مينورسكي در تقسيم‎بندي خود، زبان كردي را به سه لهجه به صورت زير تقسيم كرده است:

1- لهجه‎ي جنوبي (باشوور) كه از لهجه‎هاي كرمانشاهي و سنندجي به وجود آمده است.

2- لهجه‎ي شرقي (روژ هه‎لات) كه ازلهجه‎هاي سليماني و مهابادي تشكيل شده است.

3- لهجه‎ي غربي (روژئاو) كه در اكثر مناطق كردستان ديده مي شود.

 

   دلايل مهمي وجود دارد كه زبان كردي را به لهجه‎هاي مختلف تقسيم كرده‎است و باعث تفاوت در شيوه‎ي حرف زدن مردم بومي اين مناطق شده است. از مهمترين اين دلايل مي‎توان به تفاوت‎هاي جغرافيايي، سياسي و ... اشاره كرد.

* بر طبق تقسيمات، هورامي جزء يكي از لهجه‎هاي اصلي گوران شناخته شده است. (هورامي يا گوران بر طبق جديدترين نظريات به تميزترين (purest) و قديمي‎ترين (oldest) لهجه در بين گويش‎هاي كردي شناخته شده‎است. در حالي‎كه جمعيت هوراماني‎ها كم مي‎باشد اما ادبيات غني و پرباري را به زبان كردي تقديم كرده اند.)

* همچنين سوران سنندجي يك تقسيم‎بندي را براي زبان كردي ارائه داده است. در تقسيم‎بندي او مي‎توانيم بگوييم كه از همه‎ي تقسيمات ديگر، بيشتر لهجه‎ي هورامي را براي ما شفاف‎تر ساخته‎است كه در زير به آنها اشاره مي‎كنيم:

1- كردي شمال (باكووري) كه دربرگيرنده‎ي لهجه‎هاي زازائي، جه‎زيري، بوتاني، باديناني، بايزيدي و هكاري است.

2- كردي مياني (ناوه راست) كه دربرگيرنده‎ي لهجه‎هاي سنندجي، اردلاني، موكرياني، سليماني، كركوكي، گرمياني، سوراني، هوليري، شادباژيري و پژدري است.

3- كردي جنوبي (باشوري) شامل هوراماني، لري و كلهري است.

* لهجهي هورامي هم شامل چهار بخش به شيوهي زيراست:

1-  تخت     2-  لهوني        3-  ژاورودي        4-  دينوري و بزلاني

     در اينجا هدفمان اين است كه نشان دهيم بر پايه‎ي تقسيمات زبان كردي، گويش هورامي يكي از بخش‎هاي اصلي لهجه‎ي گوران مي باشد كه تا به‎حال توانسته‎است ريشه‎ي خود را حفظ كند. با وجود لهجه‎هاي ديگر در زبان كردي و با توجه به اينكه تا اندازه‎ي زيادي هم با لهجه‎ي سوراني رابطه داشته، خود را جدا از لهجه‎ي سوراني نگه داشته‎است. به اين ترتيب مي‎بينيم كه لهجه‎ي هورامان تا به حال به ماندن و بقاي خود ادامه داده و تا اندازه‎ي زيادي هم پيشرفت كرده‎است چه از نظر ادبيات و چه از نظر دستور زبان.

ويژگيهاي لهجهي هورامي

* محافظت از اصل و ريشه‎ي زبان‎هاي باستاني ايران.

* حفظ نشانه‎هاي مذكر مؤنث در اسم‎ها.

* هم‎ريشه‎اي برخي واژه‎هاي زبان اورامي و فارسي.

* غني بودن اين لهجه در رابطه با ابزار دستوري مانند مضاف و مضاف اليه.

 * حفظ و نگهداري بعضي از حروف قديمي در زبان كردي مانند:(ث، ژ، گ و چ).

* غني بودن اين لهجه از نظر آواها و اسم‎ها.

* محافظت از آواي كردي قديمي /دَ/ كه به اشتباه به آن «د» توخالي گفه مي شود و به اشتباه /د/ نوشته مي شود.اين آوا بسيار قديمي است و در كلمه‎ي «ئه‎دَا» يعني مادر شنيده مي‎شود.

 توضيحاتي در مورد برخي از لغات موجود در قبالههاي هورامان:

1- كپان (kopan) يا كفان (kofan): متشكل از [كپ يا كف + ان] به معني كوه‎ها در اوستا. كه‎ئوفه (kaofa): در كردي كووان (kowan) و كيوان (kewan)

2- آراماسد (aramasd): به معني اهورامزدا، هرمزد و هرمز

3- اردين يا آردين (ardin): متشكل از [آر + دين] به معني آيين اهورا پرستي، آيين ستايش آتش. در كردي اورامي «آر» به معني آتش است.

4- ارساك يا ارشاك (arsak): اسم است و متشكل از [ارس يا هرس يا هرش + اك (پسوند نام)] در كردي اورامي هرش (hars) به معناي خرس و نيز هرس به معناي اشك است.

5- اسپوماك (spomak): متشكل از [اسپ + ا + ما + ك] واژه‎اي مركب است به معني اسب ماده. در كردي اورامي «ا /o» نشانه‎ي اضافه، «ما» به معني ماده و «ك» پسوند است.

6- تيرك (tirak): به معناي تير، راست و تيز. در كردي اين نام در اسامي مركب همچون «تيره‎نان/tiranan» به معني وردنه يا «تيره‎كلاش/tiraklas» به معني تيرك وسط گيوه هم اينك بر سر زبان‎ها است.

7- مرزپان (marzpan): متشكل از [مرز + پان]. بخش اول به معني سرزمين و نيز زمين چهارگوش آماده‎ي بذرافشاني است. بخش دوم به معني نگهبان است. بخش نخست اين واژه‎ي مركب، هم اكنون به همان معني مذكور در زبان كردي به جاي مانده‎است.

      لهجة( اورامي) زبان كردي نيز با حروف عربي ( فارسي ) نوشته مي شود. در لهجة اورامي ، حروفي وجود دارد كه تلفظ آن در ساير لهجه هاي كردي يا فارسي نيست. مانند بعضي از حروفي كه در جدول صفحه بعد آمده اند. 

 

با نه واچمێ

با وێمانه واچمێ

 

فارسی

سوراني

هورامي

شرق

روژهه لات

وه‌رکۆت

غرب

روژئاوا

وه‌ر‌نيشت

کار

ئيش

هه‌رمانه

توت فرنگی

توت فره نگی

وله‌تفی

رفت و آمد

هات و چو

ئامۆشيه

سوال ، پرسش

پرسیار

په‌رس

سايت

مالپه ر

په‌ليانه

 

دين و عقايد

     عده اي از مورخين ، دين و مذهب هورامي را ماه ، ماه ستاره و خورشيد پرست دانسته اند ، ولي براي اين گفته دليل قانع كننده اي ندارند ، عده اي ديگر هورامي را قبل از اسلام روشني پرست وآتش پرست دانسته اند كه اين هم مورد پسند حقيقت تاريخ نيست . اما كساني كه در اين زمينه تحقيقات كرده انده بر اين نظرند كه هورامي قبل از اسلام ، زردشتي و حداقل بعد از آخرين زردشت تا ظهور دين مبين اسلام بر اين دين بوده و اوستا را كتاب ديني خود دانسته اند . هرگز آتش پرست نبوده اند و آتش را مظهر لطف پروردگار ، روشنايي را مظهر پاكي و تاريكي را اهريمني دانسته اند . دليل زيادي در اين زمينه نوشته اند بسيار اتفاق افتاده است كه در موقع نيايش آتش خاموش شده و يا ماه غروب كرده است ولي آنها به نيايش ادامه داده و دست ها را روبه آسمان بلند كرده و دعا كرده اند . اگر واقعاً آتش پرست بودند با خاموش شدن آتش دعا را قطع مي كردند . بعيد نيست زياده روي در عبادت و غلو در احترام به آتش و روشنايي باعث شده باشد هورامي را آتش پرست و روشنايي پرست بدانند و شايد وجود آتشكده هايي مانند آتشكده پاوه باعث شد كه بعداً چنين فكر كنند كه آتش پرست بوده اند . مورخاني مانند : ابو الغداء ، ابو العلاء ، حمزه اصفهاني ، مسعودي ، قزويني ، ياقوت حموي ، بلادري و بسياري ديگر از تاريخ نويسان در اين باره چيزهايي نوشته اند كه اكثراً گفته يكديگر را تكرار كرده و دلايل يكديگر را رد يا تأييد كرده اند .

     هورامي ها زردشتي بوده ، نور و روشنايي را مقدس و مظهر قدرت پروردگار دانسته اند و زردشت را پيامبر برحق و اوستا را كتاب ديني خود دانسته و قبول كرده اند و اهورا مزدا را خداي يكتا دانسته و پرستش نموده اند . مرحوم مردوخ مي گويد :

     ئاهير ، ئاير ، ئاهورا ، آترا ، ئاگر و ئاور به معني آتش است كه اهورا مركب از (آهور) و ( ا ) ، (آهور)يعني آتش و (ا) به معني آمده . اين نظريه بنا به دلايلي قابل قبول نيست .

     (هارا) در زبان اوستا به كوه دماوند گفته مي شود كه مركب است از (هار) و (ا) يعني (آتش افروز) يعني كسي كه آتش را افروخته ( خدا ) به معني ( آمده ) دلايل زيادي در اين باره وجود دارد كه نظريه بالا را مبني بر ( ا ) به معني ( آمدن ) رد مي نمايد .

     اكثراً در كلمه ( ا‌ ) اشتباه شده است و معني درست آن را بيان ننموده اند . لازم است آن را با دلايلي معني نموده و بسياري از نوشته هاي تاريخ تصحيح گردد . معني آ و آهورا مزدا در كتاب هه ورامان شناسي معني نموده و واقعيت قضيه بيان شده است .

در كتاب خطي قديمي منحصر به فرد تاريخ هورامان دلايل روشن زيادي وجود دارد ، از جمله در دعاي يك هورامي قديم كه مي گويد : (خدايا آتش مرا خاموش كن ، از من عصباني باش و به من رحم نكن چون گناه كرده ام ).                                                               10

     به هر حال هورامي تا قبول آيين مقدس اسلام بر دين زردشت بوده اند و اينكه كدام زردشت و كي گرويده اند را مورد برسي قرار مي دهيم.

     اولين زردشت كه تاريخ زندگيش مشخص نيست ، به عقيده بسياري از مورخين ، زردشتي كه در بلخ زندگي مي كرده ، پسر پور شيب بوده و هوشنگ دين او را قبول كرده و حتي بعضي او را همان زردشتي مي دانند و مي گويند داراي كتابي بوده به نام (زند) كه از آن به جز چند برگ فرتوت باقي نمانده است و گويا به دست اسكندر مقدوني از بين رفته است و ما هم مجبور نيستيم آن را از اوستا جدا بدانيم و دليلي براي جدائيش از اوستا نداريم.

     زردشت دوم ، عده اي بر اين عقيده اند كه همان فريدوني است كه بر ضحاك تاخت. اين زردشت در سال 2200 قبل از ميلاد مي زيسته كه فريدون بودنش اشتباه مي باشد. نكته بسيار مهمي كه قابل ذكر است، موضوع كاوه و ضحاك است كه در اين زمينه اشكالات تاريخي زيادي وجود دارد.

     آخرين زردشت: پسر گشتاسب در اروميه متولد شده و قطع النظر از گفته ها (ادوكسوس) و (ارسطو)بر متعدد بودن زردشت ها كه مي گويند 6000 سال قبل از ارسطو وجود داشته اند در باره اولين زردشت گزانتوس و ژاكس هم هر كدام نظريه اي دارند، اما آخرين زردشتي كه پسر پور شيب، پترسيب، كيدار، آرپاك، آكند، آلير، حوزيان، استيپ مان، در 660 سال قبل از ميلاد مسيح در زمان گشتاسب ظهور كرده و مي خواسته است آيين كهن زردشت را كه از كانال اصليش منحرف شده بود، به سر جوي اصلي بازگرداند كه مورد پسند رؤساي عشيره ها قرار نگرفته و به علت مخالفت آنها در اول موفق نبوده ولي سرانجام به موفقيت هايي دست يافته است. هورامي بر دين او بوده و اهورا مزدا را كه همان پروردگار است،مي پرستيدند.

     اما در مورد حضرت ابراهيم خليل كه بسياري از مورخين و مفسرين او را كرد ميدانند و يا نقل قول كرده اند. ابن عباس، قاضي بيضاوي، ابوسعيد، كشف الغنه، نيشابوري، مسعودي، ابن مسعود عراقي، تفسير خازن، حاشيه محي الدين عربي و چند مورخ ديگر مانند فردوسي، احسان نوري، ابن اثير، تاريخ حبيب الثير، در اين باره نوشته اند و بعضي بر اين عقيده اند كه حضرت ابراهيم همان زردشتي است كه از ترس دنيا پرستان و صاحبان زور و زر و طاغوتيان آن زمان از منطقه كردستان هجرت نموده و به كنعان رفته است. عده اي ديگر از تاريخ نويسان مي گويند در عراق (كوي) بوده و حتي گفته اند در شهر (زور) در جايي كه فعلاً به نام روستاي (نه وي) معروف است قرار داشته است. پس اگر چنين باشد و حضرت ابراهيم يكي از اين زردشت ها باشد و مكمل دين زردشت قبل از خودش باشد و شايد چون حضرت ابراهيم ستاره وماه و خورشيد را اول پروردگار مي دانست بعد كه خداي يگانه را پيدا مي كند و همه را رها مي نمايد او را يكي از زردشت ها ذكر كرده باشند، دلايل و مداركي در دست نيست كه قاطعانه اين حقيقت را روشن نمايد و احتياج به تحقيقات بسيار

زيادي دارد. پس فقط به بازگو كردن نظرات اكتفا مي كنيم و بقيه را خدا مي داند اما راجع اسلام آوردن او  مي بايد اول ورود اسلام به كردستان و آن هم ملزم بحث در مورد اسلام و ورود سپاهيان اسلام به كردستان است، سپس هورامان و اسلام و زماني كه عراق به دست مسلمين فتح شد و عراق تحت تصرف امپراتوري ايران بود مورد بررسي قرار گيرد.

     از سال 18 تا 318 هجري در مدت اين سي صد سال اغلب لشكر اسلام به هورامان آمده و هورامي ها را وادار به قبول اسلام كرده اند و اسلام را تعليم داده و برگشته اند، ولي باز نبود مبلغ سبب شده كه فراموش شود. تا اينكه در بين خود مردم كساني كه بر اسلام آگاهي يافته بودند و از وضع و قانون اسلام و تعليمات قرآني مطلع شده بودند به عنوان مبلغ ديني واقعيت اسلام را به مردم رسانده و تعليم داده اند.

     لازم به تذكر است كه عمر بن الخطاب (رض)  دستور داده بود با زردشتيان مانند اهل كتاب رفتار شود، بدين صورت نسبت به كساني كه در هورامان به زردشتي شهرت داشته اند، مانند اهل كتاب رفتار شده، در صورتي كه هر بار از لشكريان اسلام به هورامان آمده شديداً با آنها مبارزه شده است. اما مشكلي كه در آن زمان براي هورامي ها بوده اين است كه چون دين داشته و به آن پايبند بوده اند هيچگاه با زور تسليم نشده و از دينشان دفاع نموده اند. اگر شهري از سپاهيان گران شكست و تسليم سپاه اسلام شده شهر يا روستاي كوچك نزديك آن شهر تسليم نشده و از روستايش و دينش دفاع نموده همين دفاع و اغلان جنگ باعث شده هورامي ها تلفات زيادي بدهند و دچار مصيبت هاي زيادي شده اند. اما بعد از قبول اسلام و آگاهي از آن تا به حال هيچگونه نافرماني در اين منطقه روي نداده و محكم و استوار مانند كوه هاي كردستان براي پاسداري از دين خدا ايستاده و مسلماني واقعي، قانع، صبور و بردبار باقي مانده اند. در سال 819 هجري مبلغين اصلي در هورامان ماندگار شدند. هنوز كساني بودند كه از اسلام حالي نشده بودند.

     هورامي ها با زور هيچ چيزي را قبول نكرده اند و دلايل زيادي در اين زمينه وجود دارد. با اينكه منطقه هورامان بارها در لشكر كشي هاي حكومتي و عشايري مورد تخت و تاز قرار گرفته است، ولي هورامي همچنان باقي مانده اند.

     هورامي ها در حال حاضر مسلمان، شافعي مذهب، قانع، زحمت كش و كاسب هستند مساجدشان پر و هر چشمه ساري كه مي بينند سنگي براي نماز خوان در كنارش وجود دارد. هورامي مردم آزار نبوده و ساده زندگي كرده اند. اكثراً عبادت را بيشتر از هر چيزي دوست دارند.

جغرافياي هورامان

      آشكار است كه هورامان به كلي منطقه‎اي يكپارچه نيست و تعدادي از روستاها و مناطق آن، به دليل مرزهاي قراردادي، از هم جدا شده‎اند. مناطق هورامان، بين دو كشور ايران و عراق تقسيم شده‎است. بخش اعظم هورامان دركردستان شرقي مي باشد. در تقسيم و نام‎گذاري مناطق هورامان، اتفاق نظر وجود ندارد. نويسندگان و محققان در تأليفات خود، هورامان را به چند شيوه، كه در زير آنها را توضيح مي دهيم، تقسيم كرده‎اند:

* محمد بهاءالدين ملا صاحب در تأليف خود، هورامان را به دو منطقه‎ي بزرگ به صورت زير تقسيم مي‎كند:

هورامان تخت و هورامان لهون      

* اما در تقسيم بندي ديگري، رشيد هورامي، هورامان را به پنج منطقه تقسيم مي‎كند:

هورامان تخت ، هورامان شاميان ، هورامان جوانرود ‎، هورامان ژاورود و هورامان لهون

* مناطق هورامان در تقسيم بندي محمد امين هورامي به شرح زير است:

هورامان لهون ، هورامان دزلي ، هورامان تخت ، هورامان رزاب ، هورامان جوانرود ، هورامان كندوله

* از نظر جغرافيايی و در اصطلاح و جغرافيای قديمی منطقه هورامان به دو قسمت هورامان تخت و هورامان لهون تقسيم گرديده است. ولی شايد درست آن سه منطقه است و منطقه ژاورود را نيز بايد جزء لاينفك هورامان بدانيم در ذيل به بررسی ويژگيهای جغرافيايی هركدام خواهيم پرداخت.

1- هورامان تخت: دهستان هورامان تخت با 3596 خانوار 18969 نفر جمعيت تابع بخش سروآباد شهرستان مريوان می باشد .اين دهستان از سمت غرب با كشور عراق و از سمت جنوب به پاوه و كوه شاهو و از طرف شمال به مريوان و در طرف شرق به روستاهای ژاورود و شهرستان سنندج همسايه استكوههای دالانی و دَرَكی 2639 متر در شمال و كوه كوسالان در شرق و كوه شاهو 3390 متر در جنوب و كوه تخت و كوه دربند 2770متر در غرب اين دهستان واقع شده است و دو شاخه مهم رودخانه سيروان از بخش شمالی و جنوب شرقی وارد اين دهستان شده و پس از تلاقی اين دو رودخانه با يكديگر در خاك كردستان عراق به درياچه دربنديخان می ريزد اورامان تخت  حدودا دارای 26 روستا بوده است و در گذشته مركز آن روستای رزاب بوده است و شخصی بنام حسن بيگ با اخلاف و اسلافش براين منطقه حاكم بوده ولی اكنون مركز آن روستای اورامان تخت  می باشد اين روستا با 449 خانوار 2148 نفر جمعيت در فاصله 75 كيلومتری جنوب مريوان و 75 كيلومتری شمال پاوه واقع شده است .اورامان تخت  منطقه ای بسيار دلنشين و دارای مناظر زيبا و چشمه سارهای باصفاي كوسالان می باشد از نظر اقتصادی بيشتر مردم از طريق كشاورزی مختصر و باغداری و اندک صنايع دستی امرار معاش مي كنند البته درآمد بسيار كم آن باعث مهاجرت به شهر ها و خالی شدن

روستاها گرديده است تعدادی از روستاهای دهستان اورامان تخت عبارتند از سرپير، كاله، رودبر، بلبر، ژيوار، ناو، نوين و ...

2- هورامان لهون: آن منطقه از كردستان جنوبي (عراق) كه از دو شهر تاريخي بياره و تويله و چندين روستاي اطراف آن شامل: نارنجله، گولپ،گه‎چينه، سه‎رگه‎ت، خارگيلان، احمد آباد، خرپاني، هيلامپي و ... تشكيل شده است. منطقه‎ي ديگر آن در كردستان شرقي (ايران) شامل پاوه، نودشه، نوسود و روستاهاي اطراف آن شامل: هانه‎گرمله، كيمنه، بيرواس، هجيج، دره هجيج، شيخان، هيروي و ... تشكيل شده است. در گذشته مركز آن نوسود بوده و اكنون به شهرستان پاوه انتقال يافته است رودخانه سيروان از ابتداي اورامان لهون جريان مي يابد و بعد از مشروب كردن اورامان تخت به خاك عراق مي ريزد شهرهاي جوانرود ‚ روانسر و نودشه نيز در اين ناحيه قرار دارند .كوه زيباي شاهو كه سراسر اورامان لهون را زير چتر خود گرفته در سقط الرس كوه شاهو روستاي تاريخي تنگي ور و پلنگان يا پالنگان قرار گرفته است كه در ادوار گذشته حاكم نشين چند قوم كرد بوده و خاطرات تلخ و شيرين فراواني را در سينه دارد قلعه پلنگان در دهستان ژاوروود واقع شده كه در قرون ششم هجري بوسيله حاكم اردلان براي مركز حكومت خود ساخته است كه كتيبه سنگي بزرگ آن برجاي مانده است.

 3-  منطقه ژاورود: اين ناحيه از هورامان در غرب و جنوب غربی سنندج واقع شده و منطقه ای است زيبا و ديدينی و سرشار از باغ و درخت گردو و توت است از جاهی ديدنی اين ناحيه می توان از روستاهای آويهنگ هويه بيساران تهوير و شيان و تنگی سر را نام برد كه بسيار با صفا و در دامنه هاي كوه ميرگوار و شاه نشين واقع شده اند از ديگر روستاهای اين ناحيه مي توان به نجی - ساليان - ژان - نسنار - پايگلان چشميدر - بوريدر - اسپريز - ژنين - آريان - گواز - سرريز - و ... را نام برد.

 * به غير از آنچه در بالا ذكر شد، تقسيمات بهتر و پخته‎تري از طرف بهرام ولدبيگي ارائه شده كه مي توان گفت از  بقيه‎ي تقسيمات پسنديده‎تر است، چون توانسته است هورامان را به شيوه‎اي زيربنايي و كارآمد  از نظر جغرافيايي تقسيم كند و سپس شهرها، روستاها و مرزهاي‎شان را تعين كند. در اين تقسيم بندي، مناطق هورامان عبارتند از: 

    1- هورامان تخت

    2- هورامان لهون

    3- هورامان دزلي و شاميان: شامل روستاهاي دزلي، بهرام آباد، زكريان، قلعه‎جي، قلعه‎گا و ... مي‎باشد.

    4- هورامان رزاب: شامل رزاب، دوزناب، دگاگا، خانگا و چندين روستاي ديگر است.

    5- هورامان ژاورود و گاورود

رودخانه سيروان: از ديگر زيبایی های منطقه اورامان رودخانه عظیم و خروشان سیروان است كه به امتداد كوه شاهو جریان یافته و از ارتفاعات اين ناحيه سرچشمه گرفته و بعد از طي تمامی منطقه شمالی اورامان و اورامان تخت به اورامان عراق وارد می شود طول رودخانه سيروان در خاك ايران 215 كيلومتر می باشد كه دارای مناظر زيبا و ديدنی مانند (تاف بل ) آبشار بل و . . . است.

پاوه: مركز اقتصادي و اداري منطقه در منطقه اي كوهستاني و در پاي كوههاي سر بفلك كشيده شاهو و آتشگاه واقع شده و باغهاي سرسبز و شهرسازي و معماري منحصر بفرد شهر كه امروز به شهر هزار ماسوله ملقب گرديده منظره هاي تماشايي و جالب به پاوه بخشيده است. پاوه در مدار32 و48درجه قرار گرفته و ارتفاع آن ازسطح دريا 1540 درجه است. و داراي جمعيتي حدود سي هزار نفر است .در شمال غربي پاوه و در مكان بسيار سخت و صعب العبور روستاي هجيج واقع شده كه مدفن حضرت امامزاده سلطان عبيدالله برادر حضرت امام رضا مي باشد و از احترام خاصي برخوردار است و در كردستان به كوسه هجيج معروف است . و اهالي روستا را هجيجي ميگويند اهالي روستاي هجيج از ديرباز اقتصادي خودكفا داشته اند بگونه اي كه پوشاك خاص خود را دارند و از موي بز براي خود لباس و گليم و از نخ و پارچه كفش و از چوب درختان قاشق و كاسه و . . . مي سازند همچنين در نزديكي اين روستا آبشار زيبا و ديدني بنام آبشار بل (تاف بل ) آب آن از كوهي بيرون مي جهد روخانه عظيمي را بوجود مي آورد كه يكي از شعب مهم رودخانه سيروان است.

كوه شاهو: بخشي از رشته كوه زاگرس است و مهمترين و معروفترين كوه منطقه هورامان ميباشد اين كوه بلندترين كوه استان كرمانشاه است و ارتفاع متوسط آن از سطح دريا حدود 3400 متر مي باشد. شاهو در شرق ناحيه هورامان قرار گرفته وطول وعرض آن به ترتيب حدود 75 كيلومتر ( از لب رودخانه سيروان در نزديكيهاي روستاي داريان تا شهر روانسر) و 15 كيلومتر ( از شهر پاوه تادره ژاوه رود ) مي باشد. اين كوه داراي قل معروفي چون زوالي و نور است. شاهو داراي مراتع و چراگاههاي فراوان و نيز هوارگاه هاي( ييلاق ) متعدد، كه با صفا ترين و معروترين آنها پياز دول ميشياو و گاول هستند، مي باشد. تنوع گياهي شاهو فوق العاده زياد است و حدود 30  نوع گل و گياه در ارتفاعات مختلف آن رويش دارند. برخي از اين گياهان تعليغي تعدادي خوراكي برخي معطر و بعضي سمي وتعدادي نيز داراي خواص درماني هستند. تنوع جانوري شاهو نيز قابل توجه است ، اما متاسفانه به علت شكار بي رويه نسل برخي از جانوران از جمله كبك در حال انقراض مي باشد بنا به گفته پيشينيان قبلا در شاهو پلنگ مشاهده شده است. خرس،روباه، شغال، گرگ از جمله جانوران موجود در شاهو هستند. جنس سنگهاي شاهو عمدتاً آهكي است. در دامنه ارتفاعات شاهو تعداد زيادي چشمه وجود دارند كه تامين كننده آب كشاورزي و مشروب شهر هاي پاوه و روانسر و تعدادي روستاهاي منطقه مي باشند.

منابع و مأخذ

 

* ماهنامه‎ي كردي رامان، شماره‎ي 63 ،آوريل 2001 ،ترجمه‎ي مقاله‎ي هورامان نوشته‎ي عفان محمد شريف

* روزنامه‎ي همشهري، شماره‎ي 2189، 20 مرداد 1379، قباله‎هاي كهن اورامان نوشته‎ي سوران كردستاني

* تاريخ سلاطين هورامان نوشته قاضي عيدالله شيدا (مردوخي) به كوشش احمد نظيري

* سايت هورامان

* سايت روزنامه ايران شماره 2600


نوشته شده در تاريخ یکشنبه سی و یکم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس


موقعیت و تاریخچه  

روستای دزلی از توابع بخش مرکزی شهرستان سروآباد در استان کردستان، با مختصات جغرافیایی 46 درجه و 9 دقیقه طول شرقی و 35 درجه و 22 دقیقه عرض شمالی، در فاصلة 28 کیلومتری شهر سروآباد و 115 کیلومتری مرکز استان (سنندج) قرار دارد.
ارتفاع این روستا از سطح دریا 1400 متر است و اطراف آن را کوه و دره فرا گرفته است.
روستای دزلی از شمال به کوه قلعه زمان( قه لا زه بان)، از جنوب شرقی به کوه مهدی و معدن سنگ ساختمانی، از شرق و شمال شرقی به کوه سپی که مه ر، از شمال و شمال شرقی به دره دوله ناو و از غرب به کردستان عراق محدود شده است.
روستای دزلی تحت تأثیر اقلیم کوهستانی تابستان‏های معتدل و دلپذیر و زمستان‏های سرد دارد.
این روستا تاریخی کهن دارد. مسجد باشکوهی که از دوران خلافت خلفای راشدین برجای مانده است، آرامگاه دوازده (12) اصحاب و سایر بناهای تاریخی گواهی بر این مدعاست.
مردم روستای دزلی به زبان کردی(گورانی) سخن می‏گویند، مسلمان و پیرو مذهب تسنن هستند.

الگوی معیشت و سکونت

براساس نتایج سرشماری سال 1385جمعیت دزلی ۲700 نفر بوده است.
درآمد بیشتر مردم روستا از فعالیت‏های زراعی، دامداری، باغداری، خدمات و صنایع دستی تأمین می‏شود.
کشت آبی و دیم در روستا رواج دارد و عمده محصولات زراعی آن گندم و نخود می‏باشد. شرایط مساعد اقلیمی، موجب رونق باغداری در روستا شده است و انواع میوه‏های باغی مانند گردو، انگور، گلابی، گیلاس و شیلانه از محصولات سردرختی آن است.
مراتع گسترده موجب رونق نسبی دامداری شده و انواع لبنیات روغن حیوانی در روستا تولید می‏شود.
روستای کوهستانی دزلی بافت متراکمی دارد. کالبد خانه‏ها و فضاهای داخلی آن‏ها از شرایط طبیعی، نوع معیشت و فعالیت خانوار روستایی تأثیر پذیرفته و شکل گرفته است. خانه‏های روستا دارای سقف‏های چوبی و مسطح، پنجره‏های کوچک و درهای چوبی است.
مصالح عمده به کار رفته در خانه‏های قدیمی از مواد در دسترس مانند سنگ، گل و خشت و در خانه‏های جدید از آجر، سنگ، آهن، گچ و سیمان می‏باشد.

جاذبه‏های گردشگری

چشم‏انداز و طبیعت کوهستانی، چشمه‏های جوشان، باغ‏های سرسبز و انبوه پیرامون روستا، فضای دلپذیری برای گردشگران ایجاد کرده است.
روستا را کوه‏های زیبایی از شاخه‏های رشته کوه‏های زاگرس فرا گرفته‏اند، که محل مناسبی برای ورزش کوهنوردی است. از جمله آن‏ها می‏توان به کوه دالانی به ارتفاع 2564 متر اشاره نمود که در نزدیکی جنوب غربی روستا قرار دارد و از جنوب شرقی به کوه کمانجه ر می‏پیوندد.
کوه دالمز، با ارتفاع 1930 متر در غرب روستا واقع شده و سرچشمة رود چم شیان می‏باشد. این کوه از غرب به کوه موجات می‏پیوندد.
کوه مهدی که بسیار زیبا است از انواع گیاهان دارویی مانند گل ختمی، آویشن، رازیانه، پونه، خاکشیر، گون و درختچه‏های متعدد پوشیده شده است.
از دیگر جاذبه‏های طبیعی روستا می‏توان از چشمه خان و چشمه دزلی و همچنین باغ‏های سرسبز و انبوه اطراف روستا نام برد.
گفته می‏شود که مسجد قدیمی روستا به دورة خلفای راشدین مربوط است.
تپه‏های باستانی قلعه، گورستان و مزار مشاهیر روستا از جمله ملا حسن دزلی، ملا مصطفی مردوخی و زیارتگاه و مزار 12 اصحاب، از جاذبه‏های تاریخی روستای دزلی به شمار می‏آیند.
مردم روستای دزلی همانند مردم سایر روستاهای کردستان، در برگزاری مراسم دینی و ملی شرکت می‏کنند.
در عید فطر و قربان، پس از ادای نماز به دید و بازدید یکدیگر و بزرگان روستا می‏پردازند و در تولد پیامبر (ص) مراسم مولودی‏خوانی برگزار می‏کنند.
بازی‏های محلی روستا عبارتند از: گرزان، زوران، قلانی، سه باز. هلوکانی و هلک ملک.
موسیقی جایگاه ویژه‏ای در میان مردم دزلی دارد. از جمله آواهای رایج در این روستا می‏توان به سیاه چمانه، چپله و کنالیل اشاره کرد. رقص محلی و معروف این روستا هل پرکه نام دارد و برای بالا بردن توان جسمی شرکت‏کنندگان است که در هفت ریتم وبا موسیقی اجرا می‏گردد.
پوشاک مردان روستای دزلی، مشتمل بر چوخه، پانتول، ملکی، لفکه سورانی، شال، دستار، فرنجی، کله بال است؛ زنان نیز، از لباس کردی شامل جافی، کلنجه، شال، کلاه و کمله استفاده می‏شود.
صنایع دستی روستای دزلی مشتمل بر گیوه‏بافی، جاجیم بافی، موج بافی و چخورانک است.
معروف‏ترین غذاهای محلی این روستا، شامل دوینه، شلمین، دوخوا یا آش دوغ، ولوش، کلانه و یکاوه می‏باشد. کلوچه‏های محلی کلیره و بژی برساق دو شیرینی معروف محلی این روستا هستند.
دسترسی: روستای دزلی از طریق شهرهای سروآباد، مریوان و سنندج قابل دسترسی است و جاده‏های منتهی به این روستا، از شهرهای مذکور آسفالت می‏باشد


نوشته شده در تاريخ دوشنبه بیست و پنجم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

كنگره بزرگداشت علامه ماموستا ملا'احمد نودشی' برگزار شد

كرمانشاه - كنگره بزرگداشت علامه ماموستا ملا 'احمد نودشی' روز پنجشنبه با حضور علما، مسوولان و شخصیت های علمی، فرهنگی و مذهبی استانهای تهران، كردستان و كرمانشاه در شهر مرزی نودشه برگزار شد.

كنگره بزرگداشت علامه ماموستا ملا 'احمد نودشی' برگزار شد

به گزارش خبرنگار خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) در این كنگره، مدیركل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان كرمانشاه، لزوم تكریم و پاسداشت علمای دین را مورد تأكید قرار داد و گفت: تكریم علما مورد توجه، توصیه و تأكید قرآن كریم و پیامبر عظیم الشأن اسلام (ص) است كه ما با عنایت به این مهم اقدام به برگزاری این كنگره كردیم.

حجت الاسلام محمد آفتابی، ویژگی های علمای دین را فروتنی در برابر قرآن، زمان شناسی، خود شناسی و ابلاغ رسالت دین بدون ترس و واهمه عنوان كرد و افزود: ارج نهادن به مقام و شخصیت مفاخر دینی، علمی و فرهنگی و تكریم مفاخر اهل تسنن را در كنار مفاخر اهل تشیع از اهداف این كنگره برشمرد.

وی گفت: برگزاری این كنگره یكی از مظاهر عینی و عملی وحدت شیعه و سنی است كه موجب یأس و ناامیدی دشمنان خواهد شد.

مدیركل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان كرمانشاه با بیان اینكه 50 اثر و مقاله به دبیرخانه كنگره رسیده است، محور مقالات ارایه شده در كنگره را بررسی و تشریح شخصیت و زندگی علامه ماموستا ملا احمد نودشی، بررسی دیدگاههای دینی و عرفانی، نقش علمای دین در پرورش افكار و اندیشه های ادبیات عرفانی و كردی، نقش حجره های دینی در اورامان به عنوان یكی از مراكز علمی و عرفانی و جایگاه علمی و معنوی نودشه قبل و بعد از علامه نودشی عنوان كرد.

حجت الاسلام آفتابی، یكی دیگر از اهداف برگزاری این كنگره را انعكاس آثار بزرگان دینی با هدف باز شناساندن آنان به جامعه و بویژه قشر جوان عنوان كرد كه امروز مورد تهاجم فرهنگی دشمنان اسلام قرار دارند و بررسی آثار این بزرگان و تأسی از سیره آنها می تواند نقش بسزایی در خنثی كردن این هجمه ها داشته باشد.

در ادامه این كنگره امام جمعه پاوه با اشاره به نقش علمای دین و عرفای منطقه پاوه و اورامانات در تاریخ، فرهنگ و تمدن دیگر اقوام و جوامع گفت: مردم این دیار ضمن حفظ فرهنگ و تمدن خود به فرهنگ و تمدن سایر اقوام و جوامع و فرهنگ و تمدن اسلامی خدمت كرده اند و در واقع تكمیل كننده فرهنگ و تمدن عرب، فارس و ترك و در واقع اسلام بوده اند و مجموعه فرهنگ اقوام سازنده فرهنگ اسلام بوده اند.

وی با اشاره به اینكه منطقه اورامان از دیرباز مهد پرورش علما، عرفا، شعرا و ادیبان بزرگ و شهیری بوده است، وجود آثار و كتابهای خطی قدیمی، اخلاق، دینداری، میهمان نوازی و روشنفكری را از ویژگی های بارز مردم پاوه و اورامانات عنوان كرد و گفت: تعظیم در مقابل دین و تلاش در راستای ترویج و اشاعه دین نیز از دیگر خصوصیات مردم این منطقه است.

امام جمعه پاوه با اشاره به راههای شناخت علما و بزرگان گفت: انفاس، آثار، تألیفات، شاگردان و دوستان از عناصر شناخت علامه حاج ماموستا نودشی است.

ماموستا ملا قادری با بیان اینكه اورامان امروز از چرخ توسعه عقب نمانده است، گفت: عالم، شاعر، ادیب و عارف داریم و امسال در بیست و پنجمین نمایشگاه بین المللی كتاب تهران در غرفه هایی كه كتاب مخصوص اهل سنت را عرضه می كردند با دقت مشاهده كردم كه مجموع مؤلفین، مترجمین و شاعران پاوه و اورامانات به نسبت جمعیت تفوق و برتری دارند بر تمام مناطق اهل سنت، پس اورامان زنده است و پویا گام بر می دارد.

امام جمعه پاوه با اشاره به زحمات و خدمات و مقاومت مردم نودشه در هشت سال دفاع مقدس و تحمل بمبارانهای هوایی و شیمیایی رژیم بعث عراق، برگزاری این كنگره را تداوم خدمات و عملكرد خوب مردم این شهر مرزی دانست.

در این كنگره فرماندار شهرستان پاوه نیز با اشاره به برگزاری همایش ها وكنگره های ملی و منطقه ای در این شهرستان، آن را نشان دهنده فرهنگی بودن و شعور بالای سیاسی، علمی و فرهنگی مردم این دیار دانست و گفت: توصیف این مردم به دینداری و روشنفكری از جانب مقام معظم رهبری بهترین گواه این ادعاست.

حسین خدرویسی، برگزاری این كنگره مهم با این حجم از مدعوین از نقاط مختلف كشور را در نقطه مرزی نشان دهنده ضریب بالای امنیتی پاوه عنوان كرد و اظهار امیدواری كرد با تداوم این كنگره ها شاهد ارتقای بیش از پیش این منطقه باشیم.

در این كنگره 14 اثر برتر ارایه و برنامه های متنوع فرهنگی و هنری نیز اجرا شد.

حاج ماموستا ملا احمد نودشی در سال 1228 هجری قمری در نودشه چشم به جهان گشود پس از 74 سال عمر پربركت در راستای خدمت به دین و مردم و تألیف 30 اثر و پرورش ده ها عالم و عارف در سال 1302 هجری، قمری در شهر سنندج دیده از جهان فرو بست و در همانجا مدفون است.

خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)

http://kermanshah.irna.ir/Province.aspx?ProvID=270001

نکاتی از کنگره برگرفته از وبلاگ نودشه شهر چهار فصل:

معلوم شد که علمای دین در مناطق کردنشین با استفاده از زبان کردی و اورامی در جریان تدریس خود در خدمت زبان که شالوده اساسی هر قوم و ملتی است بوده اند یعنی ملی گرایی از نظر علمای واقعی خالی از اشکال است و مثبت .علامه نودشی در وصیتنامه خود خطاب به علما و امرا می گوید که دهداری کنند نه دهخوری (در آن زمان اکثر مناطق ده نشین بوده اند ) یعنی در خدمت مردم باشند نه در خدمت جیبهای خود  . اما می بینیم که در زمانه ما هر ساله به طبقات منازل کسانی که مورد خطاب علامه قرار گرفته اند افزوده می شود و برآه و ناله عموم مردم اضافه می شود . 

در مورد مقالات ارائه شده مقاله آقای عبدلی که ارائه وصیتنامه علامه نودشی بود(به خط علامه )که از مرکز اسناد دانشگاه تهران گرفته بودند بسیار جالب بود . 
مقاله آقای محمود مبارکشاهی هم بسیار جذاب و گیرا بود (نقش علما در ترویج زبان کردی). 
ارائه مقاله آقای احمد نعمتی هم با یادی از معلم مبارز و مرحوم جناب آقای اسعد صدیقی بود که ما هم یاد و خاطره اش را گرامی میداریم . 
معلوم شد که تنها دو نفر با لقب حاجی ماموستا داریم علامه نودشی و حاجی ماموستای(ضیایی) پاوه 
معلوم شد که علامه زمانی که به عرفان روی آورده اند به تحقیقات علمی هم اهمیت و احترام گذاشته اند و مانند گسترندگان امروزی خرافات بنام عرفان نبوده اند . 
امیدواریم که این اتفاق مبارک سر آغازی باشد برای تجلیل از همه علما در همه زمینه ها از جمله در زمینه های ادبیات کردی و اورامی و فعالان دنیای علم و دانش که نمونه آنها در نودشه فراوان است و یکی از آنان در زمینه تاریخ کرد صاحب دهها تالیف گرانبهاست .


نوشته شده در تاريخ جمعه بیست و دوم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس
مڵه‌ جه‌ دڕنه‌و دیواره‌که‌ینه‌ سه‌ره‌ش کێشا به‌روه‌ تا بزانۆ ئی گرد گرموو قاڵه په‌ی چێشییا! لالۆی که‌شاوه‌رز تازه‌ جه‌ شاروه‌ ئامه‌ بێوه‌ و به‌سییه‌چش چه‌نی وێش ئارده‌ بێ که‌ خێزانه‌ش خه‌ریکه‌ بێ بازش که‌رێ.

مڵه‌ تۆزیه‌ لۆوسێش لێستێوه‌ و دلێ دڵۆ وێشه‌نه‌ واتش: به‌شکیم وارده‌مه‌نیه‌‌ ده‌رده‌و ئاما بۆ. به‌ڵام وه‌ختێ به‌سه‌شا باز که‌رد،لاشه‌و مڵه‌ی که‌وت له‌رزه‌ له‌رز، چونکوو لالۆی که‌شاوه‌رز ته‌ڵێ مڵه‌یش ئه‌ستێ بێ.

مڵه‌ ڕه‌مه‌ ڕه‌م گێڵاوه‌ په‌ی لێ باخی تا ئی هه‌واڵه‌یه‌ بۆنێ به‌ باقی حه‌یوانه‌کا. مڵه‌ی ئاقیوه‌و شه‌ڕ یاوێ به‌ حه‌ر که‌سی واچێ: ته‌ڵییه‌ مڵه‌یشا ئاردێنه‌ لێ باخی،ساحێو باخ ته‌لییه‌ مڵه‌یش ئه‌ستێنه‌ ...

که‌رگی کاتێوه‌ ئی هه‌واڵشه‌ ژنۆوت، تۆزیه‌ باڵه‌ فرتێش که‌ردێ و واتش: مڵه‌ گیان فره‌ داخم ئامه‌نه‌ په‌یت. چیلایوه‌ مشیۆ فره‌ هۆشت وێتوه‌ بۆ ،به‌ حه‌ر حاڵ نه‌ من کاریه‌م هه‌ن به‌ ته‌ڵێ مڵه‌یوه‌ نه‌ ته‌ڵێ مڵه‌ی کاریه‌ش هه‌ن منوه‌.

به‌ران وه‌ختیه‌ ئی ده‌نگ و باسشه‌ په‌نه‌ یاوا،سه‌ڏای گڕه‌ش به‌رزوه‌ که‌رده‌ و واتش: مڵه‌ گیان، من دۆعایو په‌ی مه‌که‌روو نه‌وی ئی ته‌ڵێوه‌ ، چون وێت مه‌زانی ته‌ڵێ مڵه‌ی په‌یوه‌نییه‌ش به‌ من نیه‌ن به‌ڵام دڵ متمان به‌ که‌ دۆعاو من په‌شت و په‌ناته‌ن.

مڵه‌ که‌ جه‌ حه‌یوانه‌کاو باخی ته‌ماو یاردی و هام ده‌ردیش بێ، لوا شۆنه‌و گاوی. به‌ڵام گاویچ تا خه‌وه‌رش ژنۆوت، سه‌ریه‌ش ته‌کانه‌ داو واتش: من تا ئیسه‌ نه‌ڏیه‌نم گاویه‌ بۆ ته‌ڵێ مڵه‌یوه‌! ئاڏیچ ئینه‌شه‌ وات و چیروو لچیوه‌ زه‌رده‌خه‌نێیه‌ش دانه‌ و دیسان خه‌ریکۆ له‌وه‌ڕیه‌ی بیوه‌.

ئاقیبه‌ت، مڵه‌ نا ئۆمێڏ جه‌ گرد لا، گێڵاوه‌ په‌ی وڵه‌کێش و چی فکرانه‌ بێ که‌ ئه‌گه‌ر ڕۆیه گنۆ لێ ته‌ڵێ، چێش مه‌بۆ؟

ده‌سی به‌ر قه‌زا نیمه‌و ئا شه‌وێ،ته‌قه‌و دریا یۆ چێویه لێ یانه‌ینه‌‌ به‌رزوه‌ بی. ژه‌نی لالۆی که‌شاوه‌رزی بێ مفته‌ڵا که‌رده‌ی هۆرزاوه‌ و لوا په‌ی ئا‌وێشخانی (ئه‌مبار) تا چه‌مش گنۆ به‌ مڵه‌ی گیر که‌وته‌ی، به‌ڵام لێ تاریکینه‌ نه‌زاناش ئی چێوه‌ که‌ بیه‌ن ته‌ڵێوه‌ مڵه‌ نیه‌ن به‌ڵکوو مارێوه‌ سامناک و خه‌ته‌رناکه‌ن که‌ دووچکه‌ش لێ ته‌ڵه‌کێنه‌ گیرش که‌رده‌ بێ. تا ژه‌نی نزیکۆ ته‌ڵێوه‌ بیه‌، ماره‌که‌ پاش گه‌سته‌ و قیژ و داڏش به‌رزوه‌ بی. ساحێو باخ به‌ هاوار و داڏ که‌رده‌و ژه‌نه‌یوه‌ چڵه‌کیاره‌ و لوا شوونی سه‌ڏایره‌، وه‌ختیه‌ چه‌مش که‌وت به‌ ژه‌نه‌کێش، بێ ئاما و لوا که‌رده‌ی و وه‌خت فه‌وتنه‌ی یاوناش به‌ نه‌وه‌شخانه‌ی (بیمارستان). دماو چننه‌ ڕۆیه‌ حاڵش باشته‌ر بی. به‌ڵام ئا ڕوه‌ که‌ ئامه‌وه‌ په‌ی یانه‌ی، هیشته‌ی تۆزیه‌ یاوش بێ. ژه‌نه‌ هامساکێشا که‌ ئامێ بێ دیڏه‌نیش، واتش: هیچ چاشتیه‌ پێسه‌و فرووجاوه‌ی په‌ی ئی یاوه‌یشه‌ باشه‌ نیه‌نه‌. لالۆی که‌شاوه‌رزیچ که‌ ژه‌نه‌کێش فره‌ وه‌شه‌ گه‌ره‌که‌ بێ په‌له‌ په‌ل لوا که‌رگیش کولانه‌نه‌ به‌ر ئارده‌ و سه‌ره‌ش جیاوه‌ که‌رده‌ و که‌رده‌ش فرووجاوی و بۆوه‌و وه‌شه‌و فرووجاوه‌ی دلێ که‌وێڵینه‌ په‌خشوه‌ بی. به‌ڵام حه‌ر چی سه‌ورشا که‌رد یاوۆ ژه‌نه‌ی نه‌بڕیاوه‌. خزم و که‌سه‌کاش شه‌و و ڕۆ ئاما و لواشا بێ تا ده‌نگ و باسش بزانا. په‌ی ئینه‌یه‌ لالۆی که‌شاوه‌رز مه‌جبوور بی تا به‌رانیچ قوروانی که‌رۆ تا به‌ گۆشته‌که‌ش چاشته‌و مێمانه‌ ئازیزه‌کاش بنیۆ سه‌ر. ڕوێ ویه‌رێنێ و حاڵۆ ژه‌نه‌یچ ڕۆ به‌ ڕۆ خراوته‌ر بێ.‌ ژه‌نی داماگه‌ که‌ جه‌ تاوۆ ئێشینه‌ پێچی دێ وێش ئاخرش که‌و‌ته‌ گیان که‌نشت و گیانی شیرینش جه‌ ده‌س دا و مه‌رده‌. خه‌وه‌رۆ مه‌رگۆ ژه‌نه‌ی پێسه‌و برقی لێ ده‌گاینه‌ وه‌ڵاوه‌ بی. مه‌ردمیه‌ فره‌ په‌ی فاته‌خوانی مجیا ملۆ لالۆی که‌شاوه‌رزیماره‌. که‌شاوه‌رزی داماگیچ په‌ی چاشته‌و مه‌ردمی هیچش په‌ی نه‌کریا بێژ ئانه‌یه‌ که‌ سه‌ره‌و گاویچ که‌رۆ فیداو مێمانا.

ئیسه‌ فه‌قه‌ت مڵه‌ مه‌نه‌ بێ که‌ تاق و ته‌نیا لێ باخیره‌ گێڵی و یاڏۆ ئا حه‌یوانه‌ به‌سه‌ زوانانه‌ که‌رێوه‌ که‌ کارشا به‌ ته‌ڵێ مڵه‌یوه‌ نه‌بێ.

منبع :   http://bisaran.blogfa.com/post-47.aspx


نوشته شده در تاريخ جمعه بیست و دوم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس
ئاخرش !

 

زه‌ریفێ وه‌روو به‌ره‌یه‌نه‌ نیشتێبێره‌ و ماتڵه‌ بێ براکێش به‌یاوه‌ ، دووره‌وه‌ چه‌مش که‌وت برا گۆلاله‌که‌ی و یه‌واش یه‌واش نزیک بیه‌وه‌ ، مذیۆ هه‌ر وێش ته‌نیه‌یا ، شرکه‌ێو که‌وته‌ دڵیش ، تاقه‌تش نه‌گێرت بیاڤۆ وه‌ره‌وه‌ ، لوا پێوه‌یشه‌وه‌ ، ماچۆ ئه‌ی ئه‌ڤێ کۆنێ ؟ ماچۆ وه‌ڵڵا چا دلێ راینه‌ ژه‌نێوه‌ به‌سه‌زوانه‌ ماری گه‌سێبێ و تله‌ بیێبێوه‌ و ورذ و هانه‌ بیێبێ، ئاذێ لوه‌ی به‌راشه‌وه‌ په‌ی ده‌گاگێش و منیچ ئامانێوه‌ په‌ی لاو تۆ . ماچۆ ده‌ی کێ بێ ژه‌نه‌کێ ؟ ئه‌ژناساتا؟ ماچۆ ناوه‌ڵڵا حه‌ر به‌ هه‌زار حاڵێ گیانش چنه‌ مه‌نه‌بێ و تا من چا بێنێ ناماوه‌ ده‌نگێ واچۆ کێنه‌.

تا وه‌نه‌وشێ واتش نامێش چێشه‌نه‌ و ژه‌نۆ کێنه‌ و یانه‌شا چکۆوه‌ن ، براکێ دیه‌یوه‌ هه‌نترینیه‌نه‌ ، هیچشا نه‌وات ، به‌ڵام گرذ که‌س دڵوو وێشه‌نه‌ واچێ : داخۆم ئینه‌ ئاذه‌ بۆ؟. تاریکش که‌رذه‌ بێ و ئاذێچێ یه‌واش یه‌واش نزیکێ ده‌گاکێ که‌وتێبێنێوه‌ . دووره‌وه‌ شۆڵێ چراوا دیارێ بێنێ . یۆشا ماچۆ : واڵه‌ وه‌نه‌وشێ ئانا نزیکێ بیه‌یمێوه‌ ئیسه‌ میاومێ وه‌ره‌وه‌ ! وه‌نه‌وشێ هیچ جوابێوش نه‌ذاوه‌ ، یۆته‌رشا چرا ونه‌ش به‌ڵام حه‌ر جوابش نه‌ذاوه‌ . دڤێ یه‌رێ جارێ ته‌ر چڕه‌ی ، ده‌نگێو نه‌بی . یۆشا ماچۆ دا بنیه‌یدێره‌ برا . لۆسێشا نیاره‌ . چڕه‌یشه‌وه‌ ونه‌ ، یۆشا روه‌ش نزیکوو ده‌موو وه‌نه‌وشێش وسته‌وه‌ و ماچۆ خۆ نه‌فه‌سه‌ مه‌کێشۆ . ره‌نگه‌شا پڕا . ئه‌حمه‌ذ ، برا گه‌وره‌که‌، نه‌مانه‌ ده‌سوو وه‌نه‌وشێ و به‌رزش که‌رذه‌وه‌ و ماچۆ وه‌ڵڵا مه‌رذێنه‌ ، واتشا کۆره‌ پیاوه‌تیت بۆ ؟ ماچۆ وه‌ڵڵا مه‌رذێنه‌، چه‌مێش نیا پێوه‌ره‌ و ده‌مش به‌سه‌ و شاڵه‌که‌ش که‌رشه‌وه‌ و کێشتش ملوو سه‌ره‌یشه‌ره‌ و ماچۆ لابه‌ردێ هۆرگێردێ مه‌رذێنه‌!. یۆشا ماچۆ دابنیشدێ برا ، ئه‌گه‌ر ئینه‌ ژه‌نه‌کۆ تاته‌و زه‌ریفێ بۆ ئێمه‌ چێش که‌رمێ؟ واچمێ تاته‌یش زه‌ریفێ ئینا لاو ئێمه‌وه‌؟ یۆته‌رشا ماچۆ مه‌گه‌ر زه‌ریفێ نه‌وات تاته‌یم ئاستا جیا؟ ئه‌وشا ماچۆ ده‌ی مه‌گه‌ر زه‌ریفێ نه‌وات هه‌رچی هه‌ن ئینا چیروو سه‌ره‌و ژه‌نه‌کێشه‌نه‌؟ ئه‌حمه‌ذ ماچۆ : براکه‌م شه‌رعه‌ مه‌که‌ردێ بنیشدێ با جه‌نازه‌که‌ی بیاونمێ وه‌ره‌وه‌ ، بزانمێ چێش مه‌ی وه‌ره‌وه‌ ، ئاوه‌خته‌ چاگه‌ ته‌کبیروو وێما که‌رمێ . یاوه‌ی گۆشه‌و ده‌گه‌ی دڤێ قاوێشا که‌رذێ و خه‌ڵکوو ده‌گاکێ زیای دیار و ئامه‌ی پێوه‌یشاوه‌ . ئاذێچێ داستانه‌کۆ مارگه‌سته‌ی وه‌نه‌وشێشا گێڵناوه‌ په‌ی خه‌ڵکه‌که‌ی و واتشا به‌ داخه‌وه‌ ئیسه‌ گیانش به‌رشیه‌ن، دڤێ جوانێ که‌وتێ وه‌ڵێشا په‌ی وه‌روو به‌ره‌و یانه‌و ئه‌ولکه‌ریمی و یه‌واش یه‌واش خه‌ڵکه‌که‌ فره‌ بی و که‌وتێ شۆنیشا و ئێذ په‌رسێ ئه‌وی چێش بیه‌ن و ئه‌و په‌رسێ ئانه‌ ئا جه‌نازه‌ چێشا ؟ تا یاوای وه‌روو به‌ره‌و یانه‌که‌یشا و دڤێ ریش چه‌رمێ چڕه‌ی ئه‌ولکه‌ریمی و زنیشاره‌ و واتشا پنه‌ . ئه‌ولکه‌ریمی ده‌سش که‌رذ برا رۆ که‌رذه‌ی و جه‌نازه‌شا هۆرگێرت و به‌رذشا په‌ی مزگی . براکێ واتشا مشیۆ ئێمه‌ بلمێوه‌ ، خه‌ڵکوو ده‌گاکێ ناستشا بلاوه‌ و یۆی به‌رذێوه‌ په‌ی یانه‌ی و ماچۆ با بلم نان و چایێو بوه‌ردێ و دمایی مه‌یمێوه‌ په‌ی مزگی و ئێشه‌و ئینه‌یمێ چا و ساحبێ زوو جه‌نازه‌که‌ی منیه‌یمێ و شمه‌یچ ملدێوه‌ . براکێچ به‌ینوو وێشانه‌ واتشا ده‌ی با پاسه‌ که‌رمێ ، شووره‌یا ، ئێمه‌ ئی جه‌نازه‌ما ئارذه‌ن با بنیشمێ تا بنیاش . لوه‌یوه‌ په‌ی یانه‌و کابره‌ی . نان و چه‌یشا په‌ی ئارذێ و کابرا په‌رساش کێندێ و کۆگه‌یێندێ؟ ئاذێچێ باسوو وێشا که‌رذشا په‌ی کابرای و ئاذێچ ماچۆ : ئی پیا به‌سه‌زوانه‌ فره‌ نیا کناچێوه‌یچش گمه‌ بیه‌ی و ئی وه‌ڵاتما گرذ وشکنا شۆنیشه‌ره‌ و نه‌یۆزیاوه‌ . ته‌نیا گجیه‌که‌ش یۆزیاوه‌ که‌ ئاذیچ وڵ وڵ و ونین بێ و واتشا ره‌نگا وه‌رگا وارذێبۆ و به‌ڵام هه‌رچی گێڵه‌یمێ قۆڵاخه‌که‌ش نه‌یۆسماوه‌. براکێ واتشا چه‌نی گمه‌ بیێنه‌ ؟ کابرای داستانه‌کۆ زه‌ریفێش گێڵناوه‌ و واتش ئه‌ولکه‌ریمی به‌سه‌زوان ئیسه‌ ئێتر هیچ که‌سش نیا. خوا به‌خشۆش ! ئی ژه‌نێشه‌ هه‌رچی حه‌یوانش بی گرذش وره‌ت پنه‌ و گاوێوه‌شا ئه‌سا تا ئاپاسه‌ گاوه‌کێچ بیه‌ سه‌ره‌وه‌ره‌ش!. وێچش دووکانێوش نیانه‌ره‌ من فره‌و وه‌ختی ملوو وه‌روو به‌ره‌و دووکانه‌که‌یش منیشوه‌ره‌ ، ئا به‌سه‌زوانه‌ گرذ روێو کار و کاسبیش ئانه‌نه‌ گره‌وه‌ی گره‌ڤۆ په‌ی کناچه‌کێش .

براکێ چنی کابرای هۆرسێ و لڤه‌یوه‌ په‌ی مزگی . پیای ده‌گاکێ گرذ ئامه‌یبێنێ ئاگه‌ و نیشتێبێنێره‌ و جه‌نازه‌که‌یچ گۆشێڤوو مزگیه‌که‌یه‌نه‌ نریابێره‌ . ئه‌ولکه‌ریم پاڵوو جه‌نازه‌که‌یه‌نه‌ نیشته‌بێره‌ و سه‌ره‌ش ڤسه‌بێره‌ و جار جار پڕمینێوه‌ دێ چنه‌ و کۆچێو گره‌وێ و دیسان لڤێوه‌ فکرێره‌ . براکێ لوه‌ی لاش نیشتێره‌ و سه‌رسڵامه‌تیشا داوه‌. دیسان ئه‌ولکه‌ریم ده‌سش که‌رذه‌وه‌ گره‌وه‌ی و جارجاریچ چێروو لچانه‌ چنی وێش قسێ که‌رێ و نامۆ زه‌ریفێچ به‌رێ . براکێ هۆرسێ لوه‌ی دووروو جه‌نازه‌که‌یه‌وه‌ نیشتێره‌ و به‌ینوو وێشانه‌ ده‌سشا که‌رذ چفه‌. چێش که‌رمێ و چێش نه‌که‌رمێ؟ ئاخرش ته‌گبیروو وێشا که‌رذشا . ئه‌حمه‌ذ هۆرس لوا لاو ئه‌ولکه‌ریمی و ماچۆ لالۆ گیان ئێمه‌ ئه‌ژنه‌ویه‌نما فره‌ نیا کناچێوه‌ت گمه‌ بیێنه‌ ، راسا؟. ئه‌ولکه‌ریم ده‌سش که‌رذ گره‌وه‌ی و کۆچێوش پنه‌ شی و ماچۆ : وه‌ڵڵا گرذ خه‌تاو وێم بیه‌، خۆ ئیسه‌ ئێتر من هیچم په‌ی نه‌مه‌نه‌نه‌وه‌، با گرذ که‌س بزانۆ ، وێم  به‌ ده‌ساو وێم ئینه‌مه‌ که‌رذ به‌ وێم! وێم به‌رذه‌ و ئاسته‌م جیا. گرذ خه‌ته‌و وه‌نه‌وشێ بیه‌، ئای خوا گیان چێشم که‌رذ به‌ وێم؟! یه‌واش یه‌واش خه‌ریک بێ ده‌نگێش به‌رزێ که‌رۆوه‌ و خه‌ڵکه‌که‌یچ گۆشێش شلێ که‌رذێبێنێ . ئه‌حمه‌ذ ماچۆ لالۆ گیان یه‌واش ته‌ر ، یه‌واش ته‌ر ، هه‌رچێو بیه‌ن خۆ ئیسه‌ ئاذه‌ گمه‌ بیێنه‌ و ئێذه‌ مه‌رذێنه‌ ، با خه‌ڵکی به‌ خراب نامێش نه‌به‌رۆ . ئه‌ولکه‌ریم  ماچۆ ده‌ی ئا کاره‌ من که‌رذه‌ن حه‌ر په‌ی ئانه‌یه‌ خاسه‌نا ئیسه‌ به‌ زیننه‌ی وێچم بنیانه‌ قه‌بره‌ ، کناچه‌کێم فره‌ عاله‌ بێ به‌ڵام هه‌رمان و کار و دلێ یانه‌ی نه‌که‌رێ و ساحبێو تا وێره‌گا من لوێنێ چنی گه‌له‌ی و وه‌نه‌وشێچ مشیه‌یا هه‌رمانه‌کێش گرذ که‌رذه‌یانێ ! ئاخرش مجبوور بیا گۆش ده‌و قسۆ وه‌نه‌وشێ و به‌روو و که‌شه‌وه‌ بازووش جیا! ئه‌حمه‌ذ ماچۆ : ده‌ی کێ وات مه‌رذێنه‌ ، نه‌یۆسته‌تاوه‌؟ ماچۆ ناوه‌ڵڵا به‌ڵام مه‌جبوورێ بیه‌یمێ گجیێوش تلنمێ ونیه‌وه‌ و نیشانۆ خه‌ڵکیش ده‌یمێ و واچمێ مه‌رذێنه‌.دیسان سه‌ره‌ش وسه‌ره‌ و ده‌سش که‌رذه‌وه‌ گره‌وه‌ی.

ئه‌حمه‌ذ کۆچێو ماتش که‌رذ و ماچۆ لالۆ گیان با بلم به‌ر هه‌رمانه‌م پنه‌نی ! ئه‌ولکه‌ریم وێشه‌وه‌ شرکێوه‌ش دریانه‌ و بێ ئانه‌یه‌ په‌رسۆ هه‌رمانه‌کێت چێشه‌نه‌ که‌وت شۆنیش . لوه‌ی به‌ر . ئه‌حمه‌ذ ماچۆ لالۆ گیان قسێوه‌ هه‌نه‌ با که‌رووش په‌یت به‌ڵام هیچ ده‌نگ نه‌که‌ری تا بزانمێ مشیۆم چێش که‌رمێ ؟ ئه‌ولکه‌ریم ده‌س و پاش که‌وته‌بێ له‌رزه‌ی و ماچۆ فه‌رماوه‌ ، سه‌روو چه‌ما. ئه‌حمه‌ذ  داستانۆ وێشا و کار و باریشا گێڵناشه‌وه‌ په‌ی ئه‌ولکه‌ریمی و واتش یانه‌شا چکۆوه‌ن و چێش که‌را چا و  ئاخرش ماچۆ زه‌ریفێ نه‌مه‌رذێنه‌ و ئینا یانه‌و ئێمه‌ !  ئا چێوێچه‌ وه‌نه‌وشێ واتێنێ به‌ تۆ گرذ درۆی بیێنێ و زه‌ریفێ گرذوو هه‌رمانه‌کاش که‌رذێنێ و زێڵش نامان به‌ تۆ واچۆ ژه‌نه‌کێت هه‌رمانێ مه‌که‌رۆ ، واچێ ئاخر وێم تاته‌م مه‌جبوورم که‌رذه‌بێ شۆنۆ ئه‌ذایمه‌ره‌ ژه‌نی بارۆ و ئێتر نه‌کریێ گله‌یێش چنه‌ که‌رۆ.! ئه‌ولکه‌ریم ره‌نگه‌ش گیسیانه‌ . نه‌زانێ چێش واچۆ ، نه‌زانێ چێش که‌رۆ . ماچۆ تۆ خوا راس ماچی؟ قه‌سه‌م بوه‌ره‌.! ده‌ی ئیسه‌ وه‌شه‌نه‌ ؟ چێش که‌رۆ ؟ . . . ئه‌حمه‌ذ ماچۆ ئیسه‌ هۆرزه‌ با بلمێوه‌ چوه‌ر به‌ڵام تۆ کارت نه‌بۆ و با وێم واچوو به‌ خه‌ڵکه‌که‌ی. با جۆرێو نه‌بۆ زه‌ریفێچ نه‌تاڤۆ به‌یوه‌ یام خه‌ڵکی به‌ خرابی نامۆ تۆ و وه‌نه‌وشێ به‌را . ئه‌ولکه‌ریم حه‌ر پاسه‌ واق مه‌نه‌بێره‌. ئه‌حمه‌ذ نه‌مانه‌ ده‌سشوو و به‌رذشه‌وه‌ چوه‌ر و لوا وه‌روو ده‌موو خه‌ڵکه‌که‌ی و ماچۆ خه‌ڵکی وه‌شه‌ویس گۆش گێردێ . گرذ که‌س بێ ده‌نگ که‌وت و مات مدراره‌. ماچۆ : حه‌ر پاسه‌ که‌ مزاندێ به‌ینێو چیه‌و وه‌ڵی کناچێڤۆ ئی پیایه‌ به‌ نامێ زه‌ریفێ گمه‌ بیێنه‌ و نه‌یۆزیه‌ینه‌وه‌. ئێذێچێ پاسشا زانان مه‌رذێنه‌ و وه‌رگا وارذێنه‌ . به‌ڵام ئی کناچێ نه‌مه‌رذێنه‌ و ئینا یانه‌و ئێمه‌ . گرذ که‌س مات مدرابێره‌ . هیچ که‌س ده‌نگش نه‌ی چوه‌ .واقێ بیێبێنێ ده‌موو ئه‌حمه‌ذیه‌نه‌، ماچۆ . ئی کناچێ سه‌روو که‌مه‌رێویه‌وه‌ که‌وتێبێره‌ و پاش مڕیابێ و هۆشیچش نه‌مه‌نه‌بێ سه‌روو وێشه‌وه‌ ، ئێمه‌ یۆسه‌وه‌ و به‌رذه‌ماوه‌ یانه‌ . ئاماوه‌ هۆش به‌ڵام نه‌زانێ کێنه‌ و نه‌زانێ چکۆوه‌ ئامه‌ینه‌ و نه‌زانێ چێشش ونه‌ قۆمیان. پاکه‌ش وه‌ش بیه‌وه‌ به‌ڵام حه‌ر هۆشش نه‌یوه‌ سه‌روو وێش . ئێمه‌یچ حه‌وت بره‌ینمێ و ئاذه‌ما نیا یاگۆ واڵێ وێما و لاو وێماوه‌ ئاسته‌ماوه‌. دڤێ یه‌رێ روێن یه‌واش یه‌واش هۆشش ئامانه‌وه‌ سه‌روو وێش و ئیسه‌یچ خوای ئی جه‌نازه‌شه‌ که‌رذ سه‌به‌ب تا ئێمه‌ به‌یمێ په‌ی ئێگه‌ی و تاته‌یش بیۆزمێوه‌.

هیچ که‌س جه‌نازه‌ش ویره‌نه‌ نه‌مه‌نه‌ بێ ، خه‌ڵکه‌که‌ وه‌شیش که‌وته‌ره‌ و گرذ که‌س واچێ خوا شۆکر. ئه‌ولکه‌ریم حه‌ر پاسه‌ واق مدرابێره‌ . گره‌وێ و ژیر بێوه‌ و دیسان واق بێوه‌ و مدرێره‌وه‌. ئاخرش ئه‌حمه‌ذ ماچۆ با ئیسه‌ ئێمه‌ چوار نه‌فه‌رێما بلمێوه‌ په‌ی لاو یانه‌که‌یما و ساحبێو زه‌ریفێ بارمێوه‌. چوارشا که‌وتێ را و دڤێشا چا نیشتێ. نه‌زانێنێ خاسشا که‌رذه‌ن یا خراب . زه‌ریفێ دڵش پووه‌ بیه‌ن پاسه‌ واچا یام نا؟

شه‌وێ زه‌ریفێ و به‌رزان حه‌ر وه‌روو به‌ره‌یه‌نه‌ بیێ و ماتڵێ بیێ براکێشا به‌یاوه‌ به‌ڵام دیارشا نه‌بی و ئاخرش لوه‌ی چوه‌ر و ئیژیه‌یره‌ و سه‌ره‌شا نیاوه‌. به‌ڵام هیچ کام وه‌رمشا نه‌گنێ پۆره‌ . ئاخرش به‌رزان ماچۆ با بووسمێ ئێتر باوه‌ر مه‌که‌روو به‌یاوه‌. ئه‌جۆم راکێشا دووره‌ بیێنه‌ و شه‌وێ نیشتێنێ. یه‌واش یه‌واش خه‌ریک بێ رۆبان هۆربه‌ی و رۆ بۆوه‌ چوار براکه‌ یاوه‌یوه‌ وه‌روو به‌ره‌ی . به‌ ده‌نگه‌ ده‌نگوو ئاذێشا زه‌ریفێ و به‌رزان هه‌یشا بیه‌وه‌ و لوه‌ی په‌ی وه‌روو به‌ره‌ی . براکێ داستانه‌کێشا گێڵناوه‌ ، زه‌ریفێ باوه‌ر نه‌که‌رێ . نه‌زانێ چێش واچۆ. ئه‌حمه‌ذ ماچۆ تاته‌ت گۆڵوو وه‌نه‌وشێش وارذه‌ن و وه‌نه‌وشێ درۆش ده‌ینه‌ چنی تاته‌یت. ئا قسێ تاته‌یش که‌رذێبێنێ گێڵنه‌یشه‌وه‌ په‌ی زه‌ریفێ. زه‌ریفێ ده‌سش که‌رذ گره‌وه‌ی . به‌ینێوش پنه‌ شی و ئه‌حمه‌ذ ماچۆ ئێمه‌ ئه‌پێسه‌ما واته‌ن و تۆیچ مشیۆم به‌یه‌وه‌ و حه‌ر ئینه‌یه‌ واچی که‌ ئێمه‌ واته‌ن. به‌ڵام با ئیسه‌ ئیسراحه‌تێو که‌رمێ ، ئاخر هیزی شه‌وێ تا جه‌نازه‌که‌ما به‌رذه‌وه‌ فره‌ مانیایمێ و دیسان هۆرگێڵه‌ینمێوه‌ و چه‌مما نه‌نیان پێوه‌ره‌. زه‌ریفێ ماچۆ شمه‌ لوودێ بووسدێ من وه‌رمم مه‌گنۆوه‌ پۆره‌ . من چێگه‌ منیشوه‌ره‌ تا هه‌ر وه‌خت هه‌یتا بیه‌وه‌ پێوه‌ره‌ ملمێوه‌.

ئه‌ولکه‌ریم وه‌شیێنه‌ نه‌زانێ چێش که‌رۆ به‌ڵام دڵوو وێشه‌نه‌ واچێ خوا گیان ده‌ی ئیسه‌ چه‌نی ته‌ماشه‌و چه‌ماو زه‌ریفێ که‌روو ؟ هاگاش لاو وه‌نه‌وشێوه‌ نه‌مه‌نه‌ بێ ، دڵش پووه‌ بێ هۆرزۆوه‌ و چنی خه‌ڵکه‌که‌ی واچۆ چێش بیه‌ن به‌ڵام دیسانه‌وه‌ دڵوو وێشه‌نه‌ ماچۆ خۆ تازه‌ ئه‌حمه‌ذی پاسه‌شه‌ گێڵناوه،‌ با من قسه‌کۆ ئاذی نه‌خرابنوو . یه‌واش یه‌واش رۆ بیه‌وه‌ و خه‌ڵکی جه‌م بی و واتشا با جه‌نازه‌که‌ی به‌رمێ په‌ی سه‌روو زیاره‌تی، ئه‌ولکه‌ریم ماچۆ نا با زه‌ریفێ به‌یوه‌ ئیجا بنیه‌یمێش. خه‌ڵکه‌که‌ فره‌ته‌ر جه‌ ئه‌ولکه‌ریمی دڵشا پووه‌ بێ زووته‌ر زه‌ریفێ به‌یوه‌ به‌ڵام دڤه‌ براکه‌ که‌ چا مه‌نێبێنێ واتشا یانه‌ما دوورا و تا نیمه‌رۆ مه‌یاوا وه‌ره‌وه‌ . ئاخرش ئه‌ولکه‌ریمیچ رازی بی پانه‌یه‌ جه‌نازه‌که‌ی به‌را و بنیا. خه‌ڵکه‌که‌ جمه‌یره‌ و جه‌نازه‌شا هۆرگێرت و که‌وتێ را په‌ی سه‌روو زیاره‌تی.

رۆ بیه‌بێوه‌ و زه‌ریفێ هه‌ر پاسه‌ وه‌روو به‌ره‌و یانه‌که‌یه‌نه‌ نیشتێبێره‌ و گره‌وه‌ی گره‌وێ ، به‌رزانیچ جار جار ئه‌ی به‌ر و سه‌رش دێ ونه‌ و لوێوه‌ چوه‌ر . شاهۆ پێسه‌و جارا دووره‌وه‌ ده‌سێوش ته‌کنا په‌ی زه‌ریفێ ! زه‌ریفێ ره‌نگه‌ش پڕا ، ئه‌ی خوا ده‌ی ئیسه‌ چێش که‌روو ؟ خۆ شاهۆ مه‌زانۆ چێش قۆمیان و مه‌زانۆ ئێذێ ئینه‌ی چیه‌. زوو چرا به‌رزان دا بۆ به‌ر بزانه‌ ئانه‌ کێن ئاما پاگه‌وره‌؟! به‌رزان ئاما به‌ر و ماچۆ شاهۆن به‌ڵام په‌ی ساحبه‌ په‌ی چێشی ئامان په‌ی ئێگه‌ی؟ شاهۆ تا دووره‌وه‌ چه‌مش که‌وت به‌رزانی زاناش زه‌ریفێ وێش ته‌نیای نیه‌نه‌. ئاما وه‌ره‌وه‌ و سڵامش که‌رذ و نیشته‌ره‌ . په‌رسا به‌رزانی چی نه‌لان هه‌رمانه‌؟ به‌رزان جه‌ره‌یانه‌که‌و زه‌ریفێش په‌ی گێڵناوه‌ و به‌ ده‌نگه‌ ده‌نگوو ئاذیشا ئه‌وێچێ هه‌یشا بیه‌وه و ئامه‌ی به‌ر و وه‌شی تشیشا که‌رذ چنی شاهۆی و  واتشا دێرا با بلم . شاهۆیچ ماچۆ منیچ مه‌و!. واتشا ده‌ی تۆ په‌ی چێشی مه‌ی ؟ خۆ تۆ که‌سی مه‌ژناسی؟ ماچۆ حه‌ر پاسه‌ دڵم پووه‌ن به‌و !.  گرذ که‌وتێ را . زه‌ریفێ دلێ راینه‌ هه‌ر قسێ که‌رێ چنی وێش . شاهۆ ویرێنه‌ بێ و نه‌زانێ قه‌رارا چێش به‌ی وه‌ره‌وه‌.

ئه‌ولکه‌ریم و خه‌ڵکوو ده‌گاکێ جه‌نازه‌که‌شا نیا و گێڵه‌یوه‌ په‌ی ده‌گای . نیمه‌رۆ بێ و خه‌ڵکه‌که‌ چنی ئه‌ولکه‌ریمی لوه‌یوه‌ په‌ی یانه‌ی ، ئه‌ولکه‌ریم هه‌ر وه‌روو به‌ره‌و یانه‌که‌یشانه‌ ماتڵوو ئامای زه‌ریفێ بێ ، ده‌نگه‌ ده‌نگێو په‌یذا بی ، خه‌ڵکه‌که‌ گرذ زیاره‌ ، واتشا ئانا ئامه‌یوه‌!. ئه‌ولکه‌ریم بێ پاڵا ده‌سش که‌رذ ره‌مای و لوا پێوای زه‌ریفێوه‌. زه‌ریفێ تا چه‌مش که‌وت تاته‌یش مدراره‌ ، نه‌تاڤێ بلۆ رانه‌ ، هێزش چنه‌ نه‌مه‌نه‌بێ ، به‌ هه‌رچی جۆرێو بی ئه‌ولکه‌ریم وێش یاوناش لاو زه‌ریفێ. ده‌سشا که‌رذ ملوو یه‌کترینی، هه‌رڤێ گره‌وێنێ و خه‌ڵکه‌که‌یچ چنی ئاذیشا گره‌ڤێ. هیچ که‌س هاگاش لاو مه‌رگوو وه‌نه‌وشێوه‌ نه‌مه‌نه‌بێ. هۆرگێڵه‌یوه‌ و خه‌ڵکه‌که‌ که‌وت شۆنیشا تا به‌ره‌و یانه‌ی. به‌رذێشاوه‌ یانه‌. شاهۆ و حه‌وت براکه‌یچ چنیشا لوه‌ی چوه‌ر . خه‌ڵکه‌که‌ نه‌زانێنێ مشیۆم وه‌شی که‌را یام خه‌فه‌ت بووه‌را . ئا روه‌ تا وێره‌گا شاهۆ و حه‌وت براکه‌ چاگه‌ نیشتێ . وێره‌گا سه‌رسڵامه‌تی ئه‌ولکه‌ریمی و زه‌ریفێشا داوه‌ و که‌وتێوه‌ را په‌ی ده‌گاکۆ وێشا. ئه‌حمه‌ذ ماچۆ لالۆ ئه‌ولکه‌ریم گیان ئانا زه‌ریفێما ئه‌سپاره‌ی پنه‌ ، هاگات چنه‌ بۆ! دمایی دیسان مه‌یمێوه‌ په‌ی لایتا.

شه‌وه‌ ئاماره‌ و زه‌ریفێ ئه‌جێ ئینا یاگێوه‌ غه‌ریبه‌نه‌، بێ تاقه‌تۆ تفاق و میزانه‌که‌و یانه‌که‌و براکا بێ! . دڤێ یه‌رێ روێش پنه‌ شی تا یه‌واش یه‌واش خه‌ڵک لواوه‌ یانه‌و وێش و مه‌نێوه‌ وێشا ته‌نیای. چنی تاته‌یش ده‌سشا که‌رذ ده‌رذی دڵ . هرچی بێ و نه‌بێ گرذشا گێڵناوه‌ په‌ی یه‌کترینی. باسه‌که‌و شاهۆیچش که‌رذ په‌ی تاته‌یش!.

شاهۆ شۆنۆ ئانه‌یه‌ره‌ لواوه‌ په‌ی ده‌گاکۆ وێشا ، باسوو زه‌ریفێش که‌رذ په‌ی تاته‌یش و واتش تاته‌ گیان من دڵ ئینا پا کناچێوه‌ و حه‌ز که‌روو شمه‌یچ ویندێش و ئه‌گه‌ر دڵتا پووه‌ بۆ داواش که‌ردێ په‌یم . شۆنۆ حه‌فتێویه‌ره‌ شاهۆ و تاته‌ش و برێو جه‌ نه‌وکه‌ره‌کاشا که‌وتێ را په‌ی ده‌گاکۆ زه‌ریفێ. لوه‌ی یانه‌شا و سه‌رسڵامه‌تی ئه‌ولکه‌ریمیشا داوه‌ و چه‌مشا که‌وت به‌ زه‌ریفێ و دمایی وه‌ختێو گێڵه‌یوه‌ تاته‌که‌و شاهۆی ماچۆ رۆڵه‌ گیان ئێمه‌یچ چه‌مما که‌وت به‌ کناچه‌کێ و په‌سیناما ، ئه‌گه‌ر وێچت دڵ پووه‌ن با ماوه‌یوته‌ر به‌یمێ داواش. مه‌رگوو وه‌نه‌وشێ یه‌رێ مانگێش پنه‌ شیه‌بێ و چی ماوانه‌ شاهۆ جار جار ئه‌ی په‌ی لاو زه‌ریفێ و به‌روو ده‌گاکێوه‌ چه‌مشا گنێ یه‌کترینی و دڤێ جارێچ زه‌ریفێ چنی تاته‌یش لوه‌ی په‌ی لاو حه‌وت براکه‌ی . ئاخرش روێوشا شاهۆ ماچۆ زه‌ریفێ گیان چنی تاته‌یت واچه‌ سه‌به‌ی تاته‌م مه‌ی داوات. ئامه‌ی داواش و دریا و شۆنۆ ماوایویه‌ره‌ ماره‌شا بڕیه‌و دمایی زه‌ماوننه‌شا که‌رذه‌ و شاهۆ و زه‌ریفێ بیێ ژه‌ن و شوو و تا ساڵهای ساڵ به‌ وه‌شی ژیوای . . .

 

 

ئینه‌ بێ داستانۆ زه‌ریفێ . ئۆمیدواره‌نا به‌ دڵتا بیێبۆ . چانه‌یه‌ که‌ شۆنۆ ئی داستانێتا گێرته‌ و گرذ جارێو به‌ راوینه‌ زه‌ریفه‌کاتا هانیتا دانێ تا بتاڤوو ته‌مامنووش سپاستا که‌روو . هه‌ر مه‌ندێ به‌ وه‌شی و بنیشدێ به‌ شاذی.


نوشته شده در تاريخ پنجشنبه بیست و یکم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

وه‌نه‌وشێ دێرش پنه‌ بیه‌بێ و نه‌زانێ چێش که‌رۆ ئاخرش ویرێوش په‌ی ئاما و گڵێمه‌کێش که‌رذه‌شه‌وه‌ و چا نیاشه‌ره‌ و که‌وته‌ را ، وه‌روو وێشه‌ره‌ ماچۆ ئیسه‌ ملوه‌وه‌ و یاوانێ وه‌ره‌وه‌ ده‌س که‌روو هه‌ناکنه‌ی ، ئه‌گه‌ر ئه‌ولکه‌ریمی په‌رساش چی دێر ئامه‌ینیه‌وه‌ ماچوو وه‌ڵڵا گڵێمێوه‌ گزره‌م که‌نه‌بێوه‌ و نیابێمه‌ره‌ و گه‌ره‌کم بێ بینووش کۆڵێمه‌ره‌ به‌وه‌وه‌ ، مارێو ئاما په‌یم و رێک لوانه‌ چێروو گڵێمۆ گزره‌که‌ی ، فره‌ نیشتا دیارشه‌وه‌ تا به‌ربه‌ی و بلۆ و منیچ بلوو گزره‌که‌یم باروو ئاخر زه‌حمه‌تی فره‌م کێشته‌بێ تا که‌نه‌بێمه‌وه‌ به‌ڵام حه‌ر نه‌لا و تا ئاخرش دێرم پنه‌ بی و مه‌جبووره‌ بیا هه‌ر پاسه‌ بازووش جیا و هاڵی گێڵوه‌وه‌. حه‌ر به‌ په‌له‌ لوه‌ی لوێ رانه‌ و چی ویرانه‌ بێ و وه‌شیێنه‌ مه‌حه‌ل بێ باڵێ به‌ربارۆ ، ئاخر شۆنۆ ئی گرذوو ره‌نج و مه‌راره‌تیه‌ره‌ تاوابێش زه‌ریفێ به‌رۆ به‌ینه‌نه‌. دڵوو وێشه‌نه‌ خه‌ریکه‌ بێ نه‌قشێ ئانه‌یه‌ کێشێ که‌ چه‌نی ئه‌ولکه‌ریمیچ سه‌رنگم که‌رۆ !.

زه‌ریفێ نه‌مانه‌ ده‌سوو شاهۆی و هۆرزناشه‌وه‌ و ماچۆ هۆرزه‌ لوه‌ پا که‌شه‌وره‌ ده‌ورێو دا تا منیچ چاشته‌کێم که‌روو ، زوو تا ئیسه‌ ماتڵه‌نا تا به‌ی ، واتم با زوو چاشتی نه‌که‌روو با سه‌رذه‌ نه‌بۆوه‌. شاهۆ هۆرسه‌وه‌ که‌وت را و زه‌ریفێچ لواوه‌ چوه‌ر و ئه‌یرش که‌رذه‌وه‌ و هێزمێش نیه‌ی پووه‌ و ده‌سش که‌رذ چاشت که‌رذه‌ی . غافڵ چانه‌یه‌ که‌ وه‌نه‌وشێ سه‌ممش که‌رذه‌نه‌نه‌ دلێ ته‌ماته‌کا . شاهۆ کۆچێو لوا راوره‌ و گێڵاوه‌ دماره‌ و ئاماره‌وه‌ دلێ یانه‌که‌ی ، زه‌ریفێ ماچۆ چێش بی؟ چی گێڵه‌یه‌وه‌ ؟ خۆ هه‌ڵای چاشتیم نه‌نیه‌ینه‌ سه‌ر! . شاهۆ ماچۆ زه‌ریفێ گیان گه‌ره‌کتا چێشینه‌ که‌ری؟ ماچۆ وه‌ڵڵا شاهۆ گیان زوو ته‌ماتێم ئه‌نجه‌نه‌ینێ ، گه‌ره‌کما هێڵه‌ و ته‌ماته‌ که‌روو . شاهۆ ماچۆ ناوه‌ڵڵا با من چێوێو واچوو پاسه‌ که‌رمێ . ماچۆ چێش ؟ ماچۆ هه‌رچه‌ن هه‌روێما فره‌ ئاورامانا به‌ڵام چاشته‌کێت مه‌نیه‌ سه‌ر و هۆرزه‌ با تاپه‌ڕه‌که‌ی به‌رمێ و بلمێ پا که‌شه‌وره‌ ئه‌گه‌ر ژه‌ره‌ژێوه‌ یام هه‌ورشێوما کۆشت مارمێشه‌وه‌ و برێژمێش ئه‌گه‌ریچ هیچما ده‌س نه‌که‌وت ئاوه‌خته‌ مه‌یمێوه‌ و خۆلێوه‌ هێڵه‌ و ته‌ماته‌که‌ی که‌رمێ و پێوه‌ره‌ موه‌رمێش . زه‌ریفێ ماچۆ قسه‌کێت فره‌ وه‌شه‌نه‌ به‌ڵام بنیشه‌ با ئا دڤه‌ هێزمه‌و سه‌روو ئه‌یریه‌ لا به‌روو ، با ئه‌یره‌که‌ تێژ نه‌بۆ نه‌کا چێوێو سۆچۆ. زه‌ریفێ هێزمه‌کێش لا به‌رذێ و شاهۆ نه‌مانه‌ ده‌سشوو پێوه‌ره‌ زیه‌یره‌ و که‌وتێ را په‌ی که‌شوو په‌شتۆ یانه‌که‌ی.

وه‌نه‌وشێ حه‌ر ویرێ که‌رێوه‌ و وه‌شیێنه‌ نه‌زانێ کۆگه‌نه‌ ملۆ ! هه‌ڵای جه‌ گڵێمه‌کێش فره‌ دووره‌ نه‌که‌وتێبێوه‌ سیاومارێو پیچیا په‌یشه‌وره‌ ، قیژێوش که‌رذ و پڕا هه‌واوره‌ . چنی قیژه‌ی ماره‌که‌ داش پاشه‌وه‌ و که‌وته‌ ملوو ته‌وه‌نێوێره‌ و ته‌وه‌نه‌کێ هۆروێڵیا و وه‌نه‌وشێ تله‌ بیه‌وه‌. هه‌مارێو لوا راره‌ و که‌وته‌ ملوو ته‌وه‌ناره‌ و ئاخرش مدراوه‌ ، گیانێوش چنه‌ بێ و نه‌بێش چنه‌ . گه‌ره‌کش بێ هۆرزۆوه‌ به‌ڵام نه‌تاوه‌ش ، په‌راسوێش مڕیه‌یبێنێ ، ده‌سش که‌رذ هاوارێ که‌رذه‌ی به‌ڵام هیچ که‌س نه‌بێ پاگه‌نه‌ بیاڤۆ داذشه‌ره‌!. ئه‌ننه‌ هاوارێش که‌رذێ تا ده‌نگێش گیریه‌ی . ته‌ژنه‌ش بێ ، ژه‌حروو ماره‌که‌ی گێڵابێ به‌ذه‌نشه‌نه‌ و یه‌واش یه‌واش پاش ده‌سش که‌رذ ماسه‌ی ، هیچش پنه‌ نه‌کریێ. نه‌تاوێ هۆرزۆوه‌ و نه‌ تاوێ هاوارێ که‌رۆ و نه‌ که‌س بێ بیاڤۆ داذشه‌ره‌ و نه‌ مشتێوه‌ ئاوی شکه‌ به‌رێ بوه‌رۆ تا تاڵه‌ ماسه‌ نه‌که‌رۆ!.

زه‌ریفێ ماچۆ لابه‌ره‌ شاهۆ گیان هۆرزه‌ با بلمێوه‌ ئارۆ هیچ مه‌کۆشمێ ئاخر من بێ شانسه‌نا! شاهۆ ماچۆ با کۆچێوته‌ر بنیشمێره‌ به‌شکه‌م چێوێوما په‌ی بۆ. چی قسانه‌ بێنێ زه‌ریفێ یه‌واشڵالێو ماچۆ ده‌ی وه‌ڵڵا ئانه‌ ئه‌جۆ هه‌ورێشه‌ن . شاهۆ ماچۆ ئه‌رێ وه‌ڵڵا وێشا ، یه‌واش ده‌نگ مه‌که‌ره‌ تا به‌ی پیلاته‌ره‌نه‌. هه‌ورێشه‌ ئاما وه‌ره‌وه‌ و شاهۆی نیاش پووه‌ و کۆشتش . ماچۆ ده‌ی نه‌واتم با کۆچێوته‌ر بنیشمێ ، ده‌یتر هۆرزه‌ با به‌رمێشه‌وه‌ په‌ی سه‌روو هانه‌ی و پاکش که‌رمێ . به‌رشاوه‌ و پاکشا که‌رذ و لوه‌یوه‌ ئه‌یرشا که‌رذه‌وه‌ و ده‌سشا که‌رذ برێشته‌یش . زه‌ریفێ ته‌ماته‌کێش به‌رذێ متێش . تا نانه‌شا وارذه‌ خه‌ریک بێ عه‌سر بۆ. شاهۆ ماچۆ زه‌ریفێ گیان ! خاسته‌ر ئانه‌نه‌ من بلوه‌وه‌ به‌ڵام ئا لتوو هه‌ورێشه‌یه‌ هۆرگێره‌ ، وه‌ختێو براکێت ئامه‌یوه‌ واچه‌ شاهۆ ئامابێ ئی لتوو هه‌ورێشه‌یشه‌ نیاره‌ و لوا. با حه‌ر نه‌زانا من و تۆ پێوه‌ره‌ بیێنمێ و پێوه‌ نانه‌ما وارذێنا . ماچۆ خاس شاهۆ گیان . به‌ڵام فره‌ دێرا ویرت نه‌شۆوه‌ یاگێوه‌ره‌ لوه‌ که‌ چه‌مت نه‌گنۆ پنه‌شا با منیچ واچوو نیمه‌رۆ ئاما و هه‌ورێشه‌که‌ش نیاره‌ و لواوه‌. ماچۆ خاس . خواحافێزیشا که‌رذ و شاهۆ لوا په‌ی سه‌روو هانه‌ی و ئاوێوه‌ش دا دیمێشه‌وره‌ و جماره‌ سه‌ره‌وچێر ، به‌ڵام راکێره‌ نه‌لا و حه‌ر رێک وه‌روو هانه‌یه‌ره‌ وه‌سه‌ره‌ واری و زه‌ریفێچ وه‌روو به‌ره‌که‌ی نیشتێبێره‌ و چمش بڕیه‌بێنه‌ شاهۆی تا چه‌مه‌نه‌ گم بیه‌ره‌. لواوه‌ چوه‌ر و یانه‌کش په‌سارناوه‌ و هه‌وه‌ڕ و چێوه‌که‌ش ئارذ به‌ر و نه‌مانه‌ تۆنگه‌کێ و لوا په‌ی سه‌روو هانه‌ی ئاوی بارۆ .

حه‌وت براکه‌ یه‌واش یه‌واش ئه‌ی ئه‌ینێ راوره‌ و که‌وتێبێنێ قسێ ، یۆشا ماچۆ دا یه‌واش ! بێده‌نگێ بیێ و یۆته‌رشا ماچۆ په‌ی چێشی گوا ؟ ماچۆ من ناڵه‌ ناڵێوم ئه‌ژنی . دیسان بێده‌نگێ که‌وتێوه‌ . یۆته‌رشا ماچۆ وه‌ڵڵا منیچ ئه‌ژنیم پا سه‌ره‌وه‌ ده‌نگێو ئاما . به‌ په‌له‌ لوه‌ی سه‌ره‌و‌کووی ، هیچێو دیار نه‌بێ . تا ئاخرش یۆشا ماچۆ به‌یدێ ، به‌یدێ . وه‌ختێو لوه‌ی سه‌روو سه‌ره‌و وه‌نه‌وشێ په‌حاڵه‌ گیانش چنه‌ مه‌نه‌بێ . نه‌مه‌یشه‌نه‌ و هۆرشا ته‌کنا ئاماوه‌ پوێره‌ و په‌رساشا چێشتا ؟ چی پاسه‌ وناڵینه‌ بیێنی ؟ تله‌ بیێنیه‌وه‌؟ به‌ هه‌زار حاڵێ ده‌نگێش به‌ر ئه‌ینێوه‌ ماچۆ وه‌ڵڵا مارێوی گه‌سا و تله‌یچ بیاوه‌. واتشا تۆ کێنی و چێش که‌ری چیه‌؟ ماچۆ ئامه‌یبێنێ په‌ی گیواوی ئانا گڵێمه‌کێچ چا لاوه‌ که‌وتێنه‌ره‌. واتشا ده‌ی یانه‌تا چکۆوه‌ن ؟ نامۆ ده‌گاکێشا واته‌ش .یۆشا ماچۆ با من گێرووش کۆڵێو و به‌رمێشه‌وه‌ په‌ی یانه‌ی به‌ش چا ده‌رمانش که‌رمێ . وه‌نه‌وشێ که‌ وه‌ڵته‌ر ئاذێش دیێبێنێ و زانێ کێنێ و زانێچ ئیسه‌ زه‌ریفێچ چا مه‌رذێنه‌ ، ماچۆ نا مه‌تاودێ گێردێم کۆڵێ چوون په‌راسوێم مڕیه‌ینێ . به‌ڵام یۆتا خه‌به‌ر به‌ردێ په‌ی ده‌گاکێما با به‌یا شۆنیم . یۆشا ماچۆ ئیسه‌ تا یۆما بلۆ و خه‌به‌ر به‌رۆ و ئاذێ به‌یا نیمه‌شه‌وا. واتشا با دڤێ ده‌سه‌کێ بارمێ بینمێشا یه‌کترینیه‌ره‌ و که‌رمێشا لۆسێ و وێما به‌رمێشه‌وه‌. لوه‌ی ده‌سه‌که‌کێشا ئارذێ و لۆسێشا وه‌شه‌ که‌رذه‌ و چوارشا نیشتێنه‌ چێرش، واتشا با یۆما بلۆوه‌ په‌ی یانه‌ی لا زه‌ریفێ و ئه‌وێما به‌رمێشه‌وه‌ . برا گۆلاله‌که‌ لواوه‌ په‌ی یانه‌ی په‌ی لا زه‌ریفێ و ئه‌وێچێ جمه‌یره‌ و که‌وتێ را . دلێ ڕه‌ینه‌ په‌رساشا نامێت چێشه‌نی و ژه‌نۆ کێنی . ماچۆ نامێم وه‌نه‌وشێنا و ژه‌نۆ ئه‌ولکه‌ریمی ! . . .

 

ماتڵێ درێژه‌و داستانه‌کێ بیدێ


نوشته شده در تاريخ پنجشنبه بیست و یکم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

وه‌نه‌وشێ وێقره‌ش بڕیابێ تا بتاڤۆ بلۆوه‌ په‌ی لا ئا یانه‌یه‌ که‌ زه‌ریفێ چا بێ به‌ڵام وه‌روو ئه‌ولکه‌ریمی زاتش نه‌بێ دیسان بلۆوه‌ و دێر به‌یوه‌ ، دڤێ یه‌رێ روێ نیشته‌ دیاره‌وه‌ . رۆ چواره‌ی ساحبێو زوو هۆرسه‌ و وه‌ڵێ ئانه‌یه‌نه‌ ئه‌ولکه‌ریم هۆرزۆ گڵێمه‌کێش به‌سه‌وه‌ کۆڵێشه‌ره‌ و گاوه‌کێش وسته‌وه‌ وه‌ڵێش و جماره‌وه‌ په‌ی لا یانه‌که‌ی به‌ڵام ئی جاره‌ کۆچێو سه‌ممش ئارذه‌بێ چنی وێش ! حه‌ر کۆچێو دووره‌ که‌وته‌وه‌ جه‌ ده‌گای ، گاوه‌کێش ئاسته‌ جیا و که‌وته‌ را په‌ی کۆسانه‌که‌ی که‌ یانه‌و زه‌ریفێ و براکاش چاگه‌ بێ . وه‌ختێو یاوا وه‌ره‌وه‌ وه‌ختوو نیمه‌ڕۆی بێ ، لوا نزیکه‌ بیه‌وه‌ تا یاوا لا یانه‌که‌ی کۆچێو ده‌ور و به‌رش ته‌ماشه‌ که‌رذ مذیۆ که‌س مه‌پیویۆ . لوا هۆر بان و نیشته‌ره‌ و ده‌رمانه‌که‌ش مێشه‌نه‌ به‌رئارذ و فکروو ئانه‌یه‌نه‌ بێ که‌ چه‌نی کارێو که‌رۆ که‌ زه‌ریفێ ئی ده‌رمانیه‌ بوه‌رۆ ! دیاره‌ وه‌روو به‌ره‌که‌ی مذیۆ تۆنگێوه‌ ئاوی ئینا چا ، وه‌روو وێشه‌ره‌ ماچۆ با ده‌رمانه‌که‌ی که‌روه‌نه‌ دلێ ئی ئاوێ . به‌ڵام دیسان په‌شیمانه‌ بیه‌وه‌ و ماچۆ گاهه‌ز زه‌ریفێ چی ئاوێ نه‌وه‌رۆ! چی ویرانه‌ بێ ده‌نگوو به‌ره‌ی ئاما و زه‌ریفێ زیاره‌ به‌ر . تا چه‌مش که‌وت به‌ زه‌ریفێ ره‌نگه‌ش پڕا و لچێ وێش گه‌زێوه‌ ، ماچۆ شه‌ڵای زوو ده‌رمانه‌که‌م که‌رذه‌یانه‌ دلێ ئاوه‌کێ، ئێتر باوه‌ر مه‌که‌روو وه‌ختی چامنه‌مه‌ گنۆوه‌ مشته‌ . زه‌ریفێ لوا په‌ی لا کۆزۆ بزه‌کێ ته‌شتێو چاگه‌ بێ ئارذش وه‌ره‌وه‌ و نیاشه‌ره‌ و ئاڤۆ دلێ تۆنگه‌کێش که‌رذه‌نه‌ دلێ ته‌شته‌که‌ی و نیاشه‌ره‌ په‌ی بز و بزڵه‌که‌ی! وه‌نه‌وشێ تا چه‌مش که‌وت پانه‌یه‌ هه‌ناسێوش هۆرکێشا و ماچۆ ده‌ی خاس نه‌بی نه‌که‌رذمه‌نه‌ دلێش؟!. زه‌ریفێ لواوه‌ چوه‌ر و جام و شانه‌ش ئارذ و وه‌راوه‌روو بز و بزڵه‌که‌یه‌وه‌ نیشته‌ره‌ سه‌روو ته‌وه‌نێوێ و ده‌سش که‌رذ شانه‌ که‌رذه‌ی زڵفه‌کاش! . وه‌روو وێچشه‌ره‌ وره‌ورێو گۆرانیێ واچێ . ئاذه‌ وه‌روو وێشه‌ره‌ گۆرانیێ چنێ شاهۆیه‌وره‌ و وه‌نه‌وشێ سه‌روو بانیه‌وه‌ تۆسه‌یبێوه‌ ! نه‌زانێ چێش که‌رۆ نه‌ تاوێ بلۆوه‌ و نه‌ کریێ فره‌ته‌ر بنیشۆره‌ ئاخر راکێش فره‌ دووره‌ بێ و دیسان شه‌وه‌ش ئه‌یوه‌ مله‌ره‌. ئاننه‌شه‌ نه‌مه‌نه‌بێ هۆرزۆوه‌ و سه‌رپاسارێو هۆرگێرۆ و ماڵۆش سه‌ره‌و زه‌ریفێره‌ ! تا ئاخرش زه‌ریفێ هۆرسه‌وه‌ و لواوه‌ چوه‌ر . وه‌نه‌وشێ گیرش وارذه‌بێ . نه‌زانێ چێش که‌رۆ . ئه‌گه‌ر بنیشۆ دیاره‌وه‌ دێر که‌رۆ و ئاگه‌ریچ بلۆوه‌ دیسان مشیۆم گرذوو ئا ره‌ی پیمۆوه‌ تا به‌یوه‌، ها که‌سێو وینۆش یام نه‌وینۆش . چی ویرانه‌ بێ دیسان زه‌ریفێ زیاره‌ ! لوا په‌ی په‌شتۆ یانه‌ی . وه‌نه‌وشێ تۆقا، ئیژیاره‌ سه‌روو بانه‌که‌ی ، دڵوو وێشه‌نه‌ واچێ : به‌شکه‌م نه‌ی سه‌ر ، به‌شکه‌م نه‌وینۆم . ره‌گش چنه‌ بڕیابێ . ئه‌گه‌ر وینۆم واچوو چێش ؟ زه‌ریفێ ئاما کۆچێو هێزمێش په‌شتۆ یانه‌که‌یه‌نه‌ به‌رذێ و لواوه‌ چوه‌ر . وه‌نه‌وشێ وه‌روو وێشه‌ره‌ ماچۆ بلوه‌وه‌ خاسا فره‌ دێرش که‌رذه‌ن .تا هۆرسه‌وه‌ جمۆره‌ ، دیسان زه‌ریفێ زیاره‌وه‌ . ئاذه‌ هه‌ر وه‌روو وێشه‌ره‌ گۆرانیێ واچێ و فره‌ وه‌شحاڵه‌ بێ ئاخر ماتڵۆ ئامه‌ی شاهۆی بێ به‌ڵام وه‌نه‌وشێ ئینه‌یه‌ نه‌زانێ. دێرش پنه‌ بیه‌بێ و که‌کی کریه‌یبێنێنه‌ چێروو باڵاش . زه‌ریفێ له‌گانێوش ده‌سه‌وه‌ بێ که‌ په‌ڕ بێ ته‌ماتێ ، ته‌ماته‌کێش شتێوه‌ و ئه‌نجه‌نه‌یش و لواوه‌ چوه‌ر، ئینه‌ وه‌نه‌وشێ حه‌ر ئینا بانه‌وه‌ چه‌مه‌وه‌ . وه‌نه‌وشێ تا ئینه‌شه‌ دی ویرێوش په‌ی ئاما : ئه‌گه‌ر بتاڤوو سه‌ممه‌که‌ی که‌روه‌نه‌ دلێ چاشته‌کێش کار ته‌ماما! به‌ڵام فره‌ دێرا چێش که‌روو؟ زه‌ریفێ ئه‌یرش که‌رذه‌وه‌ و زیاره‌ به‌ر و نه‌مانه‌ تۆنگه‌کێ و لوا په‌ی سه‌روو هانه‌ی ئاوی بارۆ ، ئاخر ماتڵه‌ بێ شاهۆیچ به‌ی . تا زه‌ریفێ جماره‌ په‌ی سه‌روو هانه‌ی وه‌نه‌وشێ ره‌نگه‌ش گیسیانه‌ . نیشته‌ تا زه‌ریفێ کۆچێو دووره‌ که‌وته‌وه‌ ، یه‌واشێو وه‌سه‌ره‌ واری و لوا چوه‌ر چه‌مش که‌وت به‌ کاسه‌و ته‌ماته‌کا ، ته‌ماته‌کێ که‌مێ بێنێ هه‌وه‌ ئانه‌یه‌ نه‌شێنێ په‌ی وێش و حه‌وت براکه‌یش چاشتی که‌رۆ ، ماچۆ حه‌تمه‌ن چاشتی که‌رۆ په‌ی وێش ته‌نیای. ده‌رمانه‌که‌ش که‌رذ تێکه‌ڵوو ته‌ماته‌ ئه‌نجه‌نیه‌یه‌کا و ده‌یش چێرهۆر و زیاره‌وه‌ به‌ر. دووره‌وه‌ هانه‌که‌ دیار بێ . زه‌ریفێ سه‌روو هانه‌یه‌وه‌ بێ و خه‌ریکه‌بێ تۆنگه‌کێش په‌ڕه‌ که‌رێ ئاوی . وه‌نه‌وشێ نه‌تاوێ مدرۆ تا زه‌ریفێ به‌یوه‌ ، فره‌ دێرش که‌رذه‌بێ . ماچۆ با بلوه‌وه‌ په‌شتۆ ئا که‌مه‌را تا زه‌ریفێ گێڵۆوه‌ ئاوه‌خته‌  پاگه‌ره‌ وه‌زوه‌ره‌ واری و ملوه‌وه‌. وه‌نه‌وشێ جماره‌ په‌ی په‌شتۆ که‌مه‌را و لواوه‌ په‌شتۆ هانه‌که‌ی لا مه‌ڕه‌کێ. چه‌مه‌وه‌ بێ که‌ زه‌ریفێ تۆنگه‌کێش په‌ڕه‌ که‌رذه‌ ئاوی و نیاش سه‌روو شانه‌یش و گێڵاوه‌ په‌ی لا یانه‌ی . ئننه‌ نیشته‌ دیاره‌وه‌ تا زه‌ریفێ یاواوه‌ لا یانه‌که‌ی‌ و تۆنگه‌کێش به‌ره‌وه‌ نیاره‌ و لوا چوه‌ر . کۆچێوته‌ر ماتڵه‌ بیه‌ مذیۆ ده‌نگێو نیا و که‌س مه‌پیویۆ پانه‌ و زه‌ریفێچ نه‌زیاره‌وه‌ . یه‌واشێو لواره‌وه‌ سه‌روو راکێ و جماره‌ په‌ی یانه‌ی . وه‌ختوو ئانه‌یه‌ نه‌مه‌نه‌بێ ده‌س که‌رۆ گیواوه‌وه‌ که‌نه‌ی . حه‌ر ویرێنه‌ بێ . په‌شۆکیه‌ی بێ . زانێ ئا سه‌ممه‌ که‌ که‌رذه‌نش تێکه‌ڵوو ته‌ماته‌کا حه‌تمه‌ن زه‌ریفێ کۆشۆ . به‌ڵام تا بلۆوه‌ یانه‌ شه‌وه‌نه‌ . به‌ ئه‌ولکه‌ریمی چێش واچۆ ؟ چه‌نی بیه‌ن ئاننه‌ دێر ئامه‌ینه‌وه‌ و گیواویچش نارذه‌ن؟ ویرێوش په‌ی ئاما و گڵێمه‌کێش ئاسته‌ جیا و که‌وته‌ را .

زه‌ریفێ حه‌ر خه‌ریکۆ وێرازنه‌ی و وێ وه‌شکه‌رذه‌ی یانه‌ڤناره‌ی بێ و گۆرانیێ واچێ و ماتڵه‌ بێ تا شاهۆ به‌ی . ئێتر وێقره‌ش چنه‌ بڕیابێ ، زیاره‌ وه‌روو به‌ره‌و یانه‌که‌ی و چه‌مێش بڕیێنه‌ وه‌راوه‌ری ، تا که‌ی شاهۆ به‌ تفه‌نگه‌که‌شه‌وه‌ بزیۆوه‌؟ چی ویرانه‌ بێ سوێسێو که‌وت وه‌روو چه‌ماش ، یه‌واش یه‌واش نزیک بیه‌وه‌ ، به‌ڵێ وێش بێ . وه‌شیێنه‌ نه‌زانێ چێش که‌رۆ ، کۆچێوته‌ر که‌ نزیک بیه‌وه‌ سه‌رپۆشه‌که‌ش ئارذشه‌ره‌ و دووره‌وه‌ ته‌کناش په‌ی شاهۆی ، شاهۆچ جامه‌ذانه‌که‌و ملیش ئارذشه‌ره‌ و دووره‌وه‌ هۆرش خلنا . شاهۆ یاوا وه‌ره‌وه‌ و زه‌ریفێ چایێوش په‌ی که‌رذه‌ره‌ و ئارذش به‌ر په‌یش و شۆنۆ ده‌رذی دڵیشاره‌ ماچۆ شاهۆ گیان تا تۆ ده‌ورێو ده‌ی با منیچ بلوو ئا چاشتێ بنیه‌و سه‌ر . زوو تا ئیسه‌ ماتڵه‌نا واتم با چاشتی نه‌که‌روو تا به‌ی ، نه‌کا سه‌رذه‌ بۆوه‌ . . .                                      

ماتڵێ درێژه‌و داستانه‌کێ بیدێ


نوشته شده در تاريخ پنجشنبه بیست و یکم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

وه‌نه‌وشێ لایێوه‌وه‌ فره‌ وه‌شحاڵه‌ بێ که‌ ئه‌ولکه‌ریم به‌ قسۆ ئاذێش که‌رذ و حه‌یوانه‌که‌ش وره‌ت ، لایێو ته‌ریچه‌وه‌ که‌کی کریه‌یبێنێنه‌ چێروو باڵاش په‌ی ئانه‌یه‌ که‌ زانێ زه‌ریفێ زینێنه‌ به‌ڵام نه‌زانێ چکۆوه‌نه‌ و مشیۆم چه‌نی بیۆزۆشه‌وه‌ . یه‌رێ چوار روێش پنه‌ شی و هه‌ر فکروو ئانه‌یه‌نه‌ بێ چێش که‌رۆ . ئه‌ولکه‌ریمیچ وێقره‌ش نه‌مه‌نه‌ بێ ، حه‌یوانه‌که‌ وره‌شیا بێ و ئاذیچ هیچ کار و کاسبیێوش نه‌بێ . ئاخرش شه‌وێوه‌ وه‌نه‌وشێ روه‌ش که‌رذه‌نه‌ ئه‌ولکه‌ریمی و ماچۆ : با هه‌رمانێوه‌ گێرمێنه‌ سه‌ر ، پێسه‌ مه‌کریۆما پنه‌! ئه‌ولکه‌ریم ماچۆ : ده‌ی چێش که‌رمێ؟ ماچۆ : وه‌روو ئانه‌یه‌ ماس و دۆما یه‌کسه‌ره‌ نه‌بڕیۆ چنه‌ ، با گاوێوه‌ پسانمێ و تۆیچ ئه‌گه‌ر دڵت پووه‌ بی دووکانێو بنیه‌ با خڵافیه‌یش پۆنه‌. سه‌به‌یش که‌وتێنه‌ ده‌گا په‌ی گاو ئه‌سای و گاوێوه‌شا ئه‌سا . شۆنۆ یه‌رێ چوار رواره‌ ئه‌ولکه‌ریمیچ دوکانێوش نیا و ئاپاسه‌ په‌شۆکیا کار و باروو دووکانیه‌نه‌ . به‌ڵام وه‌نه‌وشێ هه‌ر ویروو ئانه‌یه‌نه‌ بێ که‌ به‌ جۆرێو بتاڤۆ زه‌ریفێ بیۆزۆوه‌ . گرذ ساحبانێو وه‌ختێو لوێ گاوڕامه‌ی گڵێمێوه‌ به‌رێ چنی وێش و لوێ پا کۆسانانه‌ په‌ڕوو گڵێمه‌کێ گیواو که‌نێوه‌ و ئارێ چنی وه‌ریش . هه‌ر روێو په‌ی یاگێوێ لوێ ، به‌شکووم بتاڤۆ شۆنۆ زه‌ریفێ هۆر که‌رۆ .

چا رۆڤه‌ڤه‌‌ که‌ شاهۆ زه‌ریفێش دیێبێ چنێوش پنه‌ شیه‌بێ و ئاذیچ هه‌ر پێسه‌ زه‌ریفێ فره‌ دڵش پووه‌ بێ دیسان چه‌مش گنۆوه‌ به‌ زه‌ریفێ ، وه‌روو وێشه‌ره‌ واچێ داخۆم ئاذێچه‌ منش گه‌ره‌ک بوو ؟ رڤێوته‌ر دیسان لواوه‌ په‌ی کۆسانی و دیسان لواوه‌ په‌ی لاو یانه‌که‌و وێشا که‌ ئیسه‌ ئێتر یانه‌و زه‌ریفێ و براکاش بێ ، دیسان چه‌مش که‌وته‌وه‌ به‌ زه‌ریفێ و پێوه‌ نیشتێره‌ و که‌وتێ قسێ ، یه‌واش یه‌واش زاناش که‌ زه‌ریفێچ دڵش ئینا پاذیه‌وه‌ به‌ڵام حه‌ر روه‌ش نه‌بێ واچۆ من تۆم گه‌ره‌که‌نی ! زه‌ریفێچ هه‌ڵای هیچش جه‌ باره‌و وێشه‌ره‌ که‌ کێنه‌ و چاگه‌ چێش که‌رۆ ، به‌ شاهۆی نه‌واته‌بێ . شاهۆ که‌ زاناش زه‌ریفێچ دڵش هه‌ن پاذیه‌وه‌ شه‌رته‌ش که‌رذه‌ ئیجاره‌ ئاماوه‌ په‌ی ئاگه‌ی واچۆش پنه‌. بینێوش پنه‌ شی و شاهۆ دیسان ئاماوه‌ و ئیجاره‌ شۆنۆ ئانه‌یه‌ره‌ که‌ که‌وتێ قسێ ، ماچۆ : با چێوێوت واچوو پنه‌ ، من دڵم ئینا تۆوه‌ و ئه‌گه‌ر تۆیچ دڵت پووه‌ بۆ با واچوو تاته‌یم واچۆ به‌ براکات و داوات که‌رۆ لاشاوه‌ ؟ زه‌ریفێ تا ئینه‌شه‌ ئه‌ژنی سووره‌ بیه‌وه‌ و زوانش بی پێوه‌ره‌ و نه‌زانێ چێش واچۆ ، لوه‌یبێ فکرێره‌ که‌ چێش واچۆ و چه‌نی جوابوو شاهۆی دۆوه‌ . شاهۆ ماچۆ : چێش بی ؟ چی بێده‌نگه‌ که‌وتی ؟ ئه‌گه‌ر دڵت نیا پووه‌ قه‌ذش نیا ، به‌ڵام با به‌ینوو وێمانه‌ بۆ و براکێت نه‌زانا . زه‌ریفێ هه‌ر‌چی جۆرێو بی ئاماوه‌ جواب و ماچۆ نا شاهۆ گیان ! پاسه‌ نیا . منیچ دڵم ئینا تۆوه‌ به‌ڵام چێوێو هه‌ن تۆ مه‌زانیش . شاهۆ ماچۆ چێشا ؟ ده‌زگیرانت هه‌ن ؟ شووت که‌رذه‌ن ؟ ماچۆ : نا ، داستانه‌ش تووله‌نه‌ . زه‌ریفێ ده‌سش که‌رذ هه‌وه‌گێڵنای داستانۆ ئانه‌یه‌ که‌ کێنه‌ و چه‌نی یاوه‌ینه‌ ئێگه‌. ئاخره‌وه‌ ماچۆ : ئیسه‌ مه‌زانوو چێش که‌روو ؟ ئی حه‌وت برا فره‌ عالێ بیێنێ چنیم و هه‌ر پێسه‌نێ برایاو وێم به‌ڵام مشیۆم بزانوو تاته‌م چێشش سه‌ر ئامان . شاهۆ ماچۆ ده‌ی خاس خۆ ئانه‌ ره‌حه‌تا و من متاڤوو بلوو ده‌گاکێتا و گێڵوو شۆنۆ تاته‌یته‌ره‌ و بیۆزووشه‌وه‌ . زه‌ریفێ ماچۆ نا ! جارێو بنیشه‌ دیاره‌وه‌ تا بزانمێ چێش بۆ، دڵم پووه‌ن وێم بلوه‌وه‌ . شاهۆ ماچۆ ده‌ی خاسا به‌ڵام ئیسه‌ من چێش که‌روو ؟ ماچۆ : منیچ پێسه‌ تۆ دڵم ئینا تۆوه‌ و تۆم گه‌ره‌که‌نی ، به‌ڵام با جارێو براکێم نه‌زانا و تۆیچ هیچ مه‌واچه‌ به‌ تاته‌یت . په‌یمانۆ دڵداریشا به‌سه‌ و شه‌رته‌شا که‌رذه‌ تا زینێنێ یه‌کترشا وه‌ش بسیۆ . شاهۆ ده‌سوو زه‌ریفێش وه‌ردا و گێڵاوه‌ سه‌ره‌وچێر . زه‌ریفێچ که‌ به‌ریڤی تازه‌ش په‌ی کریابێوه‌ فره‌ وه‌شش بێ به‌ڵام هه‌ر هاگاش لا ئانه‌یه‌وه‌ بێ که‌ چنی شاهۆی واته‌بێش وێم گه‌ره‌کما بلوه‌وه‌ و چه‌مم گنۆ تاته‌یم.

وه‌نه‌وشێ هه‌ر رڤێو یاگێوه‌نه‌ لوێ و که‌شێوه‌نه‌ گێڵێ شۆنۆ زه‌ریفێره‌ . تا ئا رڤه‌ نه‌تاوابێش شۆنێڤۆ زه‌ریفێ هۆرکه‌رۆ . وێره‌گا لواوه‌ په‌ی یانه‌ی و دیسان لوا جامه‌که‌ش ئارذ و په‌رساش من زه‌ریفه‌نا یا زه‌ریفێ ؟ جامه‌کیچ ئاماوه‌ جواب ماچۆ : زه‌ریفێ واڵۆ حه‌وت براڵه‌ی و دۆسۆ به‌گزاذه‌ی ! . حه‌یبه‌تیێ سه‌ره‌ش مدرا گیر ! نه‌زانێ چێش که‌رۆ ، شێته‌ بیێبێ . نه‌مانه‌ ته‌وه‌نێڤێ و ماڵاش جامه‌که‌ره‌ و ورذش که‌رذ . وه‌ختێو ئاماوه‌ وێشه‌ره‌ که‌ چێشش که‌رذه‌ن ، په‌شیمانه‌ بێ ، به‌ڵام په‌شیمانی ده‌رذێوه‌ نه‌وه‌رێ!. سه‌به‌یش دیسان که‌وته‌ را ، گڵێمێوه‌ش به‌سه‌ کۆڵێشه‌ره‌ و داشه‌وه‌ که‌ش . ئه‌ننه‌ ناره‌حه‌تۆ ماڕای جامه‌که‌ی بێ که‌ ویروو هیچیش نه‌مه‌نه‌ بێ . حه‌ر لوا و حه‌ر لوا تا سه‌ره‌ش هۆر بڕنا مذیۆ فره‌ دووره‌ که‌وتێنه‌وه‌ . ده‌مه‌و عه‌سر بێ ، ده‌سش که‌رذ گیواوه‌وه‌ که‌نه‌ی . کۆچێو گیواوش که‌نه‌وه‌ و ماچۆ با فره‌ ماتڵه‌ نه‌بوو چوون نیمه‌شه‌و مه‌یاوه‌وه‌ یانه‌ . چی ویرانه‌بێ مذیۆ ده‌نگه‌ ده‌نگێو مه‌ی ، وێش گێرتشه‌ره‌ تا ده‌نگه‌کێ نزیکێ بیێوه‌ ، حه‌وت پیه‌ی بێنێ ! هه‌ر پاسه‌ نیشته‌ره‌ و ماچۆ با نه‌وینام ، خوا مزانۆ کێنێ و کۆگه‌وه‌ ملا . هه‌ر پاسه‌ که‌ واقه‌شا بیێبێ پۆنه‌ ویروو قسۆ جامه‌که‌یش که‌وته‌وه‌ : واڵۆ حه‌وت براڵه‌ی ! شرکێوه‌ش دریانه‌ و ماچۆ : به‌خوا ئه‌گه‌ر شه‌وه‌یچم ئامه‌یبۆ مله‌ره‌ ، ملوو شۆنیشاوره‌ بزانوو کێنێ . یه‌واش یه‌واش به‌ جۆرێو که‌ ئاذێ نه‌زانا، که‌وته‌ شۆنیشا تا یاوه‌ی سه‌روو هانه‌ی ، کۆچێو مدره‌یره‌ و که‌وتێ را . گه‌ره‌کش بێ ئێتر نه‌لۆ و گێڵۆوه‌ به‌ڵام که‌ دووره‌وه‌ چه‌مش که‌وت یانه‌که‌یشا واتش با کۆچێوته‌ر بلوو وه‌ره‌وه‌ گاهه‌ز زه‌ریفێ چا یانه‌نه‌ بۆ . هه‌ڵای براکێ نه‌یاوه‌یبێنێ به‌ره‌و یانه‌ی ، زه‌ریفێ زیاره‌ و خێره‌وه‌ ئامایش که‌رذێ ! وه‌نه‌وشێ باوه‌ر نه‌که‌رێ زه‌ریفێش یۆسێبۆوه‌ . کۆچێوته‌ر به‌ پادزێ لوا وه‌ره‌وه‌ تا زاناش وه‌رم مه‌وینۆ و وێشه‌نه‌ . به‌ڵێ زه‌ریفێ‌ بێ . ره‌نگه‌ش گیسیانه‌ و گێڵاوه‌ دماره‌ . ئاماوه‌ لاو گڵێمۆ گیواوه‌که‌یش و به‌سه‌ش کۆڵێشه‌ره‌ جماره‌ په‌ی یانه‌ی . فره‌ وه‌شحاڵه‌بێ و لوه‌یبێ ویرێره‌ که‌ مشیۆم چێش که‌رۆ . تا ئاخرش دێرێو یاواوه‌ یانه‌ . ئه‌ولکه‌ریم وه‌روو به‌ره‌ینه‌ ماتڵش بێ . چه‌مش پنه‌ که‌وته‌ ماچۆ: ئینه‌ چکۆوه‌نی ؟ خۆ تۆقانێ ، گاوه‌کێ وه‌ڵێ وێته‌نه‌ ئاماوه‌ و وێت هه‌ر دیارت نه‌بی . ئاذێچه‌ ماچۆ وه‌ڵڵا ئێتر گیواو پڕان و مه‌جبووره‌نا بلوو پا کۆیساناوره‌ گیواو که‌نوه‌وه‌ ! ئارۆیچ فره‌ مانیه‌یبێنێ و سه‌ی ته‌وه‌نێوێنه‌ سه‌ره‌م نیاوه‌ و وه‌رمم که‌وته‌بێ پۆره‌ ، چڵه‌کیانێره‌ مذیه‌و فره‌ دێرا و ئێتر نه‌تاوام گیواوی فره‌یچ که‌نوه‌وه‌. ئه‌ولکه‌ریمیچ ماچۆ: خوذای گیواوه‌که‌ش بڕیه‌ . ئێتر مه‌له‌ په‌ی گیواوی . وێم گزره‌ش په‌ی مسانوو په‌ی زمسانیش . وه‌نه‌وشێ ماچۆ : پیاکه‌ خۆ وه‌روو گزره‌که‌ی نیا ، ئه‌ی به‌تاڵ چێش که‌روو ؟! ماچوو با په‌شۆکیه‌و پانه‌یه‌نه‌ و بێ ‌هه‌رمان یانه‌نه‌ نه‌نیشوه‌ره‌ . لوه‌ی چوه‌ر و شۆنۆ ئانه‌یه‌ره‌ که‌ نانه‌شا وارذه‌ ، سه‌ره‌شا نیاوه‌ . به‌ڵام وه‌نه‌وشێ هه‌ر ویرێ زه‌ریفێنه‌ بێ و وه‌رمش نه‌گنێ پۆره‌ . . . .

                                     

ماتڵێ درێژه‌و داستانه‌کێ بیدێ


نوشته شده در تاريخ پنجشنبه بیست و یکم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

زه‌ریفێ دیسانه‌وه‌ په‌رسا جه‌ به‌رزانی که‌ چه‌نیا چی یاگه‌ چۆڵێنه‌ مژیوا ؟ به‌رزان ماچۆ : ده‌گاو ئێمه‌ فره‌ دووره‌نه‌ ، تاته‌یم یه‌رێ ژه‌نیش ئارذێنێ و نۆ زاوڵێش هه‌نێ ، ئێمه‌ حه‌وت برا و دوێ واڵێچما هه‌نێ ، نه‌ک واچی مه‌رذێبا یام تڵاقش ده‌یبا ، نا ئیسه‌یچه‌ هه‌ر یه‌رێش هه‌نێ ! . تاته‌م وێش حه‌یواندارا و چنی ئه‌ذایم و ئه‌و دڤه‌ ژه‌نه‌که‌یش و دڤه‌ واڵه‌کیم ماراشه‌وه‌ کۆ ، ئێمه‌یچ چا هه‌رمانێوه‌ نه‌بێ که‌رمێ ، مه‌جبوورێ بیه‌یمێ به‌یمێ په‌ی ئی ده‌گای که‌ ئینا په‌شتۆ ئی کۆیه‌نه‌ و چێگه‌ ده‌س که‌رمێ هه‌رمان به‌رذه‌ی . ئی یانه‌یچه‌ هینوو به‌گێویا که‌ جار جار مه‌ی پیه‌نه‌ گێڵای و راوه‌ ، دانش لاو ئێمه‌ که‌ چنه‌ش بژیومێ و هاگاذارێش بیمێ .ئی بزه‌ نه‌چیرێچه‌ کۆڕوو به‌گه‌که‌ی تفه‌نگش نیه‌یبێ پووه‌ و نه‌کۆشیه‌یبێ و ئێمه‌ ده‌رمان که‌رذه‌ و مه‌نه‌وه‌ لاماوه‌ .

یه‌واش یه‌واش وێره‌گا بی و ئه‌و شش‌ براکه‌ ئامه‌یوه‌ و چه‌مشا که‌وت به‌ زه‌ریفێ و په‌رساشا جه‌ به‌رزانی که‌ جه‌ره‌یان چێشا و ئاذیچ گرذش گێڵناوه‌ په‌یشا . زه‌ریفێ ماچۆ : با من بلوه‌وه‌ په‌ی مه‌ڕه‌کێ. برا گه‌وره‌که‌شا ماچۆ نا ! چه‌نی مازمێ ؟ ئێشه‌و لاماوه‌ بنیشه‌ تا بزانمێ سه‌به‌ی چێش که‌رمێ.

سه‌به‌یش براکێ هۆرسێ و جمه‌یره‌ بلا سه‌روو کاری و چنی زه‌ریفێچ واتشا تۆ چێگه‌ بنیشه‌ تا به‌یمێوه‌ و نه‌لی هیچ یاگێوه‌ . براکێ جمه‌یره‌ و لوه‌ی تا یاوه‌ی سه‌روو هانه‌ی ، چاگه‌ برا گه‌وره‌که‌ی واتش دا بنیشدێره‌ کارم پنه‌ندێ ، واتشا فه‌رماوه‌ . ماچۆ : هیزی شه‌وێ هه‌رچی ویرێم که‌رذێوه‌ مذیه‌و زه‌ریفێ کناچێوه‌ زه‌ریفه‌نه‌ و ئێمه‌ مه‌تاومێ بازمێ لاو وێماوه‌ بۆ ! شه‌یتان زۆرذارا ! . یۆته‌رشا ماچۆ : ده‌ی برا ئاذێ که‌سش نیا و مه‌تاومێ هه‌ر پاسه‌ وه‌ره‌ش ده‌یمێ بلۆ ! . ماچۆ ئه‌ی چێش که‌رمێ ؟ . یۆشا ماچۆ : ده‌یبا بنیه‌یمێش یاگۆ واڵۆ وێما و لاو وێماوه‌ بازمێش . گرذی واتشا خاس. به‌رزان دڵش نه‌بێ پووه‌ به‌ڵام ئاذیچ ماچۆ خاس. برا گه‌وره‌که‌شا ماچۆ : ده‌ی وێره‌گا ئامه‌یمێوه‌ ئینه‌یه‌ ماچمێ به‌ زه‌ریفێچ بزانێ ئاذێچه‌ چێش ماچۆ .

وه‌ختوو نیمه‌رۆی بێ و زه‌ریفێ پێسه‌ گرذ روێوی خه‌ریکۆ هه‌رمانا بێ مذیۆ ده‌نگه‌ ده‌نگێو مه‌ی ، زیاره‌ به‌ر مذیۆ جوانێوا  و هه‌وساروو ئه‌سپێویش ئینا ده‌سه‌وه‌ و تفه‌نگێو ئینا شانه‌شه‌نه‌ و خه‌ریکا نزیکوو یانه‌که‌ی بۆوه‌! گه‌ره‌کش بێ وێش شارۆوه‌ به‌ڵام دێرش که‌رذه‌بێ و کۆڕه‌که‌ی چه‌مش که‌وته‌بێ پاذێ . هه‌ر پاسه‌ وه‌روو به‌ره‌که‌یه‌نه‌ مدراره‌ تا کۆڕه‌که‌‌ یاوا وه‌ره‌وه‌ ، کۆرێوی جوان و زه‌ریف ! هه‌ر یاوا وه‌ره‌وه‌ تفه‌نگه‌که‌ش شانه‌شه‌نه‌ ئارذه‌ره‌ و گێرتش ده‌سشه‌وه‌ و په‌رساش جه‌ زه‌ریفێ : تۆنی زه‌ریفێ ؟! زه‌ریفێچ واق مدراره‌ و ماچۆ : تۆ کێنی و چه‌نی نامۆ من مزانی؟ کۆڕه‌که‌ زه‌رذه‌ خوێوش که‌رذ و ماچۆ من شاهۆنا کۆروو ته‌حسین به‌گی و ساحیبوو ئی یانه‌یه‌. وه‌ختێو ئه‌ی ئه‌ینێ په‌ی ئێگه‌ی دلێ ره‌ینه‌ یاوانێ براکات و واتشا که‌ تۆ ئینه‌ی چێگه‌ و ئامه‌ینی په‌ی له‌یشا. زه‌ریفێ هه‌ناسێوش هۆر کێشت و دڵوو وێشه‌نه‌ ماچۆ ده‌ی وه‌سێ نه‌بی وێش واتش و من مجبووره‌ نه‌بیا درۆیوه‌ ده‌و! شۆنیشه‌ره‌ ماچۆ : ده‌ی فه‌رماوه‌ بنیشه‌ره‌ تا چایێوت په‌ی باروو. چاییش ئارذ و شاهۆی وارذ و هۆرسه‌وه‌ و ماچۆ : من گرذ جارێو مه‌و پیه‌وره‌ و ملوو ڕاوه‌ . چه‌مش که‌وت بزه‌کێ و ماچۆ : یاذش به‌ خه‌یر ئی بزه‌ نه‌چیرێ من تفه‌نگم نیه‌یبێ پووه‌ و ئێذیشا وه‌ی که‌رذه‌ و وه‌شه‌ بیه‌وه‌.کۆچێوته‌ر ته‌ماشه‌و زه‌ریفێش که‌رذ و زه‌ریفێچ زاناناش پنه‌ و سووره‌ بیه‌وه‌ و سه‌ره‌ش وسه‌ره‌. شاهۆیچ زاناش زه‌ریفێ ته‌رێقه‌ بیێنه‌وه‌ ماچۆ: ‌ با ئێتر بلوو و ده‌ورێ ده‌و بزانوو هیچم مه‌بۆ نه‌سیب . جماره‌ و که‌وت را به‌ڵام هه‌رچی دوور گنێوه‌ خه‌ریک بێ دڵش به‌ربه‌ی ! زه‌ریفێچ هه‌ر پاسه‌ . هه‌رڤێ دڵشا شیه‌بێ هه‌نترینی و هیچشا نه‌وات . ته‌نانه‌ت وه‌ختێو لوا نه‌ ئاذ خوا حافێزیش که‌رذ و نه‌ ئێذێ خێرئامه‌ی! .

شاهۆ لوابێ په‌ی په‌شتۆ هانه‌که‌ی و نیشته‌بێره‌ و هه‌ر دووره‌ دیه‌یدێ په‌ی لاو یانه‌که‌ی! فره‌ دڵش پووه‌ بێ بلۆوه‌ و چنی زه‌ریفێ واچۆ : من دڵم شیه‌ن تۆ . به‌ڵام هه‌رچی وه‌روو وێشه‌ره‌ ویرێش که‌رذێوه‌ به‌ درۆسش نه‌زانا بلۆوه‌ . زه‌ریفێچ هه‌ر په‌ی لاو به‌ره‌ی دیێ شاهۆ به‌یوه‌ ! به‌ڵام دیارش نه‌بی و ناماوه‌ .

وه‌نه‌وشێ گڕش که‌وته‌بێ ونه‌ ! نه‌زانێ چێش که‌رۆ . زانێ زه‌ریفێ زینێنه‌ و روێو مه‌یوه‌ ، هه‌ر وه‌روو ئانه‌یه‌ نیشته‌ره‌ و ده‌سش که‌رذ ویره‌وه‌ که‌رذه‌ی تا بزانۆ چێش که‌رۆ . وێره‌گا ئه‌ولکه‌ریم ئاماوه‌ و وه‌نه‌وشێ نان و چه‌یش دا و ماچۆ : پیاکه‌ ئێتر وێسێشا ، په‌ی چێشی ئننه‌ وێت مارنی؟ ! خۆ من و تۆ هیچ که‌سما نیا و ئی گرذوو وێ مارنه‌یه‌ په‌ی چێشی و ده‌رذۆ چێشی موه‌رۆ ؟ ئه‌ولکه‌ریم ئاخێوش هۆر کێشت و ماچۆ ئه‌ی چێش که‌روو ؟ ماچۆ : با ئی حه‌یوانیه‌ وره‌شمێ و بنیشمێره‌ په‌ی وێما رێک و پێک بژیومێ ! مه‌گه‌ر قه‌رارا تا که‌ی مه‌نمێ ؟ سه‌به‌ی نا پێره‌ی داریه‌یمێوه‌ م مرمێ ! یام تۆ که‌شه‌وه‌ مارێو گه‌زۆت یام پات ملۆ زاخێوه‌ره‌ و که‌س پا که‌شه‌وه‌ مه‌یاڤۆ داذته‌ره‌ ! ئه‌ننه‌ قسێش که‌رذێ په‌ی ئه‌ولکه‌ریمی تا خاوش که‌رذه‌وه‌ ! ماچۆ : ده‌ی ئه‌گه‌ر حه‌یوانه‌که‌ی وره‌شمێ ، ئه‌ی چێش که‌رمێ ؟ ماچۆ: خوا که‌ریما ! خۆ حه‌یوانێوی فره‌ما هه‌ن و متاومێ به‌ پووڵه‌که‌یش تا ئاخروو عه‌مریما بژیومێ ! په‌ی ئانه‌یه‌ تۆیچ بێکار نه‌بێ متاڤی هه‌رمانێوه‌ته‌ر گێریه‌نه‌ سه‌ر !. ئه‌ولکه‌ریم قه‌وڵش دا حه‌یوانه‌که‌ی وره‌شۆ . وه‌نه‌وشێ ویرێ ئانه‌یه‌ که‌رێوه‌ شۆنیشه‌ره‌ چێش که‌رۆ تا بتاڤۆ زه‌ریفێ بیۆزۆوه‌ .

وێره‌گا براکێ ئامه‌یوه‌ و هه‌ڵای رێک و پێک نیاوه‌یبێنێ وه‌ره‌وه‌ زه‌ریفێ جه‌ره‌یانه‌که‌و شاهۆش په‌ی گێڵنه‌یوه‌ . ئاذێچێ واتشا : ئه‌رێ ! وه‌ختێو لوه‌یمێ چه‌مما پنه‌ که‌وت. راسی چێوێو هه‌ن با ئیسه‌ واچمێت پنه‌ . ئێمه‌ تۆما نیه‌ینی یاگۆ واڵۆ وێما و حه‌ز که‌رمێ لاماوه‌ بنیشی . زه‌ریفێ فره‌ دڵش قسه‌کێوه‌ بێ و ماچۆ من مه‌منوونه‌تانا و ئیسه‌ هیچ یاگێوه‌م نیه‌نه‌ بلوو و منیچ پێسه‌ براو وێم ته‌ماشه‌و شه‌مه‌ که‌روو چێگه‌ لاتاوه‌ منیشوو تا بزانمێ خوا چێش مارۆ وه‌ره‌وه‌. گرذێ به‌ ئه‌ژنه‌ویه‌ی ئی قسێ وه‌ش حاڵێ بیێ و ره‌نگه‌شا گیسیانه‌.

ئه‌ولکه‌ریم چڕا : وه‌نه‌وشێ؟ وه‌نه‌وشێ؟ وه‌نه‌وشێ زیاره‌ ماچۆ چێشتا پیاکه‌ ؟ هاوارێ چێشی که‌ری ؟ ماچۆ : ئینا چۆذارێم ئارذێنێ په‌ی حه‌یوانه‌که‌ی ! پیاڵێو چه‌ی بنیه‌سه‌ر تا بلمێ ته‌ماشه‌و حه‌یوانه‌که‌ی که‌را. وه‌نه‌وشێ وه‌شیێنه‌ نه‌زانێ چێش که‌رۆ ، ماچۆ سه‌روو چه‌ما ئیسه‌ منیه‌و سه‌ر. ئه‌ولکه‌ریم چنی چۆذاره‌کا ئامه‌یوه‌ و ماچۆ : ئانا وره‌تم و ‌قسۆ تۆم که‌رذه‌ بزانمێ پێسه‌ مسیه‌یمێوه‌ ؟! چۆذاره‌کێ حه‌یوانه‌که‌شا به‌رذ و وه‌نه‌وشێ وه‌شیێنه‌ لواوه‌ په‌ی لا جامه‌که‌یش و ماچۆ : ده‌ی ئیسه‌ من زه‌ریفه‌نا یام زه‌ریفێ ؟! جامه‌که‌یچ ئاماوه‌ جواب و ماچۆ : زه‌ریفێ ! واڵۆ حه‌وت براڵه‌ی و دۆسۆ به‌گزاذه‌ی! . . .

                                     

ماتڵێ درێژه‌و داستانه‌کێ بیدێ

 


نوشته شده در تاريخ پنجشنبه بیست و یکم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

وه‌نه‌وشێ زاناش که‌ ئه‌ولکه‌ریم کۆڵاوه‌ش نیه‌ینه‌ سه‌ره‌ش.نیشته‌ره‌ و تا ساحبێو نه‌وته‌ ، ده‌سش که‌رذ ویره‌وه‌ که‌رذه‌ که‌ چێش که‌رۆ خاسا . ئه‌وه‌ڵ گه‌ره‌کش بێ بلۆ کارذێوه‌ بارۆ و ئه‌ولکه‌ریمی کۆشۆ ، هه‌رچی ویرێش که‌رذێوه‌ مذیۆ مه‌کریۆ و ئاخرش هه‌ر مزاناش پنه‌ ! دیسان ماچۆ با ئه‌ولکه‌ریمی هه‌ی که‌روه‌وه‌ و واچووش پنه‌ که‌ وه‌روو چێشی کۆڵاوێ چامنه‌شه‌ نیه‌ینه‌ سه‌ره‌م ؟ ئاخرش وه‌روو وێشه‌ره‌ واتش ده‌ی گاهه‌ز ئێذی وستێبۆره‌ به‌ڵام نه‌مه‌رذێبۆ و یۆسێبۆشاوه‌ ، هه‌ر جۆرێو بیه‌ن با حه‌ر ئه‌ولکه‌ریم نه‌زانۆ زینێنه‌ ئه‌ننا هه‌ر ملۆ مارۆشه‌وه‌ با هه‌ر وێم بزانوو تا به‌شکه‌م بیۆزووشه‌وه‌ و ته‌کبیرش که‌روو.

زه‌ریفێ و بز و بزڵه‌که‌ کۆنجوو مه‌ڕه‌کێنه‌ که‌وتێبێنێوه‌ پاڵێ په‌ی وێشا و زه‌ریفێ لوه‌یبێ ویرێره‌ ، تا که‌ی متاڤوو چێگه‌ بنیشوو ؟ ئه‌گه‌ر ئا حه‌وت پیا بزانام پنه‌ چێش قۆمیۆ ؟ ده‌خۆ تا ئه‌به‌ذ مه‌تاڤوو چی کۆنجوو مه‌ڕێنه‌ بژیڤوو ؟ چی ویرانه‌ بێ که‌ وه‌رمش که‌وت پۆره‌ .

حه‌وت براڵه‌که‌ وه‌روو وێشا نیشتێبێنێره‌ و ته‌کبیروو ئانه‌یه‌ که‌رێنێ که‌ چه‌نی بزانا کێن مه‌ی و هه‌رمانه‌کاشا که‌رۆ و ملۆوه‌ . ئاخرش ته‌کبیرێوشا که‌رذ و وتێ . سه‌به‌ی زه‌ریفێ ماتڵه‌ بێ کابرای به‌یا و بلا تا ئاذێچه‌ بلۆ چێوێو بارۆ بوه‌رۆ و هه‌رمانه‌کاشا که‌رۆ . به‌ ده‌نگوو په‌یاشا ئاما به‌ره‌و مه‌ڕه‌کێ و مدرا تا بلا ، ئه‌ژماره‌یش هه‌ر حه‌وت بێنێ و ئامه‌ی سه‌روو هانه‌ی و ده‌س و پلشا شۆرتشا و جمه‌یره‌ و لوه‌ی . کۆچێو دوورێ که‌وتێوه‌ ئاذێچه‌ وه‌سه‌ره‌ سه‌روو هانه‌ی و ئاوێوه‌ش دا دیمێشه‌وره‌ و که‌وته‌نه‌ را په‌ی لا یانه‌که‌ی . پێسه‌ گرذ جارێوی بێ خه‌م لوا چوه‌ر و ده‌سش که‌رذ نان وارذه‌ی و هه‌رمانێ که‌رذه‌ی . حه‌وت براڵه‌که‌ وه‌ختێو کۆچێو جه‌ سه‌روو هانه‌که‌ی دوورێ که‌وتێوه‌ و لوه‌ی په‌وذیموو که‌لیه‌ره‌ ، برا گه‌وره‌که‌شا گێڵاوه‌ لا و ماچۆ به‌رزان گیان! هه‌رپاسه‌ هیزی شه‌وێ واتما ئێتر چیه‌و لا تۆ نمۆ و گێڵه‌وه‌ و ئا هه‌رمانێ که‌ واته‌ما که‌ره‌ش . ماچۆ سه‌روو چه‌ما کاکه‌ . خه‌ریک بێ هۆرگێڵێوه‌ واتشا ها با ئا خه‌نجه‌رێته‌ پنه‌ بۆ و هاگات وێت بۆ تا نه‌زانی کێن چوه‌ره‌نه‌ نه‌لی چوه‌ر . ئه‌وێ لوه‌ی شۆنۆ هه‌رمان و کاریشاره‌ و به‌رزان که‌ برای وه‌سه‌ت بێ و وێش ته‌نیای هینوو ژه‌نێوێته‌رێ بێ گێڵاوه‌ . ئاذ جه‌ گرذی قه‌وه‌ت ته‌ر بێ . واتش با پی رانه‌ نه‌گێڵوه‌وه‌ نه‌کا هه‌رکه‌س هه‌ن من وینۆ و ئێتر نه‌ی یام ئامابۆ و به‌رپشۆ . وه‌روو هانه‌که‌یه‌نه‌ ره‌یوه‌ بێ که‌ لوێوه‌ ئه‌وذیموو یانه‌که‌یشا ، پانه‌ لوا تا یاوا وه‌روو به‌ره‌ی . خه‌نجه‌ره‌کێش به‌رش ئارذه‌ و لوا پاڵوو به‌ره‌که‌ی مدراره‌ . گۆشش گێرت مذیۆ ته‌قه‌ ته‌قێو مه‌ی ، گه‌ره‌کش بێ بلۆ چوه‌ر به‌ڵام ماچۆ با عال گۆش گێروو بزانوو ژه‌نیه‌نه‌ ؟ پیان ؟ چن نه‌فه‌رێنێ ؟ کۆچێویچ ته‌رسا بێ ! هه‌ر پاسه‌ که‌ گۆشش گێرته‌بێ مذیۆ یۆ خه‌ریکا مه‌ی مه‌ی په‌ی لا به‌ره‌که‌ی ! به‌رزان وێش دزیشه‌وه‌ و لوا هۆر بان . دیاره‌ واری مذیۆ کناچێوه‌ زه‌ریفه‌ زیاره‌ و کاسێوش ئینا ده‌سه‌وه‌ و لوا په‌ی په‌شتۆ یانه‌که‌ی ! ئیذیچ هه‌ر بێده‌نگێو دیا شۆنیشه‌ره‌ تا یاوا لاو کۆزۆ بزه‌ نه‌چیره‌کێ ، به‌رزان سه‌ره‌ش سڕ مه‌نه‌بێ ئاخر بز و بزڵه‌که‌ چا بێ ! کناچه‌کێ لوا بزه‌کێش دۆشا و شۆته‌که‌ش به‌رذ و لواوه‌ چوه‌ر . به‌رزان هه‌ر بانه‌وه‌ نیشته‌ره‌ . شۆنۆ خۆلێوێره‌ کناچه‌کێ زیاره‌ و تۆنگێوه‌ش ده‌سه‌وه‌ بێ و لوا په‌ی سه‌روو هانه‌ی وه‌روو وێچشه‌ره‌ ورذه‌ ورذێو به‌ به‌زمیوی خه‌مگین گۆرانیێ واچێ :

                       هه‌ی داذ هه‌ی بێداذ هه‌ی ده‌ربه‌ده‌ر وێم

                       باخـــــــه‌وانه‌که‌ی باخــــــی بێ به‌ر وێم 

                       ئینه‌ ساڵـــــــــه‌که‌ی به‌ذبه‌ختی منـــه‌ن

                       وه‌هــــاری عالـــــــــه‌م خــــه‌زانی منه‌ن . . .

لوا سه‌روو هانه‌ی و تۆنگه‌کێش په‌ڕه‌ که‌رذه‌ ئاوی و گێڵاوه‌ ، ئاماوه‌ وه‌روو به‌ره‌و یانه‌که‌ی و تۆنگه‌کێش نیاره‌ و لوا چوه‌ر . به‌رزان ئێتر نه‌تاواش وه‌روو وێش گێرۆ ، وه‌سه‌ره‌ واری و لوا لاو به‌ره‌که‌ی و ته‌قه‌ش دا ونه‌ . زه‌ریفێ هه‌زار ره‌نگێ فاڕیا ، تۆقه‌یبێ ، نه‌زانێ چێش که‌رۆ . لوا په‌ی لاو به‌ره‌که‌ی ، به‌ره‌که‌ش که‌رذه‌وه‌ ، چه‌مش که‌وت به‌رزانی ، گۆ که‌وتێبێ ، نه‌تاوێ قسێ که‌رۆ ، هه‌روێ وڕێ بیێبێنێنه‌ هه‌نترینی . ئاخرش به‌رزان ئاماوه‌ ده‌نگێ و ماچۆ : تۆ کێنی و چێش که‌ری یانه‌و ئێمه‌نه‌ ؟ زه‌ریفێ نه‌زانێ چێش واچۆ ، ره‌نگه‌ش پڕه‌یبێ . هه‌ر پاسه‌ مدره‌یبێره‌ ، دیسانه‌وه‌ به‌رزان ماچۆ : مه‌گه‌ر نه‌ژنیت چێشم وات ؟ خه‌نجه‌ره‌کێ هه‌رپاسه‌ ده‌سشه‌وه‌ بێ . زه‌ریفێ چه‌مێش بڕیێبێنێنه‌ خه‌نجه‌ره‌کێ . ئاخرش ئاماوه‌ ده‌نگێ ماچۆ : تۆ خوا ئا خه‌نجه‌رێ لابه‌ره‌ و بۆ چوه‌ر تا جوابت ده‌وڤه‌ . به‌رزان ماچۆ : وێت ته‌نیه‌ینی یام که‌سێوته‌رت ئینا چنی؟  ماچۆ: وه‌ڵڵا وێم ته‌نیه‌ینا . به‌رزان خه‌نجه‌ره‌کێش لا نه‌به‌رذه‌ و یه‌واشێو ماچۆ : گنه‌ وه‌ڵێ بلم . زه‌ریفێ که‌وته‌ وه‌ڵێ و به‌رزان شۆنیشه‌وه‌ لوه‌ی چوه‌ر . زه‌ریفێ لوا کۆنجێوه‌نه‌ نیشته‌ره‌ و به‌رزان هه‌ر په‌یوه‌ بێ . ماچۆ : داده‌ی واچه‌ بزانوو کێنی و چێش که‌ری چێگه‌ . زه‌ریفێ ئاماوه‌ ده‌نگێ و ماچۆ : داستانه‌م درێژه‌نه‌ ، بنیشه‌ره‌ با چایێوت په‌ی که‌روه‌ره‌ و گێڵنووته‌وه‌ په‌ی . به‌رزان نیشته‌ره‌ و زه‌ریفێ هۆرسه‌ لوا چایێوش په‌ی ئارذ و وێچش نیشته‌ره‌ و ده‌سش که‌رذ به‌ هه‌وه‌گێڵنای سه‌رئاماو وێش . هه‌ر رۆ ئه‌وه‌ڵیه‌وه‌ دۆگه‌ به‌ دۆگه‌ گرذش گێڵناوه‌ په‌ی به‌رزانی . به‌رزان هه‌ر پاسه‌ که‌ گۆشش گێرته‌ بێ په‌ی قسه‌کاو زه‌ریفێ چه‌مێش په‌ڕێ بیێبێنێ هه‌رسی و هه‌رچی زه‌ریفێ گره‌ڤێ ئاذیچ دڵش پووه‌ بێ چنیش گره‌ڤۆ . له‌ونیویچشه‌ره‌ ته‌مام دڵش شیه‌بێ ونه‌ش ئاخر حه‌ر فره‌ زه‌ریفه‌ بێ . قسه‌کێ زه‌ریفێ ته‌مامیه‌ی . به‌رزان واق مدرابێره‌ نه‌زانێ چێش واچۆ ، ئاخرش ئاماوه‌ ده‌نگێ و ماچۆ هیچ خه‌فه‌تت نه‌بۆ بنیشه‌ تا وێره‌گا با براکێم به‌یاوه‌ ئاوه‌خته‌ منیشمێره‌ و ته‌کبیرش که‌رمێ . زه‌ریفێ ماچۆ : یانێو شمه‌ گرذێتا پێوه‌ره‌ بره‌یندێ ؟ خۆ ئانه‌ فه‌رقتا نیا ؟ چه‌نی کریۆ پێوه‌ره‌ بره‌ی بیدێ ؟ ئه‌گه‌ر به‌یاوه‌ و من چێگه‌ وینا تووڕێ مه‌با ؟ به‌رزان ئاماوه‌ جواب و ماچۆ : وه‌ڵڵا ئانه‌ داستانه‌ش درێژه‌نه‌ و دمایی گێڵنووته‌وه‌ په‌ی به‌ڵام هه‌ر ئانه‌یه‌ واچوو که‌ بره‌ینمێ و تاته‌ما یۆن و ئه‌ذایما فه‌رق که‌را . تاته‌یم یه‌رێ ژه‌نیش پێوه‌ره‌ بیێنێ . وه‌ختوو نیمه‌رۆیا و منیچ فره‌ ئاورام بیه‌ن ، ئه‌ی تۆ ئاورات نیا؟ زه‌ریفێچ واتش: به‌ڵێ وه‌ڵڵا ، به‌ڵام مشیۆ وه‌ڵێشه‌نه‌ ئا هه‌وه‌ڕا شۆروو . هه‌روێ هۆرسێوه‌ و زه‌ریفێ هه‌وه‌ڕه‌کێش به‌رذێ به‌ر و به‌رزانیچ لوا په‌ی ئه‌ودیموو یانه‌ی و سه‌رشانێو هێزمێش ئارذێ و تا زه‌ریفێ هه‌وه‌ڕه‌کێش شۆرتێ ئاذیچ ئه‌یرش که‌رذه‌وه‌ . ماچۆ چاشتی مه‌که‌ره‌ تا بلوو سه‌رێو ده‌و ئا ته‌ڵا چا په‌شتیه‌نه‌ بزانوو هیچشا نه‌گێرته‌ن ، په‌رێ تا ئیسه‌ سه‌رما نه‌ذه‌ینێ ونه‌ . خه‌نجه‌ره‌کێش به‌رذه‌ و لوا و ئاننه‌شه‌ پنه‌ نه‌شی ئاماوه‌ و هه‌ورێشێوش ده‌سه‌وه‌ بێ و سه‌ره‌ش بڕیه‌بێ ! ماچۆ : ئا هه‌ورێشه‌یه‌ پاک که‌ره‌ با برێژمێش ، ئینه‌ رزقوو وێتا ! . زه‌ریفێ نیشته‌ره‌ هه‌ورێشه‌ پاک که‌رذه‌ی و به‌رزانیش لوا سه‌رده‌موو ئه‌یره‌که‌یه‌وه‌ . . .

                                     

ماتڵێ درێژه‌و داستانه‌کێ بیدێ


نوشته شده در تاريخ پنجشنبه بیست و یکم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

وێره‌گا بێ و زه‌ریفێ فره‌ ئاوراش بێ به‌ڵام نه‌ نانێوه‌ مه‌نێبێ و نه‌ چێوێو شکه‌ به‌رێ بوه‌رۆ . وه‌روو وێشه‌ره‌ ماچۆ: « ده‌ی خوا گیان ئیسه‌ چێش که‌روو ؟ وه‌شڵه‌ی به‌ ئی بز و بزڵه‌یه‌ که‌ ئاوراشا نیا »  . چی فکرانه‌ بێ که‌ وه‌روو وێشه‌ره‌ واتش : « ده‌خۆ ئه‌گه‌ر ئی بزێ مدرۆ و دۆشووش هیچ نه‌بۆ متاڤوو کۆچێو شۆت بوه‌روو » . هۆرسه‌وه‌ و لوا په‌ی لا هانه‌که‌ی و قۆتیلێوه‌ش دیه‌وه‌ و ئارذه‌ش و بزه‌کێش دۆشته‌ و هه‌ر پاسه‌ کاڵ و کۆڵ شۆته‌که‌ش وارذ و چنی بز و بزڵه‌که‌ی لوه‌ی کۆنجوو مه‌ڕه‌کێ ئیژیه‌یره‌ و سه‌ره‌شا نیاوه‌.

ئه‌ولکه‌ریم گره‌ڤێ و هه‌رسی مجێره‌ و وه‌روو وێشه‌ره‌ واچێ : « داخۆم مه‌نێبۆ ؟ داخۆم ئیسه‌ چکۆ بۆ ؟ داخۆم را نه‌زانۆ به‌یوه‌ ؟ ئه‌گه‌ر به‌یوه‌ چێش ؟» قه‌وم و که‌س و کار ئامه‌یبێنێ و هه‌رمانه‌کاشا که‌رێنێ و واتشا با سه‌به‌ی حه‌یوانه‌که‌ نه‌مه‌نۆوه‌ و وێما مزنمێش و ملمێ چنیش .

تاریک و لێڵ بێ زه‌ریفێ ئاورایێنه‌ هه‌یش بیه‌وه‌ . ئاورایێنه‌ ئێتر هازیش چنه‌ نه‌مه‌نێبێ . به‌ڵام نه‌زانێ چێش که‌رۆ . ماچۆ : «  با رۆ بۆوه‌ وه‌ڵڵا ملوو په‌ی ئا یانه‌یه‌ و ماچوو ئاوراما ! » هه‌وا رۆشن بی مذیۆ ده‌نگه‌ ده‌نگێو په‌یذا بی . زیا به‌ره‌و مه‌ڕه‌کێ مذیۆ حه‌وت نه‌فه‌ره‌که‌نێ، ئامه‌ی راکێنه‌ و یاوه‌ی سه‌روو هانه‌ی و بڕێو ماتڵێ بیێ و لوه‌ی . هۆرسه‌وه‌ و که‌وته‌ را ماچۆ : « هه‌رچی بۆ با بۆ ! با بلوو بزانوو کێته‌ر ئینا چا» . لوا په‌ی لا یانه‌ی ته‌قه‌ش دا به‌ره‌ی . که‌س ناما ده‌مشه‌وه‌ ! کۆچێوش پنه‌ شی ده‌سش که‌رذ چڕای به‌ڵام هیچ که‌س نه‌بی جوابش دۆوه‌ . به‌رێوی چۆین بێ و هیچ قۆڵفێویچش نه‌بێ پووه‌ ! بۆقه‌ش نیا به‌ره‌یه‌وه‌ و به‌ره‌ کریاوه‌ و لوا چوه‌ر . یانێو بێ، دڤێ یه‌رێ ئۆتاقێش بێنێ و که‌ل و په‌ل پژگیابێ ! . گێڵا شۆنۆ نانێره‌ ، مذیۆ دۆڵه‌و نانێ ئینا چا و کاسێوه‌نه‌ کۆچێو هه‌نگوینش یۆسه‌وه‌ . ده‌سش که‌رذ نان و هه‌نگوین وارذه‌ی تا سێره‌ بیه‌ . نیشته‌ره‌ و ماچۆ : « خوا گیان ئه‌گه‌ر ئیسه‌ یۆ به‌ی چێش که‌روو ؟ ! » ته‌ماشه‌ش که‌رذ مذیۆ یانه‌که‌ فره‌ پژگیان و هه‌وه‌ڕێ و جلێ پیسێ ئینه‌ی چا . هه‌وه‌ره‌کێ و جله‌کێش به‌رذێ به‌ر و تۆنگێوه‌ چا بێ لوا په‌ی سه‌روو هانه‌ی په‌ڕوو تۆنگه‌کێ ئاویش ئارذه‌ و ده‌سش که‌رذ به‌ شته‌ی هه‌وه‌ڕ و  لێباسه‌که‌ی و دڤێ یه‌رێ جارێ لوا په‌ڕوو تۆنگه‌کێ ئاویش ئارذه‌ تا ته‌مامیه‌ی و هه‌وه‌ڕه‌کێش به‌رذێوه‌ چوه‌ر و به‌ره‌وه‌ جله‌کێش یاڤه‌یوه‌ و یانه‌که‌ش پاک و پۆخته‌ که‌رذ . تا هه‌رمانه‌کێش ته‌مامیه‌ی مذیۆ نیمه‌رۆن . لوا گێڵا ته‌ماتێ و برێنجش یۆسێوه‌ . ئه‌یرگاکێنه‌ ئه‌یرش که‌رذه‌وه‌ و به‌شۆ وێش برێنجش نیا سه‌ر و ته‌ماته‌ینێوه‌ش که‌رذه‌ و شۆنۆ ئانه‌یه‌ره‌ که‌ یاوه‌ی پنه‌ نیشته‌ره‌ وارذێش . مذیۆ ته‌قه‌ ته‌قێو مه‌ی ، ته‌رسا زیا به‌ره‌نه‌ مذیۆ بزه‌نه‌چیره‌کێنه‌ و بزڵه‌که‌ش ، ئامه‌ی و له‌وی په‌شتۆ یانه‌که‌ی و چاگه‌ کۆزێوه‌ بێ لڤه‌ینه‌ دلێش و وتێره‌ ! سه‌ره‌ش سڕ مه‌نه‌بێ ، ماچۆ : « یانێو ئینه‌ یاگۆ ئی بز و بزڵه‌یه‌ بۆ ؟ ئه‌ی یانێو چێش ئی دڤه‌ روه‌ نامه‌ینێوه‌ په‌ی ئێگه‌ی و هه‌ر چنی من بیێنێ ؟ » لوا کاسێوش ئارذ و بزه‌کێش دۆشته‌ و شۆته‌که‌ش به‌رذ و گێڵا کۆچێو دۆش یۆسه‌وه‌ و شۆته‌که‌ش نیا ! . عه‌سر بیه‌بێ ، ‌ به‌شۆ وێره‌گه‌یش نانه‌ش به‌رذه‌ و چنی کۆچێو مه‌ژگه‌ی و لواوه‌ په‌ی مه‌ڕه‌کێ . بز و بزڵه‌که‌یچ که‌وتێوه‌ شۆنیش !.

وێره‌گا بێ مذیۆ ئینا حه‌وت نه‌فه‌ره‌که‌ ئامه‌یوه‌ ! سه‌روو هانه‌ی لاشا دا و وێشا فێنکشا که‌رذه‌وه‌ و لوه‌یوه‌ په‌ی یانه‌ی . دووره‌وه‌ چه‌مشا که‌وت به‌ جله‌کا که‌ یاویه‌یبێنێوه‌ ، سه‌ره‌شا سه‌ڕ مه‌ن لڤه‌ی وه‌ره‌وه‌ و لوه‌ی چوه‌ر و چه‌مشا که‌وت به‌ تفاق و میزانه‌که‌ی ، مه‌نێبێنێره‌ داخۆم ئینه‌ یانه‌که‌و وێشا بۆ ؟ شه‌وێ هه‌ر باسشا بێ : «  داخۆم ئینه‌ کێ بیه‌بۆ و ئامابۆ و پێسه‌شه‌ که‌رذه‌بۆ ؟ » هه‌ریۆ چێوێو واچێ : « هه‌جنێ بیێنێ ! مه‌له‌یکێ بیێنێ ! خۆ ساڵێوه‌ جارێو که‌س راش مه‌گنۆ پیه‌نه‌ ! داخۆم کێ بیه‌بۆ ؟ ئه‌ی ئی ماسه‌ چێشا ؟ ئی شۆته‌ چکۆوه‌ ئامان ؟ خۆ ئێمه‌ یه‌رێ روێن بز و بزڵه‌که‌ما گمێ بیێنێ ؟ ره‌نگا تا ئیسه‌ هه‌زار جارێ ڤه‌رگا وارذێبا !.» یۆشا ماچۆ : « برا هه‌رکه‌س بیه‌ن ده‌سش وه‌ش بۆ ! بووسدێ ! ئێمه‌ مانیای و مه‌رذێ و سه‌به‌ی مشیۆم بلمێ سه‌روو کاری ! بووسدێ برا بووسدێ !»

زه‌ریفێ وه‌روو وێشه‌ره‌ واچێ: « داخۆم ئینێ کێ با ؟ ئیسه‌ وه‌روو وێشاره‌ چێش واچا ؟ خواگیان به‌خشه‌م من دزیم که‌رذ به‌ڵام هه‌رمانه‌یچم په‌ی که‌رذێ ! ». سه‌به‌ی رۆ بیه‌وه‌ و کابره‌ی دیسان ئامه‌ی لاو هانه‌ی و لوه‌یوه‌ و دیسان زه‌ریفێچ لواوه‌ په‌ی لا یانه‌که‌ی و . . . تا یه‌رێ روێ ئینه‌ کارش بێ .

یه‌ره‌ رۆ په‌رسه‌و زه‌ریفێ ته‌مامیا و مه‌خلۆق لواوه‌ په‌ی یانه‌و وێش و وه‌نه‌وشێ و ئه‌ولکه‌ریم مه‌نێوه‌ وێشا ته‌نیه‌ی . وه‌نه‌وشێ ماچۆ : « بووسه‌ ئێتر مشیۆم ساحبێو وێت بلی چنی گه‌له‌که‌ی .»  ئه‌ولکه‌ریم ئیژیاره‌ و ده‌سش که‌رذ بۆڵه‌بۆڵ که‌رذه‌ی و لۆمه‌و وه‌نه‌وشێ و یه‌واش یه‌واش وه‌رمش که‌وت پۆره‌ . وه‌نه‌وشێ هۆرسه‌ لوا جامه‌که‌ش ئارذ و کۆچێو دیانه‌ جامه‌که‌ی و ده‌سش که‌رذ خوه‌ی ! ماچۆ : « ده‌ی ئیسه‌ من زه‌ریفه‌نا یا زه‌ریفێ ؟» ته‌ماذاره‌بێ جامه‌که‌ هیچ نه‌واچۆ ! جامه‌که‌ ئاماوه‌ جواب و ماچۆ :  « زه‌ریفێ ! واڵۆ حه‌وت براڵه‌ی ! » . . .

ماتڵێ درێژه‌و داستانه‌کێ بیدێ


نوشته شده در تاريخ پنجشنبه بیست و یکم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

لالۆ ئه‌ولکه‌ریم قووتش ونه‌ قۆرمیش بیه‌بێ . هه‌رچی ژه‌نه‌کێش وات بۆ چێوێو بوه‌ره‌ هه‌ر جوابش نه‌ذاوه‌ . لوابێ ویرێره‌ ، ده‌ی خوایا ئینه‌ ئی هه‌رمانه‌ لارێ چێشه‌ بێ که‌رذه‌م ؟ نیمه‌شه‌و بێ و وه‌نه‌وشێ (ژه‌نه‌کێش) سه‌ره‌ش نیابێوه‌ و وه‌روو وێشه‌ره‌ خیاڵ پڵاوێ که‌رێ و ویروو ئانه‌یه‌ که‌رێوه‌ که‌ شۆنۆ ئینه‌یه‌ره‌ مشیۆم چێش که‌رۆ ؟ ئه‌ولکه‌ریم چڕاش ونه‌ و ماچۆ : دا بۆ بنیشه‌ره‌ با ته‌کبیرێو که‌رمێ . ئه‌ی سه‌به‌ی ئی قه‌وم و به‌ر و هامسا مه‌واچا ئینه‌ زه‌ریفێ کۆنه‌ ؟ مشیۆم چێش جوابشا ده‌یمێوه‌ ؟ وه‌نه‌وشێ لوا فکرێره‌ ، ماچۆ وه‌ڵڵا خۆ راس ماچی ! ویرێ فرێشا که‌رذێوه‌ تا ئاخرش ماچۆ ئه‌ولکه‌ریم گیان! تۆ کارت نه‌بۆ وێم ساحبێو زوو ته‌کبیرش که‌روو . ئه‌ولکه‌ریم هه‌ر وه‌رمش نه‌که‌وت پۆره‌ . ساحبێو بانگده‌ی وه‌نه‌وشێ هۆرسه‌وه‌ و ده‌سێو جلێ زه‌ریفێش ئارذێ و که‌رذێشه‌نه‌ و ماچۆ دا هۆرزه‌ یاوه‌ریم ده‌ با ئا حه‌یوانیه‌ بزنمێ ! ماچۆ گه‌ره‌کتا چێش که‌ری ؟ ماچۆ ئیسه‌ پی لێباساو زه‌ریفێوه‌ ملوو حه‌یوانه‌که‌ی مزنوو و شوانه‌کێچ پی تاریک و لێڵه‌نه‌ چه‌مشا گنۆ پنه‌م ئه‌جۆشا زه‌ریفێنا ! ماچۆ ئه‌ی ئا گڵمێ چێشه‌نه‌ کۆڵێته‌وه‌ ؟ ما چۆ تۆ ئێتر کارت نه‌بۆ سه‌روو ئانه‌یه‌وه‌ ! ته‌نیا ، ویرت نه‌شۆوه‌ تا من نامه‌یناوه‌ یانه‌ ، نه‌زیه‌یره‌ به‌ر . وه‌نه‌وشێ جلێ زه‌ریفێش که‌رذێنه‌ و لوا چنی گه‌له‌ی . شوانه‌کێچ چه‌مشا پنه‌ که‌وته‌ دووره‌وه‌ ئه‌جیاشا زه‌ریفێنه‌ . لوا و گه‌له‌ش دوور وسه‌وه‌ و وه‌رکه‌وته‌ی گڵێمه‌کێش که‌رذه‌وه‌ و جله‌کێ وێش به‌رش ئارذێ و که‌رذێشه‌نه‌ و گه‌له‌ش ئاست جیا و ئاماوه‌ په‌ی دلێ ده‌گه‌ی ! به‌ر و هامسا که‌ چه‌مشا پنه‌ که‌وته‌ واتشا خه‌یر بیه‌ن په‌ی ساحبانه‌ ؟ چکۆ بیێنی ؟ ماچۆ : وه‌ڵڵا ئارۆ ساحبێو ئه‌ولکه‌ریم نه‌وه‌ش بێ و پاسه‌ قه‌رارما بێ من بلوو چنی گه‌له‌ی به‌ڵام تا هۆرساوه‌ و نان و چایم وه‌ش که‌رذ په‌یشا و هه‌رمانه‌کێم که‌رذێ ! زه‌ریفێ گه‌له‌که‌ش به‌رذه‌بێ منیچ لوانێ شۆنیشه‌ره‌ واتم با بلوو کیانووشه‌وه‌ به‌ڵام هه‌رچیم که‌رذ نیاوانش پنه‌ و دووره‌ که‌وتێبێوه‌ و منیچ گێڵانێوه‌!! .

وه‌ر داش دلێ چه‌ماو زه‌ریفێ و هه‌یش بیه‌وه‌ . ئه‌وه‌ڵ نه‌زانێ چکۆوه‌نه‌ و چێش که‌رۆ چا، تا ویرێش که‌رذێوه‌ ، ته‌ماشه‌ش که‌رذ بزه‌نه‌چیره‌کێ و بزڵه‌که‌ش دوورێ که‌وتێنێوه‌ و خه‌ریکێنێ له‌وه‌ڕیه‌ی له‌وه‌ڕیا . تۆشه‌به‌ره‌کێش که‌رذه‌وه‌ مذیۆ دڤێ نانێش مه‌نێنه‌ چنه‌ ، نانێوه‌شا وارذه‌ش و ماچۆ با یوه‌شا مه‌نۆ ! و لوا په‌ی لا بز و بزڵه‌که‌ی ، یه‌واش یه‌واش یاوه‌ی سه‌روو مله‌گه‌ی . نزانێ مشیۆم کام لاره‌ بلۆ ، به‌زه‌نه‌چیره‌کێ که‌وتێبێ وه‌ڵێش ، ئێذێچه‌ ماچۆ به‌ خوا ملوو شۆنیشه‌ره‌ به‌شکه‌م بیاڤوو یۆی بژناسووش ، تا نیمه‌رۆ هه‌ر لوه‌ی رانه‌ ئێتر زه‌ریفێ خه‌ریک بێ ئاورایێ و ته‌ژنایێ هیلاکه‌ گنۆ ، تا یاڤه‌ی هانه‌چه‌مێڤی ، ئاویشا وارذه‌ و بزه‌کێ چا وته‌ره‌ ! هه‌رچێش که‌رذ نه‌هۆرسه‌وه‌ . گیرش که‌رذ نه‌زانێ چێش که‌رۆ لوا ده‌ور و به‌روو هانه‌که‌یش وشکنا ، مه‌ڕێوه‌ په‌شتۆ هانه‌که‌یه‌وه‌ بێ . ئاما به‌ زۆر به‌زه‌کێش کێشته‌ په‌ی لاو مه‌ڕه‌کێ ، بزڵه‌که‌یچ لوا شۆنیشاره‌ . قۆڵه‌قۆڵه‌و نیمه‌ڕۆی بێ و زه‌ریفێ ته‌مام ئاوراش بیه‌بێ ، لوا وه‌روو هانه‌که‌یه‌ره‌ و بڕێو پوونه‌ش که‌نه‌وه‌ و ئارذش نیشته‌ره‌ نان و پوونه‌ وارذه‌ی . هه‌رپاسه‌ وه‌روو به‌ره‌و مه‌ڕه‌کێنه‌ نیشتێبێره‌ و بز و بزڵه‌که‌یچ دلێ مه‌ڕه‌کێنه‌ بێنێ، سه‌ره‌ش نیاوه‌ ، وه‌رمش که‌وته‌بێ پۆره‌ ، به‌ وره‌ورێو چڵه‌کیاره‌ ، سه‌ی ئامه‌یبێنێوه‌ و خه‌ریک بێ وێره‌گا بۆ ، ئه‌ننه‌ مانیه‌یبێ نیمه‌رۆ تا وێره‌گا وتێبێ و نه‌چڵه‌کیه‌یبێره‌ ، دیانه‌ دلێ مه‌ڕه‌کێ مذیۆ بز و بزڵه‌که‌یچ نیه‌نێ . گۆشش گێرت مذیۆ وره‌وره‌که‌ نزیک بیه‌وه‌ . وێش شاراشه‌وه‌ و چمش بڕیه‌نه‌ ئا یاگێ ده‌نگه‌ ده‌نگه‌که‌ ئه‌ی . ماچۆ خۆذا گیان به‌ش ئه‌ژناسێو بۆ .

حه‌وت پیای ئامه‌ی په‌ی سه‌روو هانه‌که‌ی و وێشا فێنکشا که‌رذه‌وه‌ و یۆشا کۆزێوه‌ش ده‌سه‌وه‌ بێ په‌ڕه‌ش که‌رذه‌ ئاوی و بڕێو که‌ل و په‌لشا پنه‌ بێ هۆرشا گێرت و که‌وتێ را ، هه‌رچی ته‌ماشه‌ش که‌رذێ هیچکامی نه‌ژناسێ . ده‌ی خوا گیان ئیسه‌ ئه‌گه‌ر وێم ئاشکرا که‌روو و ئینه‌ پیا خرابێ با و منیچ کناچێوه‌ جوانه‌ . . . وێش نه‌ذاش دیاری به‌ڵام دووران دوور که‌وته‌ شۆنیشا ، ماچۆ به‌ش بلوو شۆنۆ ئێذیشاره‌ و بیاومێ ئاوه‌ذانیێوی ، هه‌ر پاسه‌ که‌ که‌وتێبێ شۆنیشا فره‌ دوورێ نه‌که‌وتێوه‌ که‌ یاوه‌ی یانێوی و یۆشا وه‌ڵێنه‌ بێ به‌ره‌ش که‌رذه‌وه‌ و گرذ لوه‌ی چووه‌ر . لوا نزیکه‌ که‌وته‌وه‌ و هه‌رچی ته‌ماشه‌و ئی لا و ئه‌و لایش که‌رذ هه‌ر ئا یانه‌ پاگه‌نه‌ بێ. زاتش نبی بلۆ چوه‌ر به‌ڵام هه‌ر کۆچێو وه‌شیش که‌وته‌بێره‌ . گێڵاوه‌ په‌ی لاو مه‌ڕه‌کێ . نزیکه‌ که‌وته‌وه‌ مذیۆ بز و بزڵه‌که‌ ئامه‌ینێوه‌ و پێسه‌ واچی ماتڵێ ئاذێنێ تا چه‌مشا پنه‌ که‌وته‌ ئامه‌ی په‌ی سه‌روو هانه‌ی . هه‌ریه‌رێ ئاویشا وارذه‌ و لوه‌یوه‌ په‌ی مه‌ڕه‌کێ.

یه‌واش یه‌واش خه‌ریک بێ تاریک که‌رۆ و گه‌لێ گرذ ئامه‌یوه‌ به‌ڵام گه‌له‌که‌و یانه‌ی ئه‌ولکه‌ریمی دیارش نه‌بێ . وه‌نه‌وشێ چنی ئه‌ولکه‌ریمی واته‌بێش تۆ وێت وزه‌ نه‌وه‌شیه‌ره‌ و کارت نه‌بۆ ! وه‌نه‌وشێ زیاره‌ و به‌ر و هامسا و قه‌وم و کارش یاونانه‌ که‌ گه‌له‌که‌شا نامان و حاڵ و حێکایه‌تیوی چێمنه‌ . وه‌نه‌وشێ و بڕێو قه‌وم و کارشا که‌وتێ را و لوه‌ی شۆنۆ گه‌له‌یه‌ره‌ ، وێش زانێ مشیۆم کۆگه‌نه‌ بلا !! وه‌روو ئانه‌یه‌ که‌وته‌ وه‌ڵێشا ! . یه‌واش یه‌واش نزیکێ گه‌له‌که‌ی بیێوه‌ و گه‌له‌ یۆزیاوه‌ به‌ڵام زه‌ریفێ دیارش نه‌بێ ! وێش و دڤێ په‌یه‌ی نیشتێ و واتشا با ئێمه‌ گێڵمێ شۆنۆ زه‌ریفێره‌ گاهه‌ز یاگێوه‌ گلێره‌ی بۆ و نه‌تاوابۆش به‌یوه‌ ! و چنی ئه‌ویشا واتش شمه‌ گه‌له‌که‌ی به‌ردێوه‌ .  وه‌نه‌وشێ به‌ قسه‌کۆ ئه‌ولکه‌ریمی باوه‌رش که‌رذه‌بێ که‌ واته‌بێش زه‌ریفێ مه‌رذێنه‌ ! هه‌ر وه‌روو ئانه‌یه‌ ئا ساحبانه‌ گجیه‌که‌و زه‌ریفێش وڵ وڵ که‌رذه‌بێ و بزڵێوش  سه‌ره‌ بڕیێبێ ملشه‌ره‌ و په‌ڕش که‌رذه‌بێ ونی و به‌رذه‌بێش بنۆ که‌مه‌ریویه‌نه‌ نیابێشه‌ره‌ ! . له‌مۆ بزڵه‌که‌یچش دڕیێبێ و کوت کوتش که‌رذه‌بێ و هه‌ر کوتێوش فڕه‌ دا بێ بنۆ ته‌وه‌نێوێ! یه‌واش یه‌واش لوا په‌ی بنۆ که‌مه‌ره‌که‌ی و گجیه‌که‌ش گێرت ده‌سشه‌وه‌ و ده‌سش که‌رذ قیژنه‌ی و گره‌وه‌ هۆڕه‌! به‌ڵێ به‌ گجی ونینه‌وه‌ گێڵه‌یوه‌ په‌ی ده‌گای و به‌ گره‌وه‌ هۆڕه‌ نزیکێ که‌وتێوه‌ و تا یاوه‌ی لاو یانه‌یشا. وه‌نه‌وشێ ده‌سش که‌رذ خاک پیمه‌ی! کناچێ عاله‌م زه‌ریفێ گیان ! یا خوا شۆنۆ تۆره‌ من نه‌ژیڤوو! چه‌مێم کۆرێ با ! . . . چێش بیه‌ن ؟ وه‌ڵڵا وه‌رگا دابی ملوو گه‌له‌یه‌ره‌ و پاسه‌ دیار بێ بزڵێوه‌شا گێرتێبێ و زه‌ریفێچ لوه‌یبێ سه‌رده‌موو بزڵه‌که‌یه‌وه‌ و وه‌رگه‌کا گێرتێبێ و وارذێبێشا . هه‌رچی گێڵه‌یمێ قۆڵاخیچما نه‌یۆسه‌وه‌، هه‌ر ئی گجیشه‌ مه‌نه‌بێ و شۆنۆ ونه‌کێش دیاره‌بێ ، وه‌رگه‌کا کێشتێبێ و به‌رذێبێشا !!! . خه‌به‌ر یاوا ئه‌ولکه‌ریمی و ئاذیچ ده‌سش که‌رذ کناچه‌ رۆ که‌رذه‌ی. . .  !

ماتڵێ درێژه‌و داستانه‌کێ بیدێ


نوشته شده در تاريخ پنجشنبه بیست و یکم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

زه‌ریفێ شۆنۆ ئانه‌یه‌ره‌ که‌ چن جارێ چڕا تاته‌ ! تاته‌ ! و جوابش په‌ی نه‌بی شرکێوه‌ دریانه‌ دڵیش ئه‌وه‌ڵ ئه‌جیاش تاته‌ش چێوێوش سه‌ر ئامان. وه‌روو وێشه‌ره‌ واتش خوانه‌خواسه‌ تاته‌م مارێوی نه‌گه‌سه‌بۆ و داریابۆوه‌! هه‌ر‌چن تاریک و لێڵ بێ به‌ڵام به‌ په‌له‌ وه‌ڵاتش وشکنا و تاته‌ش نه‌یۆزیاوه‌ په‌یش . نیشته‌ره‌ و ده‌سش که‌رذ گره‌وه‌ی ، دیسان هۆرسه‌وه‌ و ده‌سش که‌رذه‌وه‌ گێڵه‌ی . به‌ ده‌نگێ به‌رزێ چڕێ تاته‌ ! تاته‌ ! به‌ڵام هه‌ر که‌مه‌رکێ ده‌ور و به‌ریش بێنێ جوابش دێنێوه‌ و ئاذێچێ واچێنێ : تاته‌ ! تاته‌ ! . هیچش په‌ی نه‌مه‌نه‌وه‌ دیسان ده‌سش که‌رذه‌وه‌ گره‌وه‌ی . ده‌ی خوا گیان ئیسه‌ چێش که‌روو ؟ ده‌ی را مزانوو بلوه‌وه‌؟ ئه‌گریچ را بزانوو چه‌نی بلوه‌وه‌ ؟ به‌ دێذێم واچوو چێش ؟ واچوو تاته‌م چێشش سه‌ر ئامان ؟ به‌ خوا دێذێم که‌رۆم قه‌تڵێوه‌ . . . . چی ویرانه‌ بێ که‌ نزیکۆ تاشێوی بیه‌وه‌ ، تاریک و لێڵ بێ و عال نه‌وینێ چێوێو سه‌روو تاشه‌که‌یه‌وه‌ بێ ، ئه‌وه‌ڵ ئه‌جیاش مێزه‌ره‌و تاته‌یشا و چا پاڵش دانه‌وه‌ ، وه‌شیش که‌وته‌ره‌ . نزیکه‌ بیه‌وه‌ دیش تۆشه‌به‌رۆ نانه‌کێشانه‌ که‌ ته‌وه‌نێوه‌ گۆلالێچش نریه‌ینه‌ سه‌ر . سه‌ره‌ش سڕ مه‌ن . یانێو چێش ئینه‌ ؟ تۆشه‌به‌ره‌کێش که‌رذه‌وه‌ مذیۆ گرذوو نانه‌کێ که‌ شۆنۆ نان وارذه‌ی نیمه‌رۆیه‌وه‌ مه‌نێبێوه‌ ئیناش چنه‌ ! ئی تۆشه‌به‌رێ خۆ ئێمه‌ یاگێوه‌ته‌ر نیه‌یبێماره‌ ئیسه‌ چێش که‌رۆ چێگه‌؟ تاته‌یم چیش ئارذێنه‌ نیه‌ینه‌ش سه‌روو ئی ته‌وه‌نه‌ به‌رزێ ؟ ئه‌ی وێش کۆن ؟ . . .

ئه‌ولکه‌ریم که‌ وێش دلێ درکه‌کاو په‌شتۆ یاگۆ گزره‌وه‌ که‌نه‌که‌یشاوه‌ شارته‌بێوه‌ و چنی گره‌وه‌ی کناچه‌کێش ئاذیچ گره‌وێ و وه‌روو وێشه‌ره‌ واچێ : رۆڵه‌ گیان ! ئاخر چی که‌رذت کارێو تا من مه‌جبوور بوو ئه‌پێسه‌ که‌روو ؟ ده‌ی خوذا گیان ! بازووش جگا؟ نازووش جگا ؟ چه‌مش که‌وت پانه‌یه‌ که‌ زه‌ریفێ تۆشه‌به‌رۆ نانه‌کێش یۆسه‌وه‌ کۆچێو فه‌ره‌حه‌ش که‌وته‌ره‌ و به‌ چه‌مێ هه‌رسینێوه‌ هۆرسه‌وه‌ و به‌ پادزێ که‌وت ڕا .

زه‌ریفێ که‌ ئێتر ده‌سش بێ ده‌سه‌ڵات که‌وته‌بێ و هیچش په‌ی نه‌مه‌نه‌بێوه‌ و نه‌ زانێ مشیۆم کۆگه‌نه‌ بلۆوه‌ په‌ی یانه‌ی و نه‌ زاتیچش بێ وه‌روو دێذێش ته‌نانه‌ت ویروو ئانه‌یچه‌ که‌رۆوه‌ که‌ بلۆوه‌ ، تۆشه‌به‌رۆ نانه‌کێش هۆر گێرته‌ و وه‌روو وێشه‌ره‌ واتش با بلوو دلێ ئا درکا بنۆ نه‌ریویه‌نه‌ یا بنۆ تاشێویه‌نه‌ گۆرمیتڵه‌ که‌روو تا ساحبێو بزانوو هه‌ڕۆ کۆگه‌ی که‌روو سه‌ره‌مه‌ره‌.

ئه‌ولکه‌ریم یه‌واش یه‌واش خه‌ریک بێ نزیکوو یانه‌یشا گنێوه‌ ، ئننه‌ گره‌وا بێ چه‌مێش سوورێ بیێبێنێ. نزیک که‌وته‌وه‌ مذیۆ ده‌نگوو باڕه‌ باڕوو حه‌یوانه‌که‌ی مه‌ی . دیار بێ ژه‌نه‌کێش حه‌یوانه‌که‌ش نه‌جمنابێ . یاوا وه‌ره‌وه‌ مذیۆ ئینا وه‌روو به‌ره‌ینه‌ ماتڵه‌شه‌نه‌ و هه‌یتا هه‌یتا چنی حه‌یوانه‌که‌یچ ماچۆ : دا یه‌واش ترێشقه‌ ، تاڵان ، خاره‌تی به‌رذیدێ ! چێشت که‌رذ ئه‌ولکه‌ریم ؟ ئینه‌ جگه‌ی وه‌شی تشی و گرد چێویش بێ ! ئه‌ولکه‌ریم پڕمینیش دا چنه‌ و ده‌سش که‌رذ گره‌وه‌ی و ماچۆ ده‌ی خاست که‌رذ ژه‌ن ؟ چی پێسه‌ته‌ پنه‌ که‌رذا ؟ ماچۆ : ده‌ی بۆرێوه‌ ده‌نگێ بزانوو چێشت که‌رذ ؟ ماچۆ : بلم چوه‌ر با که‌س ده‌نگما نه‌ژنه‌ڤۆ . لوه‌ی چوه‌ر و ماچۆ : به‌رذه‌م سه‌روو که‌مه‌ریوی و بۆقێوه‌م نیا پووه‌ و که‌وته‌ره‌ و تڵیسیاوه‌! ماچۆ ده‌ی لوه‌ی سه‌رش بزانی مه‌رذێنه‌؟ ماچۆ : که‌مه‌ریوی به‌رز بێ هیچ بنیاذمێو نه‌تاڤێ وه‌زۆره‌ واری . ژه‌نه‌کێش هه‌ر چن رێک و پێک نه‌زانێ راس ماچۆ یام نا به‌ڵام هه‌ر پانه‌یه‌ دڵوه‌شه‌ بێ که‌ زه‌ریفێش نارذێنه‌وه‌ چنی وێش . ئه‌ولکه‌ریم که‌ فره‌ مانیابێ به‌ چه‌مێ هه‌رسنینێوه‌ سه‌ره‌ش نیاوه‌ و هه‌رچی ژه‌نه‌کێش وات بۆ با تیکێو نانه‌ بوه‌رمێ و بۆ پیاڵێو چه‌ی بوه‌ره‌ ، جوابش نه‌ذاوه‌ . خه‌ریک بێ ویرێ که‌رێوه‌ که‌ چێشش که‌رذه‌ن و مشیۆم چێش که‌رۆ .

زه‌ریفێ لوا په‌ی بنۆ که‌مه‌ره‌کا و بن درکێوش گیر ئارذ و خزانه‌ بن درکه‌که‌. نه‌زانێ چێش که‌رۆ ، له‌یوه‌وه‌ فره‌ ته‌رسه‌یبێ و له‌یویچه‌وه‌ ویروو تاته‌یش که‌رێوه‌ که‌ خوایا چێشش سه‌ر ئاما بۆ . یه‌واش یه‌واش شه‌وه‌ ئاماره‌ و ته‌رسه‌کۆ ئاذێچێ فره‌ته‌ره‌ بیه‌ . لووره‌و وه‌رگا و وێقه‌و رواسا نازێ ته‌نانه‌ت ویرش لاو وته‌یچه‌وه‌ بۆ . واتش ئه‌پێسه‌ منیشوه‌ره‌ تا ساحبێو . نیمه‌شه‌و بێ و زه‌ریفێ بێ وێ وه‌رمش که‌وته‌بێ پۆره‌ . چڵه‌کیاره‌ مذیۆ ده‌نگه‌ ده‌نگێو مه‌ی . عال گۆشش گێرت مذیۆ باڕه‌و بزێن!. واتش به‌خوذا وه‌رگێنێ بزه‌شا گێرتێنه‌ . تریفه‌و مانگه‌شه‌وێ ئه‌ی .سه‌ره‌ش به‌رزش که‌رذه‌وه‌ و بنۆ ته‌وه‌نه‌کێنه‌ سه‌ره‌ش ئارذش به‌ر مذیۆ ده‌نگه‌که‌ نزیکا . لوا پێوه‌ی ده‌نگه‌که‌یه‌وه‌ . نزیکه‌ بیه‌وه‌ مذیۆ سوێسێو دیارا ، بزه‌کێش دیه‌ به‌ڵام هه‌رچی ماتڵ مدراره‌ خه‌برێو جه‌ وه‌رگا نه‌بێ . لوا نزیکته‌ره‌وه‌ مذیۆ بزه‌کێ هاوارێش به‌رزێ بیێوه‌ پێسه‌ واچی گه‌ره‌کشا به‌رپشۆ به‌ڵام مه‌تاڤۆ . تا لوا وه‌ره‌وه‌ ، باوه‌ر نه‌که‌رێ بزه‌نه‌چیره‌ بێ و پاش لوابێ زاخێوه‌ره‌ و هه‌رچی زۆرێ که‌ره‌ به‌رنه‌یوه‌ په‌یش، چه‌ولاچشه‌وه‌ بزڵێوی گۆلاله‌ و سڵه‌کۆته‌ مدرابێره‌ که‌ تا چه‌مش که‌وت به‌ زه‌ریفێ ره‌ما و لوا ئه‌ولاته‌روه‌ و مدراوه‌ و واق بی ئه‌ذه‌یشه‌نه‌ . زه‌ریفێ تیکێو جه‌ نانه‌کێش به‌رذش په‌ی لاو ده‌موو بزه‌ نه‌چیره‌کێ و داش ده‌مشه‌وه‌ و ده‌سێوش ئارذ ملشه‌ره‌ و نه‌مانه‌ پاکه‌یش ، مذیۆ مه‌تاڤۆ زاخه‌کێنه‌ به‌رش بارۆ و ده‌سش ته‌ڕ بی و وه‌ختێ داش وه‌روو مانگه‌شه‌وێ مذیۆ ونیه‌نه‌ . بزه‌نه‌چیره‌ به‌سه‌زوانه‌کێ ئه‌ننه‌ زۆرێش که‌رذێبێنێ وناڵینه‌ بیێبێ. زه‌ریفێ په‌یش ئاستێنه‌ ته‌وه‌نه‌کێو و ده‌سش که‌رذ زۆر که‌رذه‌ی تا ته‌وه‌نه‌کێش جمنا و پاو بزێ به‌رئاما . بزه‌نه‌چیره‌کێ گه‌ره‌کش بێ بلۆ به‌ڵام نه‌تاڤێ و پاش ئێشێ . زه‌ریفێ به‌ هه‌رچی جۆرێو بۆ گێرته‌ وه‌شی و به‌رذه‌ش یاگێوه‌ سارای و نیاشه‌ره‌ . بزڵه‌که‌یچ ئاما لاو ئه‌ذاکێش و ده‌سش که‌رذ چه‌کنه‌ی . زه‌ریفێ هۆرسه‌ لوا برێو گیواوش که‌نه‌وه‌ و ئارذش نیاش سه‌روو ته‌وه‌نێوێ و به‌ ته‌وه‌نێوه‌ته‌ر کواشه‌وه‌ و لتێڤوو تۆشه‌به‌ره‌کێش هۆرئارذ و گیواوه‌که‌ش نیا سه‌روو زه‌خمه‌کا و به‌ په‌ڕۆکه‌ به‌سش . کۆچێو گه‌ڵا نه‌ره‌یچش ئارذ و نیاشه‌ره‌ په‌ی بزه‌کێ و ئاذێچێ ده‌سش که‌رذ له‌وه‌ڕیای و بزڵه‌یچ هه‌ر خه‌ریکوو چه‌کنه‌ی بێ ! زه‌ریفێ که‌ په‌شۆکیه‌یبێ بزه‌کێنه‌ هه‌ر ویرش شیه‌بێوه‌ که‌ چێشش ونه‌ قۆمیان و تازه‌ مذیۆ فره‌ ئاوراشا دڤێ تیکێ نانه‌ش وارذه‌و پاڵوو بزه‌کێنه‌ و بزڵه‌که‌یه‌نه‌ ئیژیاره‌ . . .

ماتڵێ درێژه‌و داستانه‌کێ بیدێ


نوشته شده در تاريخ پنجشنبه بیست و یکم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

داستـــانــه‌و زه‌ریفــــــێ

به‌ زوانوو هه‌ورامی

نویسه‌ر : عبدالله حبیبی


زه‌ریفــــــێ

اولین رمان بلند به زبان هورامی بقلم نویسنده توانا عبدالله حبیبی

 

داستانه‌و زه‌ریفێ 1 -عبدالله حبیبی

*************

داستانه‌و زه‌ریفێ2 -عبدالله حبیبی

*************

داستانه‌و زه‌ریفێ 3-عبدالله حبیبی

*************

داستانه‌و زه‌ریفێ 4 - عبدالله حبیبی

*************

داستانه‌و زه‌ریفێ 5 - عبدالله حبیبی

*************

داستانه‌و زه‌ریفێ 6 - عبدالله حبیبی

*************

داستانه‌و زه‌ریفێ 7 - عبدالله حبیبی

*************

داستانه‌و زه‌ریفێ 8- عبدالله حبیبی

*************

داستانه‌و زه‌ریفێ 9 - عبدالله حبیبی

*************

داستانه‌و زه‌ریفێ 10 - عبدالله حبیبی (ئاخرش)

*************


نوشته شده در تاريخ پنجشنبه بیست و یکم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

ئه‌وسا پیایو بیه‌ن به‌ نامێ لالۆ ئه‌ولکه‌ریمی . لالۆ ئه‌ولکه‌ریم بڕێو بزێ و مه‌ی و کاوڕێش بێنێ و کناچێوه‌ش بێ‌ به‌ نامێ " زه‌ریفێ " . جا زه‌ریفێ هه‌ر وێش بێ‌ زه‌ریفێ و رێکوو نامه‌کێش زه‌ریفه‌ بێ‌!. لالۆ ئه‌ولکه‌ریم هه‌ر ئا کناچێشه‌ بێ و ئێتر زاوڵه‌ش نه‌بێ. وێش گرذ روێو ساحبێو زوو هۆرزێ و لڤێ چنی گه‌له‌ی و زه‌ریفێ و ئه‌ذایچش په‌شۆکیێنێ هه‌رماناو دلێ یانه‌یه‌نه‌ و کار و باروو شۆت نیه‌ی و هه‌ڵیز ژه‌ی و دۆوشکه‌ که‌ڕذه‌ی و که‌شکه‌وه‌ نیه‌ی ، تا وێره‌گا که‌ ئه‌ولکه‌ریم ئه‌یوه‌. ژیوایشا ئه‌پێسه‌ لڤێ سه‌ر و ئاذێچێ رازیێ بێنێ. وه‌ختێو زه‌ریفێ 16 ساڵێ بێ ، ساحبێو وه‌ختێو تاته‌ش لوا و ئێذێچێ هۆرسێ ، ئه‌ذاش ماچۆ رۆڵه‌ هیزی تا ئیسه‌، ورکه‌ ورکێو له‌مه‌م مێشۆ به‌ڵام ئانا خه‌ریکا ئیسه‌ فره‌ته‌ر بۆ، به‌ش به‌ی و کۆچێو ده‌س باری له‌مه‌مه‌ره‌ . زه‌ریفێچ لوا ده‌سش ئارذ له‌مۆ ئه‌ذایشه‌ره‌ ، به‌ڵام له‌م ئێشه‌ خاس نه‌بی و وێره‌گا وه‌ختێو ئه‌ولکه‌ریم ئاماوه‌ مذیۆ وه‌روو به‌ره‌و یانه‌که‌یشا قاڵا و مه‌خلۆق جه‌م بیه‌ن. یه‌واش یه‌واش که‌ نزیک بیه‌وه‌ باڕه‌ باڕوو بزڵا تێکه‌ڵ بی چنی ده‌نگوو شیوه‌نی .

بزڵێ و کاوڕێ ساره‌مه‌ی بیێبێنێ و که‌س نه‌بێ نازۆ ئه‌ذاکاشا چه‌کنا تا دۆشیا. به‌ڵێ ژه‌نه‌کێش مه‌رذێ بێ . شۆنۆ په‌رسه‌یه‌ره‌ تا به‌ینێ قه‌وم و که‌س و کار ئه‌ی و یاوه‌ریشا دێ و لڤێنێ چنی گه‌له‌که‌یشا و یاوه‌ری زه‌ریفێ دێنێ ، تا به‌ینێو ، شۆنیه‌ره‌ که‌ بیێوه‌ وێشا ته‌نیه‌ی زه‌ریفێ مه‌جبووره‌ بێ گرذوو ئا هه‌رمان و کاریه‌ وێش ته‌نیه‌ی که‌رۆ . تا یه‌رێ مانگێ هیچ ده‌نگێو نه‌بی تا ئاخرش روێو ماچۆ تاته‌ گیان من ئێتر مه‌یاڤوو پۆره‌ ، مه‌گه‌ر هه‌رمانێوه‌ هه‌نه‌ که‌ریش . ئه‌ولکه‌ریمیچ ماچۆ چێش که‌روو رۆڵه‌ گیان ؟ ماچۆ وه‌ڵڵا مه‌ر ژه‌نی باری ، خۆ من مه‌واچوو ژه‌نی باره‌ با گرذوو هه‌رمانه‌کا که‌رۆ ، ئه‌گه‌ر ته‌نیا بتاڤۆ چاشتیما په‌ی که‌رۆ وه‌سێن. تاته‌ش دڵش نه‌بێ پووه‌ و ماچۆ رۆڵه‌ گیان وه‌ڵڵا منیچ حه‌ز مه‌که‌روو تۆ ئاننه‌ مانیه‌ی به‌ڵام من ئه‌جیۆم ئانه‌ خاسته‌را که‌ حه‌یوانه‌که‌ی وره‌شمێ و منیچ هه‌رمانێوه‌ ته‌ر گێروه‌نه‌ سه‌ر. ماچۆ نا تاته‌ گیان حه‌یفا وره‌شیش ، شۆنیچشه‌ره‌ ، تۆ ئیسه‌ چ هه‌رمانێوه‌ متاڤی که‌ری؟ هه‌رچی جۆرێو بی زه‌ریفێ تاته‌ش که‌رذش کارێو که‌ مل که‌رۆ پۆره‌ و ژه‌نی بارۆ.

دێذۆ زه‌ریفێ ( ئێمه‌ به‌ ژه‌نێ دووه‌‌مۆ تاته‌ی یانێو باوه‌ژه‌نێ ، ماچمێ دێذێ ) شۆنۆ مانگێوێره‌ ده‌سش که‌رذ به‌ عه‌زیه‌ت که‌رذه‌ی زه‌ریفێ. گرذ روێو هه‌رچی هه‌رمانێ یانه‌ی بێنێ پا به‌سه‌زوانێ که‌رێشا و وێره‌گا وه‌ختێو ئه‌ولکه‌ریم ئه‌یوه‌ دێذێ ده‌س که‌رێ به‌ غه‌یبه‌ت که‌رذه‌ی کناچێ و واچێ : ساحبێو مووسۆ تا نیمه‌رۆ و نیمه‌رۆدماچ په‌شۆکیۆ وێشه‌نه‌ تا وێره‌گا . زه‌ریفێچ وه‌روو دێذه‌کێش و فره‌ته‌ر وه‌روو ئانه‌یچه‌ که‌ وێش تاته‌ش مه‌جبوورش که‌رذه‌بێ ژه‌نی بارۆ زاتش نه‌بێ هیچ واچۆ و تاته‌ش ئه‌جیێش پاسه‌نه‌ که‌ ژه‌نه‌کێش گێڵنۆوه‌ و تازه‌ وه‌روو وێشه‌ره‌ واچێ : ئینه‌ په‌وکه‌ته‌ی ئانه‌ زۆرش که‌رذ که‌ ژه‌نی باروو!. دێذێ هیچ نه‌که‌رێ و گرذوو هه‌رمانه‌کا دێ ملوو زه‌ریفێره‌ و پانه‌یچه‌ سێر نه‌وه‌رێ و هه‌ر قینیش بێ چنه‌ و دایمه‌ لا تاته‌یشه‌وه‌ خرابه‌ش واچێ .جا ئینه‌ وه‌روو ئانه‌یه‌ بێ که‌ ژه‌نه‌کێ جامێوش بێ که‌ وه‌ختێو قسێش چنی که‌رێ ئاذیچ ئه‌یوه‌ ده‌نگێ ! وه‌ش هه‌رچی دیێ وێشه‌ره‌ و دیێ زه‌ریفێره‌ وینێ زه‌ریفێ چاذێ فره‌ زه‌ریف ته‌ره‌نه‌! جا پانه‌یه‌ باوه‌رش نه‌بێ و واچێ با په‌رسوو جامه‌که‌ی. لوێ وه‌روو جامه‌که‌ی مدرێره‌ و دیێشه‌نه‌ و واچێ : جامه‌که‌ گیان ! من زه‌ریفه‌نا یا زه‌ریفێ؟ جامه‌که‌یچ ئه‌یوه‌ ده‌نگێ و واچێ: زه‌ریفێ!. تا ئاخرش شه‌وێوه‌ که‌ زه‌ریفێ زیه‌یبێره‌ و لڤه‌ی بێ به‌ره‌و کۆزۆ بزڵا هێقم که‌رۆ ، رووه‌ش که‌رذه‌نه‌ ئه‌ولکه‌ریمی و ماچۆ : من ئێتر مه‌تاڤوو ئه‌پێسه‌ بژیڤوو ، من حه‌ر هه‌رمانێ که‌روو و زه‌حمه‌ت کێشوو و رڤێو یه‌رێ ژه‌مێچ چێو وه‌ش که‌روو و بنیه‌و وه‌روو ده‌ساو زه‌ریفێ و ئاذێچه‌ ساحبێو بووسۆ تا وێره‌گا. یا من یا زه‌ریفێ ! ئه‌ر سه‌به‌ی وێره‌گا زه‌ریفێ چی یانه‌نه‌ بۆ مشیۆ من تڵاق ده‌ی! من ئێتر مه‌تاڤوو پی ته‌رتیبه‌ لاته‌وه‌ بنیشوو ، هه‌چه‌ن که‌ حه‌ر فره‌ گه‌ره‌کمه‌نی!

تاته‌ مه‌نه‌ره‌ چێش که‌رۆ ، چه‌ولاوه‌ کناچێش بێ و وه‌شه‌ش سیێ و چیلاوه‌ گیرش که‌رذه‌بێ ده‌سوو ژه‌نه‌کێشه‌وه‌ و دڵش نه‌بێ پووه‌ تڵاقش دۆ . شه‌وێ تا ساحبێو وه‌رمش نه‌که‌وت پۆره‌ و هه‌ر ویرێش که‌رذێوه‌ که‌ چێش که‌رۆ . ئاخرش ساحبێو زوو کناچێش هه‌ی که‌رذه‌وه‌ واتش هۆرزه‌ بلمێ بڕێو ئاڵف که‌نمێوه‌ و بارمێ په‌ی ئی ماڵیاتیه‌. ئارۆ دێذێت ملۆ چنی گه‌له‌ی و من و تۆیچ ملمێ گزره‌وه‌ که‌نه‌ی . کناچێچ واتش سه‌روو چه‌ما تاته‌ گیان . هۆرسێ و لوه‌ی . ئه‌وکه‌ریم که‌وت وه‌ڵێ و کناچێ شۆنیشه‌ره‌ ، هه‌ر لوه‌ی هه‌ر لوه‌ی تا ئه‌ننه‌ دوورێ که‌وتێوه‌ ئێتر هیچ بنیاذمێو نه‌بێ پا مه‌حاڵه‌نه‌ . وێره‌گا بی و یه‌واشێو تاته‌ وێش دزیشه‌وه‌ جه‌ کناچێ . زه‌ریفێ که‌ سه‌ره‌ش کۆمنابێره‌ و خه‌ریکۆ گزره‌وه‌ که‌نه‌ی بێ وه‌ختێو سه‌ره‌ش هۆرش بڕنا ئی لا تاته‌ و ئه‌ولا تاته‌ ! تاته‌ نه‌بێ . هه‌رچی چڕا تاته‌ ، جوابێوش په‌ی نه‌بی .....


نوشته شده در تاريخ پنجشنبه بیست و یکم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

دووری یار سه‌خته‌ن ، دووری یار سه‌خته‌ن

ئێنتێزار کێشش دایێم به‌دبه‌خته‌ن

***

گر که‌س به‌ ته‌مای شاذی وه‌هاره‌ن

دڵوو من خه‌مبار جه‌ دووری یاره‌ن

***

یارم بژنه‌وه‌ هاواری دڵم

په‌ی دووریت سیسا باخه‌که‌ی گۆڵم

***

وه‌هار و دڵم شه‌ڤ و ڕۆ جه‌نگا

چوونکه‌ وه‌هار شاذ دڵوو من ته‌نگا

***

وه‌هارم پایێز گه‌ڵا خه‌زانه‌ن

خه‌می دڵه‌که‌ی من دووری یارانه‌ن

***

هه‌ر که‌س جه‌ یاران دوور که‌وته‌بیه‌بۆ

داخۆم وه‌هارش چه‌نی ویه‌رذه‌ بۆ ؟

***

من گله‌یێم هه‌نێ جه‌ فه‌سڵی وه‌هار

به‌زه‌یێش نمه‌یۆ به‌ دڵانی خه‌مبار

***

باساڵێ وه‌هار  نه‌که‌رۆ ڕه‌نگین

چوون دڵ خه‌مینان بنیشۆ خه‌مگین

***

ئه‌ر وه‌هار کێشۆ دووری گۆراڵان

ئاوه‌خته‌ مزانۆ به‌ دووری یاران

***

داخۆم ڕوێوه‌ بۆم هام ده‌ردی وه‌هار

ئاذ شاذ بۆ به‌ گۆڵ ، من شاذ بوو به‌ یار


نوشته شده در تاريخ پنجشنبه بیست و یکم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

ئارو راگــه م کـه فت به رزه هــه واران

مــه ­نزلگای ئازیــز، پایتـه­ ختــی یاران

دیم ســـه­ وزه خـــاڵش ئا بـه­ رزه کووه

شه­ وق و نیشاتشه­ ن دیسان جه­ نووه

چوون باڵی ژه­ ر­­ه ­ژ خاڵانش ره ­شته ن

گۆلاوی سه ­رمه­ ستی وه باڵاش وه­ شته ن

واتم: کۆڕی مه ریه­ م، نازاری سه ­رمـه­ س

په­ ی چێش جامه ­ی مه­ ی گرته­ نت وه­ ده­ س

باڵــــه ­خانه ­ی چـــه ­م په ­ی کێت سازنان

په­ ی چێش قــامتت یه­ کســــه ر  رازنان

واتش باوانم  واده ­ی وه ­هــــــــــــــاره­ ن

واده ­ی دیـــــــــداری دڵ و دڵـــــــداره ­ن

وارا نی  وه­ هـــــــار ره­ شته ­نش خــاڵم

یاوان  به ســه­ مــه­ ر هه ­ناسه ­ی کاڵم

شه­ و بۆ خه­ مانش جه­ دڵ به ر که رده ن

په ی ئامای ئازیز قامه ت خه ­م که رده ­ن

چنــــــــووری وه­ ش بـــۆ گـــۆراڵانی ئاڵ

یۆ بیه ن جڵ و به رگ یۆ بیه ن به شاڵ

رازنانشا  قامــــه­ ت  بارگه ­ی ئه و داڵان

ده سشا دان و ده­ س سۆسه ­ن  خاڵ خاڵان

کۆڕی مه ریه ­م جه خه ­م که رده نش فێرار

چه­ مش رنگینه ن،  مۆژه ش دوور جه خار

هاوار  خــه مانش  ئاویز   بیه ­ن نـــــه دڵ

مۆژه­ ش په ی چه مان مه ۆارۆ چوون چڵ


نوشته شده در تاريخ سه شنبه نوزدهم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

آیین کهن «کومسای» در روستای «اورامان تخت» استان کردستان با حضور هزاران نفر از دوستداران فرهنگ ایران با محدودیت‌های فراوان و تحریف فلسفه آن برگزار شد.

این آیین بهاری همه ساله در نیمه اردیبهشت‌ماه در نیایشگاهی باستانی موسوم به «پیر شالیار» یا «پیر شهریار» در روستای اورامان‌تخت برگزار می‌شود. دف‌نوازی، رقص عرفانی، پختن و خوردن آش، پذیرایی با دُلمه، نیایش و شعرخوانی از برنامه‌هایی است که مردم این روستا تا همین چند سال پیش دو مرتبه در سال در این مکان برگزار می‌کرده‌اند. اما امسال هم بیش از سال‌های پیش، برخی افراد و نهادها کوشیدند تا با تحریف فلسفه برگزاری این مراسم، رنگ دیگری به آن بدهند. امسال در همین راستا، «ماموستا ملاعلی مقدمی» امام جمعه و جماعت اهل تسنن روستای اورامان تخت در سخنانی که در حاشیه این مراسم داشت، به حاضران گفت: این مراسم کومسای هیچ ارتباطی به دین زرتشت ندارد و مردم اینجا از شنیدن این که گفته شود مردم این منطقه روزگاری زرتشتی بوده‌اند، ناراحت می‌شوند و هر چه در مورد این مراسم در سایت‌های اینترنتی نوشته‌ می‌شود که آن را مربوط به ایران باستان می‌کند، دروغی بیش نیست. وی تاکید کرد که مردم این منطقه از اول مسلمان بوده‌اند و هیچ گاه زرتشتی نبوده‌اند. وی این سخنان را در حالی بیان کرد که امسال اجازه برگزاری مراسم دف نوازی و رقص محلی نیز به مردم داده نشد. اما داستان‌هایی که هزاران سال است مردم اورامان سینه به سینه برای فرزندانشان بازگو کرده‌اند، از باورهای زیبایی می‌گوید که در سخنان ماموستا جایی نداشت.

روستای اورامان تخت با پیشینه‌ای به درازنای تاریخ، به عنوان مرکز بخش اورامان در ۶۵ کیلومتری جنوب غربی شهرستان سروآباد و در فاصله ۷۵ کیلومتری جنوب شهر مریوان و ۷۵ کیلومتری شمال پاوه و در دامنه کوهستان‌های سرسبز منطقه اورامانات در استان کردستان واقع شده است.

نام واژه این روستا «اورامان» یا «هورامان» یا «هه‌ورامان» مرکب از سه بخش «اور + آ+ مان» است. واژه‌ «آور» در گویش اورامانی به معنای نور و روشنایی و یا آتش است و «مان» به معنى «خانه» است؛ پس منظور از این نام «خانه خورشید» یا «جایگاه خورشید» است.

دو مرتبه در هر سال، مراسمی در نیایگاه «پیر شالیار» روستای «اورامان تخت» برگزار ‌می‌شود. این آیین‌ها یک بار با نام «کومسای» در نیمه اردیبهشت ماه و بار دیگر با نام «عروسی پیر شالیار» در روزهای ۱۰ تا ۱۵ بهمن‌ماه همزمان با جشن سده با حضور مردم و گردشگران برگزار می شود.

به گواهی آثار بجا مانده در این منطقه همچون آتشگاه پاوه و یا کوه «دالانی»، مردم این منطقه پیش از ورود اسلام، یکتاپرست و پیرو آیین مزدیسنا بوده‌اند و به گواهی پژوهش‌های مردم‌شناسی، پیش از آن، آیین مهر نفوذ گسترده‌ای در میان مردم این منطقه داشته است و در سده‌های بعد حتی با گسترش آیین زرتشت و سپس دین اسلام، هنوز تاثیرات ژرف آیین مهر را در همه جنبه‌های زندگی این مردم می توان یافت.

از این روی، به نظر می‌رسد مکانی که با نام مقبره پیرشالیار از آن نام برده می‌شود، در اصل یکی از نیایشگاه‌های آیین مهر بوده و دوران‌های بعد که آیین زرتشت در منطقه گسترده شده به صورت مزار یکی از بزرگان زرتشتی منطقه با عنوان مزار پیر شالیار یا شهریار نام گرفته است.

در سال‌های اخیر، تلاش فراوان شده است تا گفته شود که این محل مقبره فردی به نام «سیدمصطفی» از سادات عرب مهاجر به این منطقه در حدود ۹۵۰ سال پیش بوده است تا قداستی در حد یک امامزاده در یک روستای اهل تسنن برای آن قائل شوند. اما برخی پژوهشگران بر این باورند که مردم منطقه برای این که نام و یاد یکی از نیکان و نیاکان خود به نام پیر شهریار (/شه‌یار/ شاریار/ شالیار) را بتوانند پس از اسلام زنده نگه دارند این عنوان را به فردی به نام «شیخ مصطفی» که در ترویج اسلام بین مردم کوشا بود، دادند و او را با همان عنوان مورد احترام میان خودشان، «پیر شالیار» نامیدند.

در افسانه‌های مردم اورامانات «پیر شالیار» دختر شاه بخارا «شاه بهار خاتون» را که کر و لال (خاموش) است، شفا می‌دهد و شاه بخارا، «شاه بهار خاتون» را به همسری «پیر شالیار» درمی‌آورد و مردم جشن عروسی بزرگی برای «پیر شالیار» و «شاه بهار خاتون» برپا می‌کنند که مراسم امروزی در بهمن ماه، سالگشت همان روز است.

مردم محلی همچنین معتقدند که در روز  ۱۵ اردیبهشت‌ماه یا «کومسای» اگر گوشه‌ای از قطعه سنگ مقدسی که در این محل وجود دارد، شکسته شود، قسمت شکسته‌شده یا کنده‌شده تا سال آینده در چنین روزی، دوباره ترمیم‌شده و به اصلاح می‌روید یا سبز می‌شود.

در حقیقت پیوند پیر شالیار با «بهار خاتون» در بهمن ماه و در پایان چله بزرگ و در آستانه بهار روی می‌دهد. از دیدگاه این نگارنده، مراسم عروسی پیر شالیار جشن پیشباز نوروز یا بهار در کوهستان‌های برف‌گیر و سرد اورامانات است.

همچنین می‌دانیم که در استوره‌های کهن ایرانی «ایزد مهر» از دل سنگ یا صخره سنگی زاده می‌شود. چون در اوستا واژه «اَسَن» یا«اَسمَن» به معنی سنگ است و چون سپهر یا «گنبد گردون» را سنگ‌ساخت می پنداشتند، آن را آسمان نامیدند. پس در باورهای کهن، سنگ یا صخره نماد آسمان است و مهر به شکل پرتو‌های نور بر گنبد سنگی آسمان زاده می‌شود.

نکته قابل توجه دیگر این که، در فرهنگ ایرانی، یکی از شش جشن گاهنبار سال یا جشن‌های آفرینش یعنی نخستین گاهنبار سال یا «میدیوزَرِیم» در روز «دی به مهر» یا ۱۵ اردیبهشت‌ماه که چهل و پنج روز از اول سال گذشته، برگزار می‌شود که بنا بر یک باور کهن «آسمان» در این روز آفریده شد.

به این ترتیب به نظر می‌رسد که آیین «کومسای» و نوزایش سنگ در باور مردم اورامان، جشن نوزایی طبیعت و یادآور آفرینش آسمان و زایش مهر است که نویدبخش بهار طبیعت، گرم‌شدن زمین و نوزایی هستی است.

ناگفته نماند که عنوان «پیر» نیز یکی از هفت درجه (پیک، پوشیده، سرباز، شیر، پارسی، خورشید، پدر یا پیر) یا مرحله روحانی یا تکامل انسان در آیین مهر است و مقام «پیر پارسا» در عرفان ایرانی نیز برگرفته از مقام «پدر» یا «پیر» در آیین مهر است. به این ترتیب استمرار تاریخی عنوان «پیر شالیار» از روزگار مهریان تا امروز، قابل درک و مفهوم آن روشن خواهد بود.

نکته دیگر این که، در کنار این نیایشگاه باستانی نوسازی‌شده، اتاقی سنگی نیز بازسازی شده و گفته می‌شود که خانه پیر شالیار بوده و به نظر می‌رسد که بنیان آن به «چله‌خانه» مهریان در روزگاران دور باز می‌گردد.

همچنین مراسم سنتی قربانی، دف‌نوازی، رقص عرفانی، پختن و خوردن آش جو و دلمه، پختن نان‌هایی‌ به شکل‌ قرص‌های‌ طلایی‌ رنگ‌ از آرد گندم‌ و مغز بادام‌ کوبیده‌، همه یادآور گستردن سفره «میَزد» در «بزم مهر» نزد مهریان است که با اندک تفاوت‌هایی تا روزگار ما ادامه یافته است.

منبع :http://iranshahr.org/


نوشته شده در تاريخ دوشنبه هجدهم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

هه‌ورامان مه‌ڵبه‌ندێکی گه‌وره‌ی گۆرانییه‌ و گۆرانییه‌کانیشی زۆر به‌ربڵاو و به‌هێزن .زمانی گۆرانییه‌کانی هه‌ورامان زمانێکی ئاساییه‌ و له‌ گه‌ڵ سرووشتی هه‌ورامان،داب و نه‌ریت و شێوازی ژیانی خه‌ڵکه‌که‌ له‌ هه‌موو بوارێکدا تێکه‌ڵه‌.

هه‌ورامانییش به‌ پێشینه‌یه‌کی حیماسی و عیرفانی و ساکاری عاتیفی دانیشتوانی و جوانی سرووشتی له‌ رۆژگارانی کۆنه‌وه تا ئێستا‌ هونه‌رمه‌ندانی زۆری له‌ داوێنی خۆی په‌روه‌رده‌ کردووه.گۆرانی هه‌ورامی جه‌ند شێوازێکی هه‌یه‌ که‌ سه‌ره‌کیترینی ئه‌م شێوازانه‌ سیاچه‌مانه‌یه‌.سیاچه‌مانه‌ لای خه‌ڵکی هه‌ورامان پله‌یه‌کی به‌رزی هه‌یه‌ و به‌ کۆنترین میراتی کولتووری خۆیان ده‌یناسێنن‌.

مۆسیقای هه‌ورامی که‌ به‌شێکه‌ له‌ مۆسیقای کوردی قووڵاییه‌کی گه‌وره‌ی له‌ مێژووی هونه‌ری میلله‌ته‌که‌ماندا هه‌یه‌،به‌شێکی هه‌میشه‌ زیندوو له‌ ناسنامه‌ی هه‌ورامییه‌کان.ده‌توانین بڵین ئه‌م مۆسیقایه‌ به‌شێکی زۆری سروودی میللی و مه‌زهه‌بی خه‌ڵکی هه‌ورامان له‌ به‌ر ده‌گرێت.گرنگترین به‌ڵگه‌ له‌ باره‌ی مۆسیقای هه‌ورامانه‌وه‌ که‌ کتێبی "المعجم فی معاییر اشعارالعجم" ی "شمس قیس رازی" له‌ سه‌ده‌ی7.ه ئه‌مه‌مان پێ ده‌سه‌لمێنێت و ده‌ڵێت که‌ خۆشتری ئه‌وزان فه‌هله‌ویات(په‌هله‌ویات)ه‌ که‌ ئورامه‌نان دایانخوێنده‌وه‌،

سیاچه‌مانه‌ نهێنی هه‌زار ساڵه‌ی خه‌م و ناخۆشیه‌کان و ناحه‌زیه‌کان و ره‌نجی خه‌ڵکی ئه‌م ناوچه‌یه‌ تێدایه‌. سیاچه‌مانه‌ ئاواز و گۆرانییه‌کی ڕه‌سه‌ن و مێژوویی ناوچه‌ی هه‌ورامانه‌ که‌ به‌ ڕاستی هه‌ر وه‌کوو دیمه‌نی هه‌ورامان سێحراوی و دڵڕفێنه‌، ئێمه‌یش ده‌بێ وه‌کوو مێژوویه‌کی کۆن و باستانی که‌ ریشه‌ی له‌ کولتووری ئێمه‌دا چه‌قاندووه‌ چاوی لێ بکه‌ین،مێژوو و شارستانییه‌تی چوار هه‌زارساله‌ که‌ هونه‌ری باستانی و پاراوی کوردی به‌ خه‌ڵکی جیهان ناساندووه‌ و بووه‌ته‌ هۆی شانازی بۆ خه‌ڵکی هه‌موو کوردستان..........

سیاچه‌مانه‌ باشترین پارێزه‌ری زاراوه‌ی هه‌ورامییشه‌ چوون ئه‌و شیعرانه‌ی که‌ بۆ وتنی سیاچه‌مانه‌ که‌ڵکیان لێ ده‌گیرێ یا هی شاعیره‌ به‌ ناوبانگه‌کانه‌ که‌ به‌ هه‌ورامی شیعریان وتووه‌ وه‌کوو مه‌وله‌وی،بێسارانی،صه‌یدی و... یان فۆلکلۆرن که‌ سینه‌ به‌ سینه‌ تا ئێستا هاتوون،ئه‌مه‌ بووه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ زۆربه‌ی وشه‌ ڕه‌سه‌نه‌کانی زاراوه‌ی هه‌ورامی بپارێزێ و هیچ ئاڵوو گۆڕێ تیایانا نه‌بینرێت که‌ ئه‌مه‌ گرنگییه‌کی زۆری هه‌یه‌.

یه‌کێ تر له‌ گرینگییه‌کانی سیاچه‌مانه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ زۆربه‌ی بێژه‌رانی سه‌وادێکی ئاکادمیکیان نه‌بووه‌ یان زۆربایشیان بێ سه‌واد بوون.

له‌ باره‌ی مێژووی سیاچه‌مانه‌وه‌ بیر و ڕای زۆر هه‌یه‌ بڕێکیان پێیان وایه‌ که‌ یه‌که‌مین سیاچه‌مانه‌ بۆ زه‌رده‌شت خوێنراوه‌ته‌وه‌،بڕێکی تر پێیان وایه‌ یه‌که‌مین سیاچه‌مانه‌ بۆ پیرشالیاریان وتووه‌،بڕێکیش ده‌ڵێن:رۆژگارێک خۆسره‌وپه‌رویز بۆ ڕاو دێت بۆ هه‌ورامان و کاتێ ئه‌و سرووشته‌ جوان و دڵڕفێنه‌ی هه‌ورامان ده‌بینێ به‌ مۆسیقا زانه‌که‌ی خۆی "باربد" ده‌ستووری داوه‌ که‌ ئاهه‌نگێ له‌ وه‌سفی هه‌وراماندا بۆی ساز بکات ئه‌و ئاهه‌نگی هه‌ورامانی "باربد"ه‌ هه‌ر ئه‌و سیاچه‌مانه‌یه‌ که‌ له‌ ڕه‌وتی مێژوودا ئاڵووگۆڕی به‌ سه‌ر هاتووه‌.

له‌ باره‌ی مانای وشه‌ی سیاچه‌مانه‌یش چه‌ند بۆچوونێک هه‌یه‌:

یه‌که‌م: سیاچه‌مان به‌ مانای چاوڕه‌شان،سێوه‌ری باخ و چیمانی دارستان

دووهه‌م:سه‌رچه‌مان به‌ مانای سه‌رچاوان که‌ سه‌رچاوه‌که‌ی ئاویش له‌ به‌ر ده‌گرێ

سێهه‌م:سیاجامان به‌ مانای کراس ڕه‌شان که‌ مه‌باست مرۆڤه‌ ئایینیه‌کانه‌ یان مۆخه‌کان زه‌رده‌شت،ئه‌و مرۆڤه‌ ئایینیانه‌ جلووبه‌رگی تایبه‌تی خۆیان هه‌بووه‌ که‌ بریتییه‌ له‌(چۆغه‌ی ڕه‌شی درێژ،شه‌رواڵی ڕه‌ش،مێزه‌ره‌ی ڕه‌ش و پشتوێنی سێگرێ) له‌ کاتی له‌به‌ر که‌ردنیشیان چۆغه‌که‌یان به‌ سه‌ر شه‌رواڵه‌کاندا درێژ کردۆته‌وه‌ و پێیان وتراوه (سیا جامگان-سیاجامانه‌ڕه‌شپۆشاک) ئه‌م سیاجامانه‌ له‌ سه‌رده‌می زه‌رده‌شتدا وه‌ک ئه‌رکی دینی هه‌موو سرووده‌کانی"گاتا"کانیان له‌ به‌ر بووه‌ و به‌ ئاوازه‌وه‌ بۆ خه‌ڵکیان خوێندۆته‌وه‌،شێوازی خوێندنه‌که‌ش به‌ جۆرێک له‌ ئاواز و گۆرانی بووه‌ که‌ به‌ ده‌نگێکی خۆش و هه‌ناسه‌یه‌کی درێژه‌وه‌ خوێندوویانه‌ته‌وه‌.ئه‌م سیا جامگانه‌ له‌ شوێنی تایبه‌ت و پیرۆزدا سرووده‌کانی خوێندۆته‌وه‌ و هه‌ورامییه‌کانیش له‌ درێژایی مێژوودا ئه‌و سرووده‌ پیرۆزانه‌یان له‌ بیر نه‌بردۆته‌وه‌ و پاشان بێژه‌ران و ده‌نگ خۆشان به‌ پێوه‌ر و زه‌وق و بۆچوونی خۆیان شیعر و هۆنراوه‌کانیان جێ به‌ جێ کردوونه‌ته‌وه‌ و ئاڵووگۆڕی مۆسیقاییشیان له‌ سه‌ر کردووه‌ و به‌ شێوه‌ی ئیمڕۆیی به‌ ده‌سی ئێمه‌ گه‌یشتووه‌. سیاچه‌مانه مۆسیقای تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ و ئه‌و مۆسیقایه‌ له‌ نێو گه‌ڵووی یان حه‌نجه‌ره‌ی بێژه‌ر پێک دێت. سیاچه‌مانه ناوه‌رۆکی ئێجگار زۆری هه‌یه که‌ تیشک ده‌خه‌ینه‌ سه‌ر بڕێکیان(خۆشه‌ویستی،ژینگه‌ پارێزی،زێد دۆستی،ئاوه‌دانکردنه‌وه‌،ژیانی مرۆڤ،په‌یوه‌ندی رۆحی و عاتیفی مرۆڤ،وه‌سفی دوو مه‌عشووق(وڵات،ژن)،وه‌سفی سرووشت،ڕه‌خنه‌ گرتن له‌ بواره‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان،دووری،دڵنیایی و...).

له‌ وتنی سیاچه‌مانه زۆرجار دوو گۆرانیبێژ به‌شداری ده‌که‌ن،یه‌کێکیان نیو دێڕی شیعرێک ئێژێت ئه و به‌رامبه‌ره‌که‌شی نیو دێڕه‌که‌ی تری بۆ ته‌واو ده‌کات یا خۆد هه‌ر یه‌کێکیان‌ دێڕێکی ته‌واو ئێژن ئه‌مه‌ش به‌ پێی(توانا،حه‌ز،سه‌لیقه‌)ی گۆرانیبێژه‌کان و ئیتر به‌و شێوه‌یه‌ به‌رده‌وامده‌بن هه‌تاکوو کۆتایی،شتێکی ئاشکرایه‌ هه‌موو گۆرانیبێژێک ناتوانێت سیاچه‌مانه بێژێت و ته‌نیا ده‌نگخۆشی مه‌رج نییه‌ بۆ وتنی سیاچه‌مانه به‌ڵکوو چه‌ند مه‌رجێک هه‌ن بۆ گۆرانیبێژ بۆ ئه‌وه‌ی بێت به‌ سیاچه‌مانه بێژ.بڕێ له‌و مه‌رجانه‌ ئه‌مانه‌ن:1.به‌زمه‌کانی سیاچه‌مانه بزانێت و بتوانێ له‌ یاکتریان جیا بکاته‌وه‌ 2.شاره‌زای شێوازی وتنی سیاچه‌مانه بێت 3.ته‌به‌قه‌ی ده‌نگی گونجاو بێت بۆ وتنی سیاچه‌مانه

هه‌ر له‌ کۆنه‌وه‌ تا ئێستا ژماره‌یه‌ک زۆر سیاچه‌مانه بێژی به‌ سه‌لیقه‌ و ده‌نگ خۆش له‌ هه‌وراماندا هه‌ڵکه‌وتوون به‌ڵام زۆربه‌یان گومناو کراون چوونکه‌ مێژووی ژیانیان نه‌نووسراوه‌ته‌وه‌ و له‌ سه‌رده‌می ژیانی ئه‌وانیشدا ئامێره‌کانی تۆمارکردن نه‌بوون. سیاچه‌مانه بێژه‌ به‌ناو بانگه‌کان ژماره‌یه‌کی زۆریان کۆچی دواییان کردووه‌ و ژماره‌یه‌کیشیان له‌ ژیاندان و به‌رده‌وام له‌ خزمه‌تی گۆرانی هه‌ورامیدان

1.ئه‌وانه‌ی کۆچی دواییان کردووه‌:

• ئه‌حمه‌دی حه‌مه‌ی داود ناسراو به‌ (ئه‌حل نذه‌وسوودی)

• مامۆ جافر ناسراو به‌(جافه‌ شێت)

• حه‌مه‌ که‌ریم عه‌بدوڵلا قادر ناسراو به‌ (حه‌مه‌ که‌ریمۆ عه‌بووله‌ی)

• حسێن حه‌مه‌لاو ناسراو به‌ (حسێنۆ لاوه‌ی)

• ئه‌حمه‌دی نازارێ

• قادر مۆراد ناسراو به‌ (قاله‌ موراد)

• مام هه‌یه‌ری نۆدشی ناسراو به‌ (مامۆ هه‌یه‌ر)

• ماجنوون محه‌ممه‌د ناسراو به‌ (مه‌جنون که‌یمنه‌یی)

• محه‌ممه‌د پیلوو

• عه‌بدوڵلا کافێ ناسراو به‌ (عه‌وده‌ کافیله‌)

• حه‌سه‌ن ڕه‌حمان ناسراو به‌ (حه‌سه‌نی ڕه‌حمانه‌ سیاو)

هه‌ر وه‌ها(مام قادری پاوه‌یی،فه‌ره‌ج حه‌مه‌مین ته‌وێڵه‌یی،عه‌بدوڵلا ساڵح ناسراو به‌ عه‌به‌ی سه‌لاحه‌،یۆسۆله‌ی جانانه‌ی دزاوه‌ری،مامۆ ئه‌میری هاواری،مامۆ که‌ریمی ده‌ره‌تۆیی،ئه‌لیله‌ی نه‌وسوودی،حه‌مه‌ جافری حه‌مه‌،حه‌مه‌ی ئه‌لیمحه‌ممه‌د ته‌وێڵه‌یی،زۆراب محه‌ممه‌د که‌یمنه‌یی) ئه‌مانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ژماره‌ییه‌کی زۆریان به‌ داخه‌وه‌ هیچ شوێنه‌وارێکی گۆرانییان وه‌کوو کاسێت له‌ شوێن به‌ جێ نه‌ماوه‌.

2.ئه‌و هۆنه‌رمه‌ندانه‌ی که‌ ئێستاش له‌ ژیاندان:

• حه‌یران خانم ناسراو به‌ (واڵه‌ حه‌یرانێ) خۆشکی مه‌جنوون و شه‌فێع که‌یمنه‌ییه‌

• عوسمان که‌یمنه‌یی

• حه‌مه‌ حسێن که‌یمنه‌یی

• جه‌میل نه‌وسوودی

• ڕۆسته‌م که‌یمنه‌یی

• شه‌فێع که‌یمنه‌یی

• جه‌هانبه‌خش ناسراو به‌ (به‌خشه‌)

• سه‌باح هه‌ورامی

هه‌ر وه‌ها (تۆفێق زاوه‌ری،عه‌لی حاجی خدر ته‌وێڵه‌یی،ئیسماعیل هانه‌گه‌رمڵه‌یی،سیروان حه‌مه‌حسێن که‌یمنه‌یی،سه‌عدی ئه‌حمه‌دی،فه‌رزاد ئه‌مینی،مه‌ولوود شۆشمه‌یی،عه‌تا زه‌ڵمی،عه‌لی خه‌رامان به‌ڵخه‌یی،حه‌مه‌ خان به‌ڵخه‌یی،حاجی ڕه‌حمان ته‌وێڵه‌یی،یوونس میرزا،سیروان حاجی عارف،نزار سابیر،حه‌مه‌مینی خوایشتی،فه‌تحۆڵلا ئه‌مینی،جه‌لال هه‌رسینی و...)

سیاچه‌مانه‌ گۆرانییه‌کی پیاوانه‌یه‌ و دانه‌ دانه‌ ژنی سیاچه‌مانه‌ بێژ به‌ر چاو ده‌که‌وێت که‌ ئه‌مه‌ بڕوای داتاشراو له‌ ئایدئولوژیای زاڵ به‌ کۆمه‌ڵ دا و لایه‌کی ته‌وه‌ دوو قۆڵی ئایین نیشان ده‌دات.

له‌ سه‌ر سیاچه‌مانه‌ وتنی ژنان به‌ڵگه‌یه‌کی ئه‌وتۆ له‌ به‌رداست نییه‌ و ته‌نیا به‌ پێی ناوه‌رۆک روون ئه‌بێته‌وه‌ که‌ کام سیاچه‌مانه تایبه‌تی ژنانه‌.بڕێ له‌و سیاچه‌مانه‌ ژنانه‌ ئێستایش له‌ بڕێ له‌ شوێنه‌کانی هه‌وراماندا ماونه‌ته‌وه‌.به‌ ڵام هۆی ئایین و بڕوای زاڵی کۆمه‌ڵ ئه‌و توانایه‌ له‌ ژن سنراوه‌ته‌وه‌ که‌ سیاچه‌مانه خۆیان به‌ باشی بێننه‌ ئاراوه‌.له‌ هه‌وه‌ڵی سه‌ده‌ی 7زایینی ده‌ دوای ڕووخانی ساسانیه‌کان و زاڵ بوونی ئیسلام له‌ سه‌ر هه‌ورامان دا گۆرانی وتنی ژن به‌ هۆی ڕاکێشانی سه‌رنجی ده‌سته‌ی پیاوه‌وه‌ حه‌رام ده‌کرێت و ژن وه‌کوو سیاچه‌مانه بێژی ئه‌وتۆ ڕۆڵی نابێ.ئایدئولوژیای زاڵ به‌ سه‌ر کۆمه‌ڵ ده‌ گۆرانی وتنی ژن به‌ عه‌یب ده‌زانێ. سیاچه‌مانه پیاوان پله‌یه‌کی زۆر به‌رزی هه‌یه‌ به‌ هۆی ئایین و بڕوای ناو کۆماڵ مافی زۆرتریشی پێدراوه‌.

سیاچه‌مانه ژنان به‌ ئاهه‌نگی درامی له‌ چاره‌نووسی تاڵی ژن ده‌دوێن وه‌کوو به‌یتی خواره‌وه‌ که‌ باسی ژن به‌ ژن کردن ده‌کات و بێ ده‌سه‌ڵاتی ژن نیشان ده‌دات

فره‌ فراوان ژه‌ن به‌ ژه‌ن که‌ردێ

کناچێ ڕوومه‌ت سووچیه‌و هه‌ڕ به‌ردێ

ناوه‌رۆکی سیاچه‌مانه‌ی ژنان (دووری له‌ ماڵه‌ باوان،بێ ده‌سه‌ڵاتی،کوژانه‌وه‌ی گڕی خۆشه‌ویستی،دووری ،سکاڵا،تووڕه‌یی،بێزاری له‌ نه‌ریتی ناحه‌زی کۆمه‌ڵ) ئه‌م ناوه‌رۆکانه‌ ئه‌مه‌ به‌ ئێمه‌ ده‌سه‌لمێنێ که‌ ژن که‌متر له‌ پیاو ده‌توانێ ناوه‌رۆکی ئه‌وینداری بێژێت به‌ هۆی عه‌یب بوون و بڕوای زاڵی کۆمه‌ڵ

نموونه‌یه‌ک له‌ سیاچه‌مانه‌:

با ژه‌ره‌ژ وانۆ جه‌ پاینۆ دۆڵا

داخی داخانم هه‌ورامان چۆڵا

کۆگاو خه‌مه‌کام هۆرگیروو به‌ کۆڵ

به‌رووش هه‌وارگه‌ی هه‌ورامانی چۆڵ

ئینه‌نه‌ مه‌حشه‌ر ئینه‌نه‌ کزۆڵی

یاران کێ دیه‌ن به‌هه‌شت به‌ چۆڵی

واتا: با‌ که‌و بخوێنێ له‌ پای دۆڵانا داخی داخانم هه‌ورامان چۆڵ بووه‌.کۆگای خه‌مه‌کانم به‌ کۆڵ هه‌ڵده‌گرم ده‌یانبه‌م به‌ره‌و هه‌ورامانی چۆڵ،ئه‌مه‌یه‌ مه‌حشه‌ر ئه‌مه‌یه‌ کزۆڵی یاران که‌ به‌هه‌شتی به‌ چۆڵی دیوه‌.

سه‌رچاوه‌کان:

• هه‌ورامان،لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی مێژووی-کولتووریه‌-نووسینی ئه‌یوب رۆسته‌م-چاپی یه‌که‌م زستانی 2004

• ئاهوورامان-جه‌لیل عه‌باسی چاپی یه‌که‌م 2008

• وه‌رزنامه‌ی فه‌رهه‌نگی،ئه‌ده‌بی،کۆمه‌ڵایه‌تی،سیاسی خوێندکارانی زانستگای کوردستان ساڵی دووهه‌م به‌هاری 2706ی کوردی

• سیاچه‌مانه‌ هه‌ورامی-سیرووس عه‌زیزی

• روزنامه‌ مستقل سرسری صبح ایران 10/7/85

• وارثان کهنترین نغمه‌ ها-علی اکبری


نوشته شده در تاريخ دوشنبه هجدهم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

باحضور چهره های فرهنگی و هنری کشور ؛
از مقام هنری عثمان هورامی تجلیل شد
مریوان- کنگره بزرگداشت مقام هنری «عثمان هورامی» خواننده پرآوازه «سیاوچه‌مانه‌» پنجشنبه 14 اردیبهشت ماه در سالن دانشگاه آزاد شهرستان مریوان برگزار شد.

به گزارش کردپرس، در این مراسم که شخصیتهای فرهنگی و هنری کردستان در آن حضور داشتند، ضمن تجلیل از عثمان هورامی، مقالات و سخنرانیهایی نیز در این رابطه ارائه شد.

«حامد کهنه پوشی» عضو انجمن فرهنگی- هنری «ڤه‌ژین» مریوان در این رابطه گفت: هنر پیام آور صلح برای جهانیان است و این امر در کردستان به وضوح مشاهده شده است.

وی اعلام کرد: موسیقی سیاوچه‌مانه‌ به عنوان بخشی از موسیقی کهن کردستان بیانگر صلح دوستی و آشتی برای همه ی انسانهاست.

کهنه پوشی با عنوان اینکه عثمان هورامی به عنوان خواننده شاخص این موسیقی، نقش بسزایی در حفظ و اشاعه ی آن داشته است، باید مورد تجلیل و آثار وی مورد تحلیل قرار گیرند.

وی همچنین با اعلام اینکه انجمن فرهنگی- هنری ڤه‌ژین بدین مناسبت نشان بلوط طلایی را به این خواننده پرآوازه اعطا می کند اظهار امیدواری کرد که این عنوان در سالهای بعد به کسانی همچون عثمان هورامی که توانسته اند هر کدام به نحوی در راه حفظ و اشاعه ی فرهنگ و هنر کردستان گام بردارند، اهدا شود.

پخش فیلم مستندی از زندگی و آثار عثمان هورامی در این کنگره که توسط پرویز رستمی آماده شده بود از دیگر برنامه های این مراسم بود که مورد استقبال شرکت کنندگان قرار گرفت.

پس از پخش این فیلم مستند، «حمیدرضا اردلان» استاد گروه موسیقی و فلسفه ی دانشگاه تهران به تحلیل سیاوچه‌مانه‌ پرداخت.

وی سیاوچه‌مانه‌ را به عنوان محور اصلی زندگی و احساس منطقه ی هورامان توصیف کرد و افزود: نباید به اشتباه، «سیاوچه‌مانه‌« و «هوره»  را تنها منحصر به موسیقی دانست.

وی به مقایسه ی سیاوچه‌مانه‌، تئاتر و نمایش دنیای ژاپنی اشاره کرد و گفت: سیاوچه‌مانه‌ شباتهای زیادی از لحاظ حرکات و نمایش به «دیناو» یا «کاتاگاری» ژاپن دارد.

محمدرضا درویش از دیگر سخنرانان این کنگره بود که با اعلام اینکه بیش از 300 سال است به جمع آوری موسیقی و هنر زاگرس نشینان مشغول است، گفت: موسیقی کردستان و به خصوص هورامان به عنوان زیربنا و ریشه ی موسیقی ایران محسوب می شود.

قطب الدین صادق نیز در این مراسم افزود: موسیقی و هنر هورامان با قدمت 1500 سال نشان از عرفان حقیقی در این منطقه است.

انور قره داغی از مهمانان کردستان عراق نیز در این مراسم، تجلیل از عثمان هورامی را یک امر بسیار مثبت توصیف کرد و خدمات این هنرمند را شایسته ی چنین کنگره هایی دانست.

وی در ادامه به جایگاه عثمان هورامی و هنر وی در سرودن سیاوچه‌مانه‌ در موسیقی کُردی پرداخت.

بحث درباره ی سیاوچه‌مانه‌ و جامعه شناسی و زندگی احتماعی اورامان موضوع سخنرانی جلال شفیعی بود.

در پایان نیز با اجرای گروه «هه‌لپه‌رکی» کُردی و موسیقی هورامان (چه‌پله‌ و...) و تقدیر از عثمان هورامی کنگره به کار خود پایان داد.

گفتنی است که برگزاری این کنگره بازتاب گسترده ای در رسانه های ایران و کردستان عراق داشت.

استاد عثمان هورامی در سال 1936 در روستای کیمنه از توابع شهرستان پاوه چشم به جهان گشود.

شهرت وی به دلیل سرودن آثار سیاوچه‌مانه‌ است.

این استاد سیاوچه‌مانه‌ توانسته است تاکنون 700 آواز کُردی هورامی را بسراید.

منبع : خبرگزاری کردپرس    http://www.kurdpress.com/

کد مطلب: 25888  |  تاريخ: ۱۳۹۱/۲/۱۶  |  ساعت: ۱۹ : ۵۶


نوشته شده در تاريخ شنبه شانزدهم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

دانشگاو په‌یام نورو مه‌ریوانینه‌ ڕو یه‌کشه‌ممه‌ی‌ 10و پاژه‌ره‌ژو 1391 ڕوجیارینه‌ سمینارێو جه‌باره‌ زوانو هۆرامیوه‌ بریا ڕاوه‌. ئی گلێروه‌بیه‌یه‌‌ به‌ بونه‌و دمایی ئامای مه‌رحه‌له‌و ئه‌وه‌ڵو کلاسه‌کاو ئاموزشو زوانی هۆرامی و ده‌سپه‌نه‌ که‌رده‌ی ده‌ورو دووه‌مو ئی که‌لاسانه‌ رێک وزیا بێ. چی مه‌راسمه‌نه‌ که‌ جه‌ ساڵون یا هه‌یوانه‌و هه‌مایێشه‌کاو دانشگاینه به‌رگوزار بی تعدادێوی فره‌ جه‌ دانشجو، ئوستاد، نویسه‌ر و عه‌لاقه‌مه‌نداو زوان و فه‌رهه‌نگو مه‌حاڵو مه‌ریوان و هۆرامانی حازرێ بیێبێنێ.

جه‌له‌سه‌که‌‌ به‌ وه‌نه‌وه‌ی چن ئایاتێ جه‌ قورعانی که‌ریمی ده‌سش په‌نه‌ که‌رد و دماته‌ر راوه‌به‌رو که‌لاسه‌کا ژیاری سڵامه‌تیان، خێرئامایش که‌رد جه‌ مێمانه‌کاو و به‌ شێویه‌ کوڵ چه‌نیه‌تی ده‌س به‌کار بیه‌ی ئی هه‌رمانێ و یاوگه‌و ئا کاره‌یشه‌ کورناوه‌ و باسش سه‌روه‌ که‌رد. دماو ئادی ره‌ئیس و راوه‌به‌رو دانشگای ئاغه‌ی سه‌مین عه‌باسی لوا په‌شتو تریبونی و ئانه‌شه‌ وات که‌ دانشگا ئاماده‌ن په‌ی یاردی دای به‌ هه‌رمانه‌ فه‌رهه‌نگیه‌کا و چانیشایچه‌ ئه‌ره‌نیای که‌لاسا په‌ی ئاموزشو زوانی هۆرامی و زوانی کوردی. جه‌ ئیدامه‌و به‌رنامه‌که‌ینه‌ ئوستاد جه‌لال شه‌فێعی سوخه‌نڕانیش که‌رد. عونوانو مه‌تڵه‌به‌که‌یش "زوانو ئینکاری و ئینکاری زوانی" بێ. شونیشه‌ره‌ نویسه‌ر و شاعێرو هۆرامانی مودرێک که‌ریمی چن پارچه‌ شێعرێ هۆرامیێش وه‌نێوه و سه‌عدوڵڵا خون خام یچ مه‌تڵه‌بێوی نه‌سرش وه‌نه‌وه‌ ‌. جه‌ ئاخریچوه‌ مسیارنامه‌ یا دانشنامه‌ی ره‌سمی ئاموزشو زوانی هۆرامی دریا به‌ 23 نه‌فه‌رێ جه‌ دانشجوه‌کا که‌ جه‌ مه‌رحه‌له‌و ئه‌وه‌ڵو ئی که‌لاسانه‌ به‌شدارێ بیێبێنی و به‌ سه‌رکه‌وته‌یی ده‌و‌ره‌که‌شا ته‌مامنا بێ.

ئی که‌لاسانه‌ که‌ڵه‌سه‌وار ئیدامه‌شا هه‌ن په‌ی ئا مسیارانه‌ که‌ په‌ی ئه‌وه‌ڵ جاری به‌شداری ‌که‌رانێ‌ و ئانیشایچه‌ که‌ ده‌ورو ئه‌وه‌ڵیشا ته‌مامنان ملانه‌ پلێ دووه‌می.  په‌نه‌واز به‌ واته‌ین ئوستاد و فێرکارو ئی که‌لاسانه فاتێح ره‌حیمی ن که‌ وێش ده‌ستور زوانو هۆرامیش نووسیه‌ن و جیا جه‌ چن کتێباته‌ری، فه‌رهه‌نگ لوغه‌تی هۆرامیچش گلێروه‌ که‌رده‌ن و ئاماده‌و چاپین.

 12 پاژه‌ره‌ژو 1391 روجیاری، یه‌کوو مه‌ی 2012 میلادی داریوش ره‌حمانی. مه‌ریوان        rahmanidaruosh@gmail.com

 


نوشته شده در تاريخ سه شنبه دوازدهم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

قـدیمــان خـود را بیفــزای قـدر         کـه هـرگز نیاید ز پرورده غـدر

چوخواهی که نامت بودجاودان        مکــن نـام نیک بزرگان نهـــان

بدون شک تفسیر و تبیین آثار و افکار بزرگان پیشین و یادکرد از زحمات آنان در عصر حاضر وظیفه ای است فراروی خادمان دین و فرهنگ، دیار اورامان از دیرباز مأوای نیکوی پرورش علما و صلحا بوده که آثار و افکار آنان چونان چلچراغی روشن بر تارک فرهنگ این سرزمین پاک می درخشد. لذا به منظور پاسداشت جهد و جهاد مبارک این ستارگان صحنه بیکران دین و دانش، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان پاوه  کنگره بزرگداشت علامه حاج ماموستا ملا احمد نودشی را در اردیبهشت ماه سال 1391 در شهر نودشه برگزار می نماید.

این کنگره یکروزه بتاریخ پنجشنبه 21/2/1391 در مسجد جامع نودشه برگزار می گردد.

حاج ماموستا ملا احمد نودشی و خاندان او -  نوشته : محمدرشید آموزگار

خاندان علمی و مذهبی ماموستای نودشه را اگر بر اساس نظریه دانشمندان نسابه از نظر تاریخی مورد بررسی قرار دهیم ثابت خواهد شد که این خاندان دارای مدرسه و تدریس و تبلیغ و تحصیل و برجستگان بی بدل در فقه و اصول و حدیث و ادبیات فارسی و عربی و کردی و خوشنویسی و ذوق استعداد بوده اند . چنانچه استاد ملا عبدالکریم مدرس در (ص. 352) جلد دوم یاد مردان درباره پیشینه این خاندان ارجمند آورده است ، ملا عبدالرحمن مفتی سلیمانیه که نیای اعلم این بزرگواران می باشد در خانه ای متولد شد که بیش از بیست نسل قبل ساکن همان روستا و اهل آن خانه همه برافرازندگان پرچم علم و دین و تدریس و ارشاد برای طالبان حقیقی بوده اند

 بر اساس تحلیل های تاریخی و بررسی مآخذ و منابع دست یافته از منطقه چنان می نماید که این خاندان توانمند علمی و مذهبی نیز نظر به مسیر مهاجرت آنها از جنوب آذربایجان (مراغه) یا (ساوجبلاغ مکری) به اورامان ، دگرگونی ها و تحولات فکری قرن هشتم هجری که به ایجاد روند علمی ، سیاسی و مذهبی مشخص و مدون و سیستماتیک و مکتبی و فقهی مبتنی بر آراء امام شافعی انجامید به منطقه کوچ کرده و تمام تلاش خویش را صرف تبلیغ و تدریس شریعت نموده اند .

متاسفانه از پیشینه مکتوب خاندان علمای نودشه به سبب حضور در بن بست و حصار اورامان تا پایان قرن دوازدهم هجری قمری آنچه وجود داشته از میان رفته و اثری شاخص و مستند جز متواترات علماء در دست نیست .

مرتبه علم و فقاهت در صدرنشینان این جمع با هجرت علامه ملا احمد نودشی به خارج از زادگاهش آشکار گردیده است .

 مولانا احمد اول (مفتی سلیمانیه)

 نویسندگان و مورخین درباره ملا احمد اول مفتی سلیمانیه تاریخ مفصل و مشخصی ارائه نداده اند و اکتفا می کنند به اینکه او مفتی سلیمانیه بوده است و عده ای اشاره می کنند که ملا عبدالرحمن مفتی اعظم سلیمانیه فرزند او بوده است . خود ملا عبدالرحمن در پانوشت آثارش مرقوم داشته است " عبدالرحمن ابن مولانا احمد"

پس از ملا احمد اول فرزند برومندش ، علامه ماموستا ملا عبدالرحمن مفتی زینت آرای محراب و منبر و مصطبه تدریس گردید ؛ وی به سال 1190 ه .ق در نودشه اورامان لهون متولد شد ، پس از تمیز شروع به تحصیل نمود و در مدارس مختلف در طلب علم به سفر و گردش پرداخت ، تا به کمال رسید و فارغ  التحصیل گردید و به وطن بازگشت ، مدتی در زادگاه خود به سر برد و سپس از طریق سنندج عزم سلیمانیه و نیل به مقام پدر نمود ، در ورود به آن دیار در مسجد (ملکندی) به امامت و اقامت برگزیده شد و حکمران سلیمانیه او را محترم داشت ، سال ورود او را به سلیمانیه 1256 ه.ق نوشته اند . با بروز مرتبه علمی به تقریر و تدریس مستقر و منصوب گردید و سپس مقام افتاء در احکام و امور شرعیه یافته ، مفتی سلیمانیه گردید و در منصب علم افتاء و تدریس و حل و فصل امور مذهبی و رسیدگی به اوضاع علماء و حل اختلافات مدرسین و کشف معضلات فقهی در آن سامان برقرار بود .

 حاج ماموسا ملا احمد نودشی فرزند ملا عبدالرحمن

 ملا احمد نودشی فرزند ملا عبدالرحمن که در ماه شعبان (1228ه.ق) چشم به جهان گشود به هنگام تولدش اشعار زیر سروده شده که مصرع دوم بیت آخر این سروده مطابق با حروف ابجد تاریخ تولد ملا احمد نودشی است :

حمـد یزدان کـه ز الطاف جناب ازلــی       نوگلی درچمن فضل و هنر شدخندان

کـرد اعطای خــداونـد کــریم متعـــــال       طــرفه فـرزند جـوانبخت لعبـد الرحمن

در یکتای برن کــــرد ز شهـــر عدمش       شد معروف به وجود کرمش درشعبان

وه چه فرزند گلی،ازچمن علم و عمل        وه چه فرزند دری از صدف نام و نشان

کردموسوم به احمد پدرش زآنکه مدام       پیشوا احمد مرسل بودش در دو جهان

پارسایش لقب و کنیه ابوالفضـل از آن       روز محشر بود او در صف حـق یافتگان

غـــرض ز آن اختر ، چــو از برج وجــود        از عنــایات حیــات ازلـــی شـد خندان

هاتفـی از سر الهام به تاریخش گفت       بـود احمــد خلف امجــد عبـدالرحمــن

 نبوغ ذاتی و ذکاوت نودشی از اوان کودکی و نوجوانی بر همگان هویدا بوده است  و به رسم معمول تحصیل در آن دوران ، کتابهای مقدماتی و قرآن را نزد پدر می آموزد و با کسب اجازه از ایشان جهت ادامه ی تحصیلات ، راهی سایر حوزه های علمیه مناطق کردستان می شود . زمانی را که در شهر سنندج به تحصیل مشغول بود و پدرش تاب دوری وی را نیاورد و برای دیدار فرزندش به آن سامان عزیمت می نماید و مدت زیادی را در این شهر ماندگار و در مدرسه ی دار الاحسان به تدریس مشغول می گردد .

در اثنای آن که ملا عبدالرحمن در سنندج می زیست و ملا احمد پسرش در نقاط مختلف سرگرم تحصیل بود ، شیخ عثمان سراج الدین (اول) نقشبندی را در سلیمانیه ملاقات نمود . پس به وی گفت : به پدرت بنویس که به سلیمانیه بیاید و به جای سنندج در اینجا تدریس کند . ملا احمد در جواب عرض کرد : ای شیخ برای پدرم مشکل است و تصور نمی کنم بتواند و مایل باشندکه به سلیمانیه منتقل گردد ، شیخ فرمود : بلکه او به سلیمانیه می آید و در آنجا اقامت می گزیند ، و سرانجام نیکی خواهد داشت . ملا احمد به پدرش نوشت و او به سلیمانیه آمد و امام و مدرس مدرسه محله (ملکندی) شد و پس از مدتی مفتی سلیمانیه گردید و به عزت و احترام ساکن آنجا شد .



ادامه مطلب
نوشته شده در تاريخ جمعه هشتم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

بسم الله الرحمن الرحیم

مقدمه:

 آنچه را که در این تحقیق و پژوهش مورد بررسی قرار گرفته، براستی قطره ای است ازدریای علم ، معرفت واندیشه های میرزا عبدالقادر و  صرفا با نگاه و دید جغرافیایی وبا توجه به برداشت های نگارنده  به تحلیل کشیده شده اس  . هدف اساسی از انجام این تحقیق تاثیر پذیری وتاثیر گذاری  انسان از محیط پیرامونی  و به تبع آن نقش محیط طبیعی وانسانی  منحصر به فردهورامان در اشعار میرزا  می باشد.

  محیطی که در آن زندگی می کنیم وبه عبارت کلی تر جهانی که زیست گاه انسان است دارا ی تفاوتها و تشابهات  محیطی مختلفی بوده و  می باشد این محیطها هرکدام دارای آب وهوا های مختلف ،گاها جذاب ، سخت و خشن و  گاهی اوقات  غیر قا بل تحمل،  با این توصیف کمتر جایی ا ز این کره خاکی است که نتوان رد پا وعملکرد  انسا ن را مشا هده   واحساس  ننمود .از مناطق سرد شمالی تا صحاری گرم افریقا وجنگلهای استوایی گرفته تا  دامنه های سرد فلات تبت  وهیما لایا به نحوی رد پای انسان را می توان  ملاحظه نمود

اگر نگاهی به تمام جوامع بشری داشته باشیم ملاحظه  می شود که هر گروه و قبیله ای نوع برخورد و روابطشا ن با محیط متفاوت ودر نتیجه هر آنچه را از یک گروه خاص در یک  محیط می بینیم با گروههای دیگر متفاوت وقابل ملاحظه می با شد.

 باید پذیرفت که محیطها  ومکانها را  فکر وعملکردها انسانهای ساکن در آن سر زمین،  می سازند وتغییرات اساسی را در آن ایجاد می نمایند   هر چند نباید فراموش کرد که همان محیط بی روح وبی جان هم می تواند در بسیاری از جهات بر انسان ودیگر جانواران موجود وساکن در آن   اثر گذار باشد اگر از دیدگاه اکولوژی به این موضوع نظری بیافکنیم مشاهده می شود که موجودات  وعلی الخصوص انسان هم به نحو ی از محیط پیرامونی خود تاثیر گذار وتاثیر پذیر هم می با شد

برای مثال :    آناتول فرانس در قرن 16 کتابی در مورد پیوند جغرافیا با شجاعت وهوش ورفتار نوشت (منظور محیط ومکان در آن فاکتورها ی مذکور تاثیر گذار هستند)

راتسل می گوید : آب وهوا ها در اندام وقیا فه انسان ها تاثیر گذار هستند

باکل: من هم تاثیر جغر ا فیا را بر تاریخ پذیرفته ام . آب وهوا و خاک  وغذا ومنظره کلی طبیعت در تاریخ وحیات هر قوم موثر بوده است .برای مثال منظره طبیعی پر شکوه وجلال هند مغز وجسا رت هندیان را تحت تاثیر قرار داده وآنها را به پرستش خرا فات کشا نده است .

با  گذر از این مقدمه  محیط جغرا فیایی هورا مان  هر چند دارای ویژگیهای به ظاهر سخت  ، شیب دا ر وخشن  بوده ولی ساکنین این دیار آن را به مفرح ترین  مکان و  سرزمین قا بل سکونت  تبدیل نمو ده اند. اگرچه  سرزمین   هورا مان  ا ز نقطه نظر ا قتصادی  با مناطق دشتی و مسطح قابل مقایسه     نمی باشد  و بازده قابل توجهی همانند مناطق دشتی ندارد  ولی ساکنین این سرزمین ا هورایی با درایت وهوش وذکاوت خاص  سختی های موجود در محیط  را به جان خریده وبا دستکاریهای خاص خود از جمله تراسبندی بر شیب های تند ،بر  کوهستان ها  فائق آمده  واز نظر معما ری وساختمان سازی خود را سر آمد سر آمد خاص وعام  نموده اند ،  همین سرزمین هورامان به عنوا ن محلی که ساکنینش در آن پرورش یا فته وبه عنوان حاستگاه فکری   بر ا فکار ، باورها ، اندیشه و به تبع آن بر چگونگی  ادبیات شفاهی وکتبی ونهایتا بر سر وده های شعرای هورا مان تاثیر گذا ر بوده است ،

در این میان با توجه به شوا هد موجود در اشعار میرزا عبد ا لقادر بیشترین  الهامی که میرزا گرفته است از محیط پیرامونی خود می باشد  وهمین محیط است که اورا اینچنین به اوج وقله رفیع شعر وشاعری  در زمانه خود وحال  رسانده است   شعر ومنظومه های  شه مال ،کوله و     عاله مه ن( آینه مه ل)   و آسمان وزمین  او و استفاده و به کارگیری معانی ومفاهیم مرتبط با جغرافیای توصیفی نگی ادبیات شفاهی وکتبی ونهایتا بر سروده های شعرای هورا مان تاثیر گذار بوده است ،

در این میان با توجه به شواهد موجود در اشعار میرزا عبدالقادر بیشترین  الهامی که میرزا گرفته است از محیط پیرامونی خود می باشد  وهمین محیط است که او را اینچنین به اوج وقله رفیع شعر وشاعری  در زمانه خود وحال  رسانده است  شعر ومنظومه های شه مال   ،کوله و  عاله مه ن  ( آینه مه ل) و آسمان وزمین  او و استفاده و به کارگیری معانی ومفاهیم مرتبط با جغرافیا ی  توصیفی   نظامی وسیاسی ،ژئو پولتیک .و.... شخصیت اورا ماندگار تر نموده است

 به همین خاطراست میرزا عبدالقار  که  ازطرف بزرگان زمان خود از جمله شخصیتی مانند سیدبها  مورد تمجید وتقدیر قرار می گیرید.

زه کاو ، ده رک  وفام،  بی  ئه ندا زه که        

ده رد  بینو  تیژ  ره و ، چا لاک،  باز ه که

    تاثیرات مکان وجغرافیا  بر افکار  واشعار میرزا عبدا لقادر پاو ه ا ی

  با توجه به شوا هد موجود او  بیشتر عمر خود را در سیر وسیا حت وگشت وگذار به سر برده و شهر های مختلف ایران وبعضی ا ز همسایگان را از نزدیک دیده است این در حا لیست که در صده  ،زیست وزندگی میرزا  وضعیت آمد و رفت  بسیار سخت ، انجام هر سفری  طولانی مدت وزمانبر  بوده است .

 سیر وسیاحت برای هر انسانی   معنی دا ر  نبوده وبا دیده بصیرت به محیط اطراف خود  نمی نگرند .  ولی اگر  مشا هدات ما معنی دار وبا  تا ملی  هر چه بیشتر  به ا طراف خود بنگریم  ودر عین حال  مسافرت ما  زمانبر  و طولانی  مدت هم  با شد  موجب بالا رفتن بینش فکری  وزمینه ساز خلاقیت ونو آوری  می شود . شاید برای  عده ای که هواپیما  ، قطار  ،اتومبیل شخصی   ،آب ویخ  و مناظری که در کانا لهای ماهواره ای  وتلویوزیونی را تجربه کرده اند  سرودن ا شعا ری که در دیوان میرزا آمده است  ا ز  نظر زما نی جا لب توجه وقابل مقایسه با شعرای قرون گذشته نباشد  وتعدا دی هم  دیدگاه  جغرا فیای توصیفی  میرزا را قا بل مقایسه با دیگر  جغرا فیدانان قبل از میلاد ودوره اسلامی  ندانند .

 خاطر نشان می گردد هرگونه تحقیق وسفری که در گذشته انجام پذیرفته پشتوانه مالی افراد وحکومتها را به دنبال داشته است ، زمان، مکان، محدویت سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و از همه مهم ترفقر و عدم حمایت مالی میرزا را باید درنظرگرفت. و خودما درقرن ارتباطا ت وتوسعه تکنو لوژی حداقل به چند روستای دور وبر خود سری زده وبا حوصله هر چه بیشتر مکانهای دیدنی را به خاطر سپرده ایم .

خاستگاه ومحیطی که میرزا عبدا لقادر در آن متولد ،پرورش وبه مرحله رشدوتعا لی رسیده  ا ست محیطی ا ست  منحصر به فرد  او  فرا  تر ا ز هر هورا می و پاوه ای دیگر  آگاه به  محیط پیرامونی خود یعنی  پاوه  وهورامان  بوده واگر اغراق نباشد  او را میتوان در حد  یک     جغرافی دان با احسا سات شاعرانه به حساب آورد او در بیشتر از 100 سال پیش نام اکثر کشورها شهر های مهم ومناطق طبیعی وانسانی را به طرز ماهرانه ای  در ا شعارش گنجانده  وبا نظم وترتیب خاص آنها را بیان نموده است این آگاهی ومعلومات عمومی  نشا ن ا ز شخصیتی  علمی وآگاه به مسائل  تاریخی جغرافیایی و سیاسی زمانه  خود  دارد .

بله محیطی که او در آن رشد یا فته وبه چنین شهرتی رسیده  است هورامان می با شد  محیطی که کلکسیونی از زیباییها وفضاهای منحصر به فرد طبیعی وجغرا فیایی  است  .  

هورا ما ن با مساحت اندک خود همانند یک کشور نسبتا کوچک در، عرضهای متوسط جغرافیایی  ،  تما می پدیده های مختلف ومتنوع   را به صورت یکجا  در خود گنجانده است از آب وهوای بسیار سرد حاشیه های  کوهستان شاهو     آب وهوای  معتدل  حاشیه های شهر پاوه ، آب وهوای گرم نوسود و آب وهوای گرمسیری همانند حاشیه های سیروان،هوارگه ها ی متعدد رودهای روان ، ایلات و عشایر با خصوصیات خاص خود  به هنگام کوچ به طرف ییلاق   ،دره ودگا   کردن های ا ها لی  تفرجگاهها یی مانند، ویمیر ،  هانه برا لو  ،هانه ساو ،پیاز دول.کریسان،ودیگر جاهای دیدنی وروستاهای مجاور  خانه باغهای زیبای   پشته    چمه میر آوا    با غات مثمر دریزید    وباخه میوان پاوه   دره مصفای خانقاه تاامتداد روستای  شمشیر ومهم تر ازهمه سراب زیبای هولی با انهار منشعب شده از آن وگذراندن  جوی آب از مرکز شهر در جهت مشروب ساختن اهالی،  در کنار آن همه زیباییها  تلاش وسعی مرد مان  این سرزمین  ، محیط هورامان  را به مکانی خاطره انگیز تبدیل وبه  دنبال این همه نعمات خداوندی زمینه های رشد و بارور شدن خلاقیت انسانهایی همچون میرزا عبدا لقادر  پاوه ای فراهم گردیده ،در نتیجه موجب خلق  این چنین منظومه هایی با بار علمی و معنوی ، چیزی جز تاثیر گذاری محیط پیرامونی وعشق وادای دین  به سرزمین مادریش نبوده  و در واقع او  .تاریخ وجغرافیا  وفرهنگ وفلکلور هورامان  را بهم پیوند  واثر ماندگار او جاودانه  تاریخ خواهد ماند وگوشزدی به نسل امروز در جهت گم نکردن اصا لت  وغرق نشده در فرهنگ بیگانه غربی است که خام بودن ونپختگی را کنار بگذارند وروی به اصالت خود بیاورند  .

حال در جهت اثبات  ادعا ی نگارنده  مروری بر بعضی ا ز منظومه های شاخص او به شرح ذیل بیان می گردد

 شه ما ل :(باد خنک ونسیم شمالی)

 شنوی سه حه ر خیز شنوی سه حه ر خیز     

شنوی سه رکاوان نه سوب سه حه رخیز

وه هار وه ش رونــه ق  زمستــان وه بیز         

مه حر ه م وه حه ره م سه رای شای په رویز

میرزا عبدا لقادر در حا لی که هر آنچه که به عنوان درد دل وغم فراق یا ر  و مشکلات غربت وتبعید دارد   ،به باد شه مال (همان باد ونسیمی است که متاثر ا ز مناطق شما لی  وگاها به نسیم کوه به دره هم گفته می شود ) می سپارد که او هم  به دلبر ودلدار خود بر سا ند  و دلخوشی به شه مال می دهد گویا فصل وزش زلان وباد پاییزی  به سر رسیده وتوان مشکل آفرینی  و ایجاد گرد وخاک  و باد وبوران را ندارد  می افزاید .

زلان بد حا لن هیچ خوفت نه بو             

رو بنیه وه روی هه رد شاهو کو

دیدگاهی را که او در منظومه شه مال  بیان وبه  وصف سرزمین هورامان  می پردازد تحسین بر انگیز و در واقع  با دیدی فضایی وکل نگری شه مال را سوار بر سلسله جبال  هو رامان کرده و به او ا مر می کند هر آنچه را در سر راهت می بینی و ازدید گاه  استراتژیکی وچشم انداز مهم وقابل توجه هستندسر کشی کن  تا بتوا نم غم های درونم  را با ذکر موقعیت های سرزمین مادریم از یاد برده وتسکینی بر درد  هایم با  شد سپس  می افزاید .

تـــه مــامـی کــو ان باوه ره لــه رزه   

ته شریف به رو ته خت هواره به رزه

ئانه هـــوارگه ی مینگه ی جا فانه ن                   

مه نزلگه ی قه دیم زلف خاسانه ن

یا گـه ی نه زاکه ت مه جه مینانه ن                

ته سکین وه بالای دل خه مینانه ن

سی مه له هوار پاوه ی دل نشیـن             

چون زلف خاسان چنورش چین چین

زاز و زاوه لـی هــه تا ســه ر با وه ر                    

ناحیــه ی گا قران تا قمـــی جاوه ر

که لیان کــه لیانان کولو کویمــه کال               

تا وه روی مه ردن هه ر هام ئو خه یال

چــاگـــه وه یه ردی ئانه بیمیـــــره ن                 

شه مال نیگاش که رچه خاس دلگیرن

   محیط متنوع هورامان پر از پدیده ها وعناصر خاص جلو های ویژه  وخارق العاده و آنچنان جذاب ودلنشین است که کارکرد و  تاثیر گذاری آن را در تمامی ابیات میرزا مشاهده  و شعرهایش  غرق در زیبائیهای  هورامان شده  و اینچنین با موزونی خاص بیشتر نقاط طبیعی را توصیف و در اوسط این اشعار توصیه بسیار مهمی را به شه مال  گوش زد می نماید. بدین معنا و مضمون  هر آنچه را که به عنوان پدیده ها ،چشمه ها هورگه ها قله ها دامنه ها ودره های مصفای کل ناحیه هورامان که رویت نموده  وبازدید کرده است را با دیدی احترام انگیز از آنها  تعریف وتمجید به عمل آورده وانها را به بهترین وجه می سراید ، ولی وقتی به  شهر زیبا و رویایی پاوه می رسد   چون به مکان گزینی این شهر توجه داشته وگرما وسرما ی شدید  شهر ها ی ایران رادید ه  و آب انبارهایی را دیده که آبشان برای مصرف یکسال بوده وبا نگاهی مقایسه ای  میداند که پاوه منظر یکنواخت و خسته کننده ای  ندارد می افزاید

چه بیمیر وار ته ر هه ولی سه راون 

سه رمایه ی سیحه ت حه یات پاوه ن

ادامه .....

نازک خه یالان پاســــه شان وا ته ن             

هه ولی که وسه ری روی سه  ربه ساته ن

درویشـــــان ئایر نه جه رگــم وه ردان                

شه مال ئا خیز که ر ده خیل ها مه ردا  ن

ئه و  سا  رو بنیه وه روی پا وه شار             

ئید فه رزن شه مال یه گشت به رکه نا  ر

در ادامه این شاه بیت جغرافیایی میرزا همدم با شه مال گشته وبه منزلگه خود رسیده ومکانها   وموقعیت های قبلی را که  با شیوه خاصی   از آنها تعریف وتمجید  نموده به فرا موشی سپرده  زیرا به مقصود ومنزلگه خودرسیده است او  بدون تعصب میدانسته که در کل  غرب  ایران وهورامان اینچنین سرزمین ومکان منحصر به فردی با کلیتی قابل قبول  وجود نداشته و نخوا هد دا شت زیرا شهر  پاوه  از نظر موقعیت جغرافیایی  در  ارتفاع 1550متری از سطح  با چشم اندازی  گویا وکامل   باضافه چشمه یا سراب بزرگ هولی با آبدهی 500 لیتر در ثانیه و رطوبت نسبی نسبتا خوب  دره های مشجر وبا صفا ی اطراف، ومردمانی فهیم  وخلا ق را  در کمتر حایی مشاهده نمود ه است  وتا اینچنین جاومکانی با این ویژگی وجود دارد تعاریف  از دیگر پدیده ومکا ن  معنی دار نخواهد بود.(  ا لبته این تعاریف نشان از برتری نژادی وطایفه ای مردم پاوه نبوده و صزفا دیدگاههای توصیفی وجغرافیایی ومکانگزینی مد نظر او بوده است ) مسلما میرزا بیشتر جا ها را دیده ومقایسه نموده و آنگاه جرات سرودن این شعر را به خود داده است  و   می داند آیندگان هم حرف او را تصدیق مینمایند، اگر با ا نصاف  را به خرج دهند

    ئه و  سا  رو بنیه وه روی پا وه شار             

ئید فه رزن شه مال یه گشت به رکه نا  ر

 آسمان وزمین :

در مجادله بین آسمان وزمین زور آزمایی زیادی بین آن  دو  انجام میپذیرد آنها  چندین بار همدیگر را محکوم وبه مرحله تسلیم می رسانند ولی در آخر کار اگربا دیدی عوام پسندانه به این قضیه نگاه کنیم  باید در این   کار زا ر و میدان عرصه نبرد  آسمان پیروز میگشت  زیرا آسمان در بالا دست زمین بوده وبا تهدیدات جوی خوداز جمله غرش وعدم بارش  می توانست زمین را به تسلیم بکشا ند ولی به سبب دیدگاه مناسب وقابل قبول شاعر وتوجه به وجود  شعور وفهم انسان در ایجاد  تغییرات اساسی  در محیط وحتی دسترسی  زمینیان به افلاک  زمین پیروز  این کارزار ومیدان است ووجود مبارک  حضرت ختمی مرتبت (ص) را عامل این فخر وبزرگی زمینیان  می داند دیدگاهی که میرزا  دراین منظومه به کار گرفته  است خبر از آینده نگری  وتسلط  انسان بر محیط خود حتی آسمان لایتناهی  می باشد

 کوله وعا له مه ن

 در این منظومه نام  مکانها وکشورها ی همسایه ودور وبر  بیشمار مورد استفاده میرزا بوده وبا آهنگی موزون به وصف آنها می پردازد همچنین دیدگاه فکری وسیا سی میرزا  دراینجا بیشتر متجلی  ونمایان گردیده است

   ماجرای تسلط  وسو استفاده های مختلف  بدون در نظر داشتن  تعصب  وتشا بهات مذهبی در رابطه با   حضور امپراطوری عثمانی با تسلطی خاص وتشبیه آنا ن بعنوان استانبول نشین ها به (ملخ) حشره ای که زندگی و مایحتاج مردم را بکلی تاراج  ونابود  می سازد در این منظومه ،ا مپراطوری عثمانی  به مبادی و ورودیها  ومکانهای استراتژیک ناحیه هورامان وقسمت عمده ای از ایران مسلط وآشنا می گردد  تا براحتی آنها را تسخیر نماید در اینجا  میرزا  از نقشه ، نیات  وعملکرد بعضی از  سپاهیان  فرستاده شده از استانبول خبر دا شته ویا  از تاریخ و وقایع تسلط امپراطوری عثمانی در دیگر جاها اطلاعاتی را کسب نموده است که اینگونه تشبیهاتی را با کمک گرفتن از شعر، ادبیات  و  جغرافیا بکار گرفته است  وبا علم وآگاهی ازجزئیات ،جغرا فیای نظا می و نقش  وکارکرد  شناسایی مکا نهای مهم  با استفاده از جاسوس در حمله ونهایتا پیروزی را  از قبل میدانسته است .برای مثال در حمله اسکندر مقدونی به  هر سرزمینی ابتدا افرادی تحت هر  عنوانی به سرزمین مورد نظر   فرستاده  ،مکانهارا شناسایی و پس از جمع آوری وتحویل   اطلا عات  حملات نظامی به مناطق مختلف  صورت می پذیرفت. 

درابیات ذیل  قطعه هایی از تسلط کوله همان نماد استانبول  بر این ناحیه به شرح ذیل بیان وبنا بر تفاوتهای فرهنگی وخاستگاه فکری وموقعیت جغرافیایی، محله ها ی پاوه به ارکانی از رکنهای ارتش واگذار می گردد(براستی آینده نگری وبینش سیاسی وفکری میرزا در اینجابه خوبی مشهود است

ئه ملاک مه ردم به ش که رو یه ک سه ر           

هه‌ربه‌شێ به‌خشــا تیپێ جه‌ له‌شکه‌ر

فــــه رما  میرئاوا  به شــــی وه زیر بو                    

تـــه ما می کــه روش به خاکی نیکو

غــــولام سه ربازی با شچاوش دیلی                   

ســه رتیپ زواری سه ردار گه ویلی

پشته پی مونشی پی میرئا لا (مه ر)           

ریشه ش جه ماهی باوه ران وه به ر

که لاخوان ئیلچی که لیان په ی سه رهه نگ     

سه وزیش سور که ران بگیلناش جه ره نگ

ئیسه گشت له شکر جه مه ن جه باخان           

هـــــور دان رنگاو رنگ  تیپ بیداخـــان

یا کــــه ریم  مــه له خ ئاواری  تون بو                      

سپـــــاش تار و مار ته ختش نگـــون بو

مردم شهر پاوه  درجهت حمایت از قدرت  سیاسی و نظامی دولت مرکزی پناه به شیراز به عنوان حکومت مرکزی وقت برده وتقاضای کمک می نمایند حکومت مرکزی هم تقاضای مردم را پذیرفته و در واقع پایتخت نشین شیراز به عنوان حکومت مرکزی مورد نظر  میرزا  یعنی مرغ( عا له مه ن) همان پرنده ای که می توا ند ملخ را شناسایی واز پای در آورد اعلام آماده گی کرده و خبر  مربوطه بوسیله چاپار خانه ها به همه نقاط کشور در جهت آمادگی هر چه بیشتر گزارش داده می شود . 

چه په ر کیانا وگشت شاراندا  

وه سه مت سه رحد سه ر دیاراندا

 ونهایتا دسته ای از  نیرو ها  با آماده گی وتجهیزات کامل  به سمت هورامان به حرکت در  می آیند  

وه لات به ش که رده ن وه روی هواوه          

یکی عازم بی په ی ملک پاوه

در ادامه

بی شه ک حه ق  وه میل   پاوه ش(ئاراسه ن)       

په ی پاته خت شای عا له مه ن خاسه ن

آراستگی و جذابیت شهر پاوه از هر نظر موجب می شود که میرزا لیا قت وشایستگی  پایتخت بودن پاوه را تایید نماید

هنگا می که  لشکر  عا له مه ن  به این  خطه  می رسند در گیری آغاز وملخ ها  مقاومت جا نا نه ای  از خود نشان  داده ولی نحوه عملکرد  سر بازان عا له مه ن به نحوی ا ست که ملخ زمین گیر و

جه سپای ملخ  الا ا مان   خیزا        

لاشه چون ته رزه ی وه هار مه ریزا

عا له مه ن وه نوک مینقاری پر قین        

مه ریزنا لاشه ی مه له خ وه زمین

    در این گیرودار  عا له مه ن  هم دچار مشکلات جدی شده و  با کمک گرفتن از آب گوارای سراب هولی وشستشوی خود در آن از سم ملخ هاخود را رهانیده و همچنین با کمک گرفتن  از شیره محصول توت  که درخت غا لب پاوه بوده است بد نهای خود را  به شیره توت ما لیده و  زخم های خود را تیمار  تا بتوانند دوبار به جنگ با ملخ بر گردند  هرچند که این عمل عا له مه ن نهایتا موجب نا بودی  قوت سالانه مردم ومسلما فقرا متحمل رنج وزحمت زیادی گشته اند ونارضایتی عمومی را به دنبال داشته است   .

 از دید گاه جغرا فیایی  هر آنچه را که  عامل وجودی و  موجب  دلگرمی و ماندگاری مردم پاوه  در قدیم الایام  بو ده است  پدیده های مختلفی می باشند که میرزا به اصل مطلب یعنی  سراب خاطره انگیز هولی اشاره  می کند ودر کنار آن محصول توت را نام می برد در واقع  همین محصول برای مردم این سامان یک محصول استراتژیک وحیاتی در دوره های خاص تاریخی  بوده و مردم را از قحطی وخشک سا لی نجات و ساکنین این  دیار ، گا ها  با مخلوط نمودن توت با  مغز گردو قسقوان معجونی از شیره خوشمزه  تولید که مردم آن را  (کته ) می گفته اند

در خاتمه  میرزا  عبدالقادر در  اینجا   میخواسته  این مطلب را بیان نماید که هیچ  حکومتی  بدون چشم دا شت های مادی واستعماری  از دیگر  سر زمین ها  حمایت به عمل نمی آورند  اگر هم  آن محدوده مورد حمایت   بخشی  از حکومت مرکزی با شد .

 منابع

 1-جغرافیای هورامان  : نویسنده محمد غریب معاذی نژاد / کیهان احمدی نشر احسان سال 82

2- دیواان میرزا عبدا لقادر پاوه ای :گرد آوری کننده هادی سپنجی

3- لذات فلسفه : ویل دورانت . ترجمه عباس ذر یاب . شرکت انتشارات علمی فرهنگی


نوشته شده در تاريخ سه شنبه پنجم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

دڵبـه‌ر دڵ ئه‌ستانای جه‌ مـن شه‌رت ئـی دڵستانی نیۆ

جـه‌ورش مه‌ﮆه‌ی ، ره‌نجش مه‌که‌ر خـۆ کافرستانـی نیۆ

شـه‌رته‌ن بکێشـۆ دڵ جـه‌فات ، با یادگار مـانــۆ جه‌ لات

تۆ بۆت نـه‌ دڵ خــۆفـی خــۆ‌ﮆات ، خـۆ کافـرستانـی نیۆ

ئامام نه‌ڕات پی جه‌سته‌وه‌،گێره‌م سڵۆم چیت نه‌سته‌وه‌

پی حاڵی جـه‌سته‌ی خــه‌سته‌وه‌ ، خۆ کافـرستانی نیۆ

هه‌ی نه‌ونه‌مامی باخی دڵ،په‌ی تۆ سیان به‌یداخی دڵ

سا مــه‌رهــــه‌مێ په‌ی داخـی دڵ ، خۆ کافرستانی نیۆ

هه‌ی ره‌ندی تۆحفه‌ی نازه‌نین ،خاڵت جه‌عه‌نبه‌رگۆڵ جه‌مین

سـا مــه‌رهه‌مـێ ده‌ر پـه‌ی برین ، خـۆ کافـرستانی نیـۆ

بیماروو تۆم حوور و په‌ری ،ئه‌رخاهێشه‌ن ئه‌رسه‌رسه‌ری

شه‌رته‌ن عــــه‌یاده‌تمان کــه‌ری ، خۆ کافـــرستانی نیــۆ

دا ده‌م په‌نه‌ چڵێـــو ریۆن ، قیمــه‌تشه‌نه‌ سـۆنه‌م گیـــۆن

چــی مامـــه‌ڵه‌ مه‌گنــۆم زیـــۆن ، خۆ کافـرستانــی نیـۆ

وێڵ وێڵ مــه‌گێڵام کۆ به‌ کۆ ، ده‌ردم گــران بی رۆ به‌ رۆ

سـا حاڵـــوو ده‌ر‌ﮆێم پـه‌رســه‌ تۆ ، خۆ کافـــرستانی نیۆ

تــه‌رکــوو وه‌ڵاتیت کــه‌رده‌مـــۆ، ژاراوو دووریت وه‌رده‌مـــۆ

پــه‌رسـه‌ به‌ حاڵـــــی ده‌رده‌مــۆ ، خـۆ کافــــرستانی نیۆ

عــۆریان و که‌ڵپۆس پۆشـــه‌نۆ، شــه‌یدا و بیابان گێلــه‌نۆ

دا په‌رســه‌ په‌ی کــێ وێڵـــــه‌نۆ، خــۆ کافـــرستانی نیۆ

ئه‌ر شـــه‌رت و به‌ینت ویرته‌ن ، خـــه‌وفۆ خــــۆا و پیرته‌ن

بــۆ لام ئه‌گـه‌رچـــی دێــــــرته‌ن ، خـۆ کافــرستانـی نیۆ

یام باره‌ ته‌شــــریف یانه‌مــــۆ، یا دووره‌و پــه‌رسـه‌ حاڵمۆ

ته‌رســه‌ هــه‌ناســه‌ی کاڵمـــــــۆ ، خۆ کافــرستانی نیۆ

قه‌ومان وخوێشان،هامسه‌ران،لۆمه ومه‌نامان چی که‌ران

خاســــه‌ن ته‌ئه‌ســـۆفمــان وه‌ران،خــۆ کافـرستانی نیۆ

صه‌یدی گرانۆ ئه‌لوێداش،هێجران مه‌‌ﮆۆ هه‌رده‌م جه‌فاش

هــه‌ی په‌ی خـوای به‌یدێ وه‌ لاش ، خۆ کافـرستانی نیۆ


نوشته شده در تاريخ دوشنبه چهارم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

خبرگزاری مهر: در راستای پاسداشت فرهنگ منطقه و بررسی علمی آثار هنرمند برجسته عثمان هورامی، کنگره بزرگداشت موسیقی هورامی در اردیبهشت سال جاری برگزار می شود.

سخنگوی انجمن فرهنگی هنری فه ژین در گفتگو با خبرنگار مهر با اعلام این خبرگفت: کنگره بزرگداشت هنرمند عثمان هورامی که قرار بود اسفند ماه سال گذشته برگزار شود ولی به دلایلی به تعویق افتاد با پیگیریهای اعضای این انجمن بالاخره مجوزهای لازم برای برگزاری این کنگره در روز 14 اردیبهشت سال جاری اخذ شد.

عدنان ناصری افزود: در این همایش یک روزه که در سالن آمفی تئاتر دانشگاه آزاد مریوان برگزار می شود، قرار است برنامه هایی توسط استادان مجرب و فعالان عرصه موسیقی هورامی از  نظر بررسی جامعه شناختی و مردم شناختی، مقایسه موسیقی هورامی با موسیقی ایرانی و غربی و جایگاه موسیقی هورامی را در جهان به بحث و بررسی بپردازند.

از جمله برنامه های دیگر این همایش یک روزه می توان به برگزاری کارگاه تخصصی موسیقی، تقدیر از زحمات چندین ساله استاد عثمان هورامی از صاحبان سبک موسیقی هورامی و متخصص در شاخه "هوره" و "سیاچمانه" و اهدای جایزه  ویژه تحت عنوان بلوط طلایی به وی اشاره کرد.

نمایش مستند زندگی نامه عثمان هورامی و پرده برداری از تندیس وی که توسط استاد هادی ضیاء الدینی ساخته شده از دیگر برنامه هایی است که در این همایش به اجرا در می آید.

این همایش با همکاری انجمن فرهنگی فه ژین، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی مریوان، دانشگاه آزاد واحد مریوان، فرمانداری این شهر و جمعی دیگر از ادارات برگزار می شود.

عثمان هورامی در سال  1314 در روستای کیمنه از توابع اورامان تخت و در خانواده ای هنرپرور به دنیا آمد که تا به حال صدها ترانه ضبط شده دارد و بارها در جشنواره های داخلی و خارجی از وی تجلیل شده است.

عثمان هورامی در مدت فعالیت کاری و هنری خود توانسته است خدمتی شایان به هنرموسیقی کردی به ویژه زبان هورامی کند و به همین دلیل در میان مردم نیز از احترام و جایگاه ویژه ای برخورد است.

از چند سال قبل تاکنون حنجره این هنرمند نامی بر اثر مرضی غیر منتظره دچار بیماری شده و الان دیگر نمی توانند مثل گذشته هنرنمایی کند.

منبع  : خبرگزاری مهر


نوشته شده در تاريخ یکشنبه سوم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

*******************************

بیوگرافی نویسنده

********************************

عادل محمد پور نویسنده وروزنامه نگار (آثار) 

***********************************

 


نوشته شده در تاريخ یکشنبه سوم اردیبهشت 1391 توسط ابراهیم شمس

هه ورامان وه ته نه که م

*******************

وه‌هار

*******************

"زمسان"

*******************

که یمنه ی بشناسه

*******************

سه فه ربه خه یال

*******************


نوشته شده در تاريخ چهارشنبه سی ام فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

هه ورامان قه سه م به خاکی پاکت

به رۆڵه ی ژیرو ئازاو  بێ باکت

 

قه سه م به نامێ ئاهۆرامه زدای

قه سه م پانامێ وێش نامێ نێیای

 

قه سه م به شنه ی سه ردیارانت

باوه شین که ری وه ش ۆیارانت

 

به خشه خشی  گه ڵای  پاییزت

به وه ختی ئامای  کۆچی ئازیزت

 

به هه واری چۆڵ،که لاره ی وڕاش

به دیمه نی وشک زه ردی ره نگ پڕاش

 

به هاناوی به رز به ئاوی چییاش

به  گه لاویژی  تازه   هۆرزییاش

 

قه سه م به له یلیۆ زڵفی سیاوش

قه سه م به دیده ی سوه یل ره ژیاوش

 

قه سه م به وه فای پاکی بێگه ردش

مه ماڕو شه رتێ ئه وه ڵ جارکه ردش

 

قه سه م به ته قه ی گۆچانی شوانه

ته قه ش موسیقان چاسه ربه رزانه

 

قه سه م به چنوور چه نی به رزه ڵنگ

به سورهه راڵه ی بۆوه شی وه ش ره نگ

 

قه سه م به دڵۆ پیا پیره کات

ته جره به دارێووریا  و  ژیره کات

 

قه سه م به ئه دا زه حمه ت کێشه کات

قه سه م  به گردوو ئێشۆنێشه کات

 

قه سه م به په نجه و ئۆساکاره کات

سه لێقه وه شێۆ وه ش  نگاره کات

 

قه سه م به زه نگه ن قه سه م به بێڵێ

به قه تره  قه تره و ئاوو  ته وێڵێ

 

به ترێشته و چه کش ئه سکه نه ومشار

قه سه م پاچێوه وه ش که رێ نجار

 

قه سه م به نمه دپه ی فه رشۆ یانه ی

فه ره نجی چه نی که ره کۆشوانه ی

 

به چوخه رانک فه قیانی ده سا

پا  پوزه وانا   قاچێ   هۆور  به سا

 

قه سه م به کڵاش چه رمه ی چێرکه وه

مه تاڤوو  گردو   تاریفات   ده ۆ وه

 

قه سه م به به رزی ته ختو عه وداڵان

به شاهۆی سه ربه رزچه نی کۆساڵان

 

شه رته ن تامه نوم یه ک رۆ جه حه یات

هه رکات لازم بۆ گیان که روو  فێدات


نوشته شده در تاريخ سه شنبه بیست و نهم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

واڵه و بڕاڵه ی هورامی زۆان

مۆژده بۆ  زمسان بار که رده ن لۆان

 

مه با ره کتا بۆ جارێ ته ر نه ورۆز

گۆرانی چڕدێ به   وه شیۆ  به سۆز

 

دیوه زمه ی زمسان هه رچه ندداش سه زا

ئاخر هۆر مه ریا  باڕش که رد لووا

 

شیوه نش  که روو  وه رواوه و  کووا

به ڵام گۆراڵی  هه ر په نه ش   خوووا

 

ئاهاڵه کۆکی ماچاش پڕ چنی

چیرۆ وه روێنه هه ر وێش هۆرچنی

 

چه مێش ره شتێنێ زۆڵف که رده ن شانه

سووره وچوپێش مه ی پا سه رکه شانه

 

چڕۆ چنووری بڕای  بۆ  وه شم

عه تر پاش که ره   سه رتا پای که شم

 

ماچۆ به شنگێ واڵی گیان ورزه

چمان قیا مه ت رووی ره ستاخیزه

 

هه راڵه بره مێ  ئا رایش که روو

حه سره ت نه ده روون نه وعه روس به روو

 

گاو گۆراڵ شنیۆبه ره نگی سوره و

دید ه زوم که رو جه نگا ی  دو ره و

 

گۆراڵێ چین چین با گێرا ده سه

ده ورێ هوور پڕا چوون ئاوا ت وا سته


نوشته شده در تاريخ سه شنبه بیست و نهم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس



زمسان ره ویه ی وێش دوربای گم که رده ن
یا چه رخ  واریان یا قارش که رده ن

نه وه روه  وارۆ نه بۆران مارۆ
نه تاقی مۆغار چه رمه وه نارۆ

که م مه یلا   ئۆسای به رزه دیاران
سیاوا تاقچه ی به رزه دیاران

بێ مه یلا زرگه ر تۆفی هه وای سه رد
گۆشواره ش نه گۆش  نۆ نه مام،نه که رد

نه زمسان وه ی  ره نگ وه گه ردون یاوان
 نه کڕێڵه به سته ن به رزی سه رکاوان

گه وه نه ۆ که شی خوه ش مێ،وه روێ
چه نی ته رینێ  وه ششانه  هه ر،دوێ

چندسالێن زمسان سیاو ویارا
په ی وێشا شنیا جه سه ر دیارا

ئانه  بێ ئه ۆساقه دێم زه مانا
 زو  وه روه گێرێش گردۆ  کویسانا

گردی شار ێوه که ش ۆ  کۆ،ته وه ن
شێوه شا  گم بی ته رینه ۆ گه وه ن

به ش ئیجارزمسان قوره ت گیرۆده س
 قه دیمی  ئاسا باوه رۆ  هه ره س

ریشه ۆ گه وه نی جه بێخ به ربارۆ
نه وه ک زمسانی سیاو ویارۆ


نوشته شده در تاريخ سه شنبه بیست و نهم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

ئا روبه عه زمی دیدار.. ئه سپوخه یا لیم داغار

ته یم که رده ن که شوکوسار... دیه نم هه زارهه وار

 

گه ره کم بی په ی جاری... مدروجه سه رهه واری

به لام دلم په له ش بی ...وه ته نش په نه وه ش بی

 

وا تم دله ی بی تا قه ت... تا وی که ره ئیسراحه ت

لا مشتی ئا وی وه روو... ما نیا یی ری به رکه روو

 

دل وات توخوای میره بان ...دی را ده مه و ویره گان

با گنمی را په له په ل... به ش زوویا ومی راسه که ل

 

ویره گا وه خته وه شا...پیویا گرد وئا که شا

ویمو دله ویله که م  ... ره فیق گه شتوگیله که م

 

شه وی وتیمی که شه و... تا ما نیا یما به رشو

وه خته ی زاهیربی  شه فه ق...بیی به گه رمه شه ره به ق

 

وه خته ی وه ردا ش سه رکه شا...دل وات ئه ی خواچن وه شا

واتم دله ی ده رده دار... ئه راگیلی بی قه رار

 

گوش گیره با په یت واچوو...بازانی چه نی سا چوو

سلاموعه لیکم وه ته ن...کله وچه ما م خا کته ن

 

ونه وره گا م ئا وته ن ...گه رمیم وه ره تاوته ن

نه فه سیم به هه واو تو...جه ده رون می سه رووکو

 

سه یروگولات شه وقمه ن...وینا یت ما یه ی زه وقمه ن

نه دیه نم عه تره ی وه شبو...بووه ش چون بوژانه وتو

 

ها متا په ی چنوروتو...مه حا لا هیچ یا گه ی بوو

سوره هه راله ت جه دور...پول پول دنیا ش که رده ن سور

 

به رزه لن گت جه تا شا... ئه گه رکه ریو ته ماشا

جه عه ترو گردو شارا...ئاد وه ش بوته ردیا را

 

بوه ش فره وه شه نه ...ره نگه ش دایم گه شه نه

سلام په ی نویجه ریت...شه وبووچنوری ته ریت

 

سلام په ی هه واره کات ...په ی شه ویوهه ساره کات

په ی که پره بی نازه کات...په ی گه له وریوازه کا ت

 

سلام په ی سه روهانه یت...نا نوماسوسوبحا نی یت

په ی سی پا یا وهه لیزیت...په ی مه تیی سه حه رخیزیت

 

په ی دووی تا زه ژه ن کریایت...که ره ی توپه له نریا یت

سلام په ی تو شه به ری ...په رجه سیراجه وکه ری

 

سلام په ی نا نه شا نی ...وه ختی په ره بی خوا نی

په رجه که شکی زوه رده...نه گیرا توزوگه رده

 

سلام په ی دانه دووی...مه تیه م نیی شوخووی

ژه نی گردوهه واری...ده ورش دینی یه کجا ری

 

هه ریو گلکیش وه رینی...خا س تاریفیش که رینی

سلام په ی که ره چنی ...مه تیه م ده ورش هورچنی

 

سلام په ی خیگه ی په ریت...په ی هه واری په رفه ریت

سلام په ی کوچ که رده که یت...رووئه وده کا به رده که یت

 

ده گایچه نه جه  نووه...ئینا نی چه مو تو وه

ده س مده ی هی له ساویی ... سا نا لی با نی نا ویی

 

سلام بو په ی غیره تیت ....په ی ئیرا ده وهیمه تیت

سلام بو په ی ویره گا ...وه ختی گه له می ده گا

 

حیوا نی وردیو گولا نی ....را مه به راوه یانی

کوریوکنا چلی گولا نی ... وه ری بانه کولانی

 

چند رووی هه رپاحاله.... ده گا په ره نه قا له

هه م سلام په ی وه ته نیم....چون تیکی وه ن جه ته نیم

 

به یا دش من مه نه نا... تا قه بره م په ی ورکه نا

سبحا ن ویه رده ئه ربا ریوه یاد…  مه تا وی ژیوی یه ک سا ت خا تر شاد.


نوشته شده در تاريخ سه شنبه بیست و نهم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

جه هه ورامانی سه رسه وزی لهون

ده گایه گه وری وه ش شیوه ونمون

 

پالش دان وه کوی ته ته ی سه رفه راز

حه ره س مه رزه کیش شراموبیرواز

 

لای واریش یاو وها نه گه رمله

چند جوری میوه ش چه نه حاسله

 

دوا نزه برئ ما قولو گه و ره

به لا گیر ئ نئ هه رچوار ده وره

 

هه رجه هه سونه تاته ختی سانی

ئالف جارشا با تویچ بزانی

 

ها منه هه واریش یوشا په شت که مه ر

ته وه نه وکه شکا هه واری وه شته ر

 

کولسه وده ربه ن تا ها نه سا وه

به ئا ویش که پره وهه واری نا وه

 

ها نه چیا له وگوله وا رینی

وینه یشا هو شو دلی به رینی

 

هه وارو گولیو ها نه وقا لاوی

سیرا نشا ده وان په ی ئیشو یاوی

 

دو ه ته وه نه وهه یا تی سه رین

هه یا تی وا رین به هه شتی به رین

 

جه ها نه وخوله ی تاها نه وپه چه ی

میعادگاو خیلو کور و کنا چه ی

 

قو لو ژه ره ژی تا سه ر چادر گا

گیلا یشا وه شا ده مه و ویره گا

 

جه مای سیا وه هه تاکه له لا ن

به سور هه را له وچنوررازیا ن

 

دوله ومروری تا وه روه و شوتا

ئا نا جه دا خه ودوریشا سوتا

 

هه واری ره نگین وه ش ئا ووهه وا

هه زارئا زاری ئاد که رووده وا

 

چون تاجی شاهان سه وز و زه ردوسور

نیشته ن وه فه رقی ده شتی شاره زور

 

نامیش نویجه رقه دیم هه وارا

یا گه پاو یاراش چه نه دیا را

 

سه رگولیی جه ناو بیره گای قه دیم

وه نه ش دیا را ئی  دیموئه ودیم

 

گه مه وخه سره وی په روه روه و ئاوی

تو چه نه ش وه ره هه تاکه تاوی

 

چه نی قا فله ودما گه له که را

پا کیو دل سا فئ که لام شه که را

 

ته ی که ره هه ردان ساراوچه مودول

وینه هه واری ئاوه دان و چول

 

په ی سه یا یو له ش  جه دلئ رانه

کو لی مداوه جه نشینگا نه

 

کوتوپر یوشا به سوزی ده رون

به سدا یه وه ش گه ردون ئای گ ردون

 

خه موپه ژاره وده رونیت به روو

ده رما نودلی نه وه شیت که روو

 

قا فله میوه ده مه وویره گا

په ره بو قا له کو لا نه وده گا

 

سورخا لو چه مه تا بومه له رزه

میوه ده یمینه ئا بوموئه رز ه

 

جه سارو مه رئ تا وه را وه ره

با خه هه نگو را ئا ده وروبه ره

 

که مه رچا له که هه تاشیخه له

یاگه له وه ری گا ووئاژه له

 

سا رای مارانی په چه گه له شا

لای سه ری په چه ی جاره خه له شا

 

جه سارومه ری تاپیروحاجی

ئاسته نم جیا به نا علا جی

 

هه رجه ما گیجاتاده ره وقولی

ما قول ته راپه یم جه ته لاوپولی

 

ده ره وگه رسنی هه تاکه شرام

یا د گا راپه یم ته وه نو ترام

 

هه رجه هه رزه لگاهه تاکه پالین

په ی دیداریشا دل که رونالین

 

جه گلوه و یه وا هه تا دو ده رئ

وه زه قالا ویو ته لانه ده رئ

 

جه باخو مه لای تا وی ژه ن که را

گه له په چه دئ به ینو دوی ده را

 

ته ختیو سه رکه مه ر هه تا ماوه زا

دنیا م دا جییا ش من مه بوره زا

 

جه وه راوه ره هه تامیروتما ن

هوشم مه شاوه تا ئا خر زه ما ن

 

جه بلچه سوره هه تا سراجگا

هه رفره وه ش بئ ده مه وویره گا

 

چه مه ش خروشان چون سه رچه مه ی بل

ویل که ری هه نگی تاسه ودیده ودل

 

جووه وئاوه کیش په ره بی ئاوی

تاخاس هورخولنوگیجوئا سا وی

 

ئا ساوی ئاوی هه رما نه که رئ

خه لک ماچو چوار من ما چویه رئ

 

ئه وه لین ئا ساو ئا ساو خا لئ

لا لو حه مه لاو وه ره که یش مالئ

 

دووه مین ئاساو شیخی که ره م دار

چه نه ش وه رینئ فه قیروهه ژار

 

سیوه مین ئا ساوئا ساوی ده رویش

روئ هه زاران ده ورئ دینه ویش

 

که یمنه ساحیبو کاریو حرفا بئ

ئارو واته نی ویش خودکه فا بی

 

چندکولانینه ده نگوهه لاجی

خه ریکی بینئ ده رویشوحاجی

 

مه هادیو نمه د فه ره نجیو که ره ک

زره وکه مانی گه ره کا و گه ره ک

 

جارجارئ ده نگی وه شوپاچالئ

خه موخه فه تودلیت هورما لئ

 

ئوسای کوت ده ریچ خه ریکوکاری

تاچوخه ورانک وه ش دوودیاری

 

کولانیوه ته  رده نگو ته نه کا

هه ر ساحبی سه حه رهه تاویره گا

 

جارئ که نوله جاریوه یچ سوبه

زمسانش سه خت بئ توبه بو توبه

 

جاریوه مه سیو جاریوه مه قاش

تا سکه ل لادوهیزمی وزولاش

 

یاگئ رادیوساز یاگئ ته ر خه یات

خوا هونه رش  دیبینئ  خه لات

 

چند ئوسئ دوکان نجاریشابئ

سه لیقه ی نه قشونگاریشابئ

 

مه لاو ده گیشا جه ویشابییه ن

مه لای غه ریب شاهه رگیزنه بیه ن

 

جه زمسانه نه دوی چایه خانئ

دنئ رانه بئ  په رجه جوانئ

 

مزگیوهیوانه ش په ره بی پیری

پیری ریش چه رمئ عاقلئ ژیری

 

حاجی ماموسا ماموسا شابئ

رهنمای دینی هه م یاساشابئ

 

ئه ردوی تایفئ بیه شا عه داوه ت

حاجی ماموسا که ریشا ده عوه ت

 

دماوسه عاته ی که ریشارازی

دورجه مه حکه مه وپیلوسو قازی

 

ره سم پاسه بئ ئه گه ریومه رده ی

کوچی  ئاخرش جه دنیی که رده ی

 

خه لکوده گی گردهورزی خیزیی

یانه ومه نزلش وه نه بیزیی

 

ژه نی به ره ما ی په ی یانه و مه رده ی

په ی گره وایو  شینوروکه رده ی

 

جوانئ نه مینی بیلوزه نگه نا

هه تا لا وه نا قه بره هور که نا

 

مزگینه پیرئ گلیرئ بینئ

جوابو قساو یو ترینی دینئ

 

خواعه فوه ش که روپیایه ی خاس بئ

لاشه روفه قیربئ ده نگوباس بئ

 

سه روزیاره ت یو، یو ئارئ خه به ر

واچئ جه نا زه ی بزندیره به ر

 

به قه دروحورمه ت ئه سپه رده کریئ

به ته لقین فیروگفتگوی کریئ

 

مه رده ده گانه ئانده ئاز یز بئ

هه تاچندحه فتی خه لک په یش عاجز بئ

 

په ی زه ماوندی ره سم پاسه بئ

ئه گه رده گانه کناچه ی خاسه بئ

 

ژه نه ی کیا نینی پیسه رامالی

ئه د ه یشو تاته یش باکه روحالی

 

دماته رپیروتایفه ی ئارینئ

ته کبیرو هی جبیش چه نی که رینئ

 

چند که لی قه ند و برئ سه وقاتی

گیری نی ده سه وپیسه وخه لاتی

 

دما و ماوه یوه پیری په رقیمه ت

ده س که ری قسئ به قه دروحورمه ت

 

واچئ  براگیان کاکه عه ودلا

ئامانا هیجبی به ئیزنی ئه لا

 

مه دیه ئه حمه دیوفه ره نجی شریش

کناچیش ده په نه به روپه ی کوریش

 

خو دوله مه ندا روله وئوجاخا

ساحیبویاناو چند په لئ با خا

 

کوره که ش عالو فه قیرو ژیرا

ده سش چند یاگئ به کاری گیرا

 

کاکه عه ودلا واته بیش ئه رئ

لالو ئه حمه د زو ده سش ماچ که رئ

 

ساحبیئ ورزینئ ده سه ی لیباسئ

گران قیمه تئ وه ش ره نگئ خاسئ

 

دینیشاخه یات ورازوشا وه ش

تا دلو وه یویش په نه که راگه ش

 

پئ ره ی  جله کا ونوقلئ به رینئ

وه یوه وه شلانو د یاریه که رینئ

 

بلو په ی ها نه ی باویش برمانو

باخه لکوده گی گردش بزا نو

 

باژه نئ واچا دیاریه کریه نه

تازه به کورو مینه ی دریه نه

 

هه سوره و زه ما که بیینئ که سئ

ده س په نه که رئ مه ینه تو ره سئ

 

دماوماویوه شیرینی وریئ

قه ومئ هه رویشاخاس پته وکریئ

 

دماو چند مانگا ماره ش که رینئ

کلاو وپرچکه ش په ی وه ش که رینئ

 

فه سلو پاییزی په ی زه ماونئ

حازرئ بینئ ئامادیو تنئ

 

حه وتروی ته مام ده گا شاده بئ

وه ی وه ی بالابه رز باده باده بئ

 

سرناودهولووگورانی چرای

یاران یارانو به سوز هورپرای

 

مه وجئ ره نگینئ سه رو هه سه را

دلئ ده گینه ره ما غار که را

 

به تور به توروبه باده با ده

واچینئ شادی مه باره ک باده

 

یاده ش به خه یربو ره سمی جه ژنانه

ئه گه ر ره مه زان ئه گه ر قوربانه

 

عه ره فه حه یوان سه ره برینئ

یانه ولاگوشتش چه نه به رینئ

 

ژه نی ده س که رئ به هه رمان که رده ی

قاوله مه شورته ی برنج پاک که رده ی

 

کاریش فرینی مه یاووپوره

گردوهه رماناش که وتینی یوره

 

سه ره وزاروله یش بشیوم شوریابو

لیباسی تازه ش پووره کریابو

 

ساحبئ زووبشیوم چاشتی گریه بو

خوانه ومزگی حازره کریه بو

 

کاسه هامسایی بشیوم کریابوو

په ی هه رهامسایی کاسه ی بریابو

 

خوانه و مزگی بنیونه سینی

به کاسه ی مسسین نه وه کوچینی

 

بائاغه ش وه رو چه نی هاومالا

بادلشا بریوو چه نی خیا لا

 

وه ختیوه نماوجه ژنیشا که رده ی

گه رده نشا جه ده ین یووی ئازادکه رده ی

 

گردیشاپیوه نانه وه رینئ

ژه نگاره ودلی پاکه که رینئ

 

ئه ترنه مه نی غه ره زو قینئ

به دل یوترینی ئازاد که رینئ


نوشته شده در تاريخ سه شنبه بیست و نهم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

هه‌وشۆ وانگه‌یه‌نه‌چه‌نی زارۆڵاگه‌مه‌که‌رێنێ.دماوره‌مه‌ڕه‌ماڵێوێ فرێ شونۆ یه‌کترینیه‌ره‌  مانیامێ. کونجێوه‌نه‌ نیشتێ مێره‌ تاسه‌یه‌یمێوه‌. ده‌سماکه‌ردقسه‌که‌رده‌ی وقه‌رارنیای په‌ی نیمه‌رو دمای. شاهۆ  واتش:سه‌عات یه‌رێ بێدێ  په‌ی کوجیێ.

من وئارمان وهێمن ودیارواتما:خاسامه‌یمێ.  هیوای واتش:ئارۆ من مه‌تاوو به‌و،واتما:دیسانۆ  چی

نمه‌ی،خه‌یرا،کۆگه‌ملدێ.

هیوای واتش:نیمه‌ ڕودماچه‌نی ئه‌ذێم وتاته‌یم  په‌ی کرماشانی ملمێ،جلێ مسانمێ.

واتم:خۆتۆتازه‌ جلێت ئه‌سه‌ێنێ،دیسانه‌و په‌ی چیشی مسانی؟

هیوای واتش:مه‌گه‌رمه‌زانی دوێ هه‌فتێ ته‌ر  نه‌وروزا،ساڵه‌ تازێ بۆوه‌.مشیوپه‌ی ساڵێ تازێ  جڵێ وپاڵه‌ێ تازێ پسانی.تاته‌یم واته‌ن چاگه‌ یچه‌ هه‌رچێوت گه‌ره‌ک بۆپه‌ی گه‌مه‌که‌رده‌ی په‌یت مسانوو.چی قسانه‌ بێنمێ زه‌نگشادا  وه‌نه‌،گردیمالوایمێ په‌ی هوده‌و ده‌رس وه‌نه‌که‌ یما.

زاروڵه‌کێ گردسه‌رو یاگه‌کاشاوه‌ نیشتێره‌، مامۆساکه‌یچمائاما.مامۆساخه‌ریک و وانه‌واته‌ی بی. به‌ڵام  من هه‌رفکرو قسه‌کاوهیوایه‌نه‌ بینی. ئاواته‌ وازبینی تاته‌م پێسه‌وتاته‌وئاذی ده‌وڵه‌مه‌ن  بیێ،هه‌رچیم واتێ په‌یم ئه‌سابیه‌ش.چی فکرانه‌ بینی، مامۆساکه‌یماچڵاکنان یه‌ره‌،واتش: کۆساڵان ئینای چکۆ؟ئه‌جۆهۆشت نیالاو  وانه‌که‌یه‌و؟

واتم:نامامۆساگیان،کۆچێوسه‌ره‌م مێشو.نه‌زانێ نێ باسۆچێشیش که‌رده‌ن.گۆشم  گێرت په‌ی  مامۆسای.به‌لام به‌ینێوش په‌نه‌ شی دیسانه‌و  لوانیه‌وفکرێره‌.ئێننه‌م زاناده‌نگۆزه‌نگی ئاما. گردیماوێماجه‌م که‌ردو که‌وتیمێ ڕاپه‌ی یانه‌ی.

وه‌رو به‌ره‌و وانگه‌یه‌نه‌ ئه‌ذاوتاته‌وبڕێوجه‌زاروڵه‌کا ئامێ بێنێ شونیشا.من وشاهۆبه‌ ره‌مه‌ ڕه‌مالێ لوایمێ په‌ی یانه‌ی.

ته‌قه‌و به‌ریم دا،ئه‌ذێم به‌ره‌که‌ش که‌رده‌و،سڵامم که‌رد.جوابش دانیه‌و واتش:خێر به‌یه‌و روڵه‌گیان. خه‌برات و وانگه‌ی. هیچم نه‌وات و،لوانی نیشتانیه‌ره‌.ئه‌ذیم نانش حازر که‌رده ‌بێ.لوانی  ده‌سێم شورتێ،یاڕڕی ئه‌ذێم دا،سفره‌که‌م یاواره‌ ،هه‌وه‌ڕه‌کێم ئاوردێ سه‌رو سفره‌ی.گه‌ره کم بێ باسۆجل وپاڵا ئه‌سای که‌روو.به‌ڵام وه‌رو وێمه‌ره‌ واتم،هیچ نه‌واچوخاسته‌را.تاته‌م یه‌رێ مانگێن سه‌رۆ کاریه‌وبه‌رشاکه‌رده‌ن،هه‌رمانه‌ش په‌ی مه‌بۆ.دوێ روێ کارش په‌ی بۆ،یه‌رێ روه‌ په‌یش مه‌بۆ.

دلێ ئی فکرانه‌ بینی ئه‌ذێم وات: کۆساڵان گیان چاشته‌کێت وه‌ره‌ تاسه‌رده ‌نه‌بیێنه‌و.چێشتائه‌جۆ   که‌شتیت غه‌رقێ بیێنێ.مامۆساکه‌یتاکۆشته‌نی، چه‌نی زاروڵا گژیانی.واتم: نائه‌ذاگیان هیچ نه‌بیه‌ن ،هیچ نه‌واچو خاسته‌را.

ئه‌ذێم ده‌نگش نه‌که‌ردتا نانه‌که‌م وارد.دماوه‌ئێننه‌  گیرش دانی په‌نه‌.تاباسه‌که‌م په‌ی که‌ردو،واتم:  واچه‌ به‌ تاته‌یم په‌ی نه‌وروزی جل وپاڵێ تازێم  په‌ی پسانۆ.

ئه‌ذیم وات:مه‌زانی بارودوخماچیشینا؟تاته‌ت یه‌رێ مانگێن کارش نیا.یه‌رێ مانگێن کرێهایانه‌ که‌مانه‌ذان.برێنج وقه‌ن و ڕه وه‌ن وشه‌که‌رما  ئاننه‌ش نه‌مه‌نه‌ن ته‌مامیو.تویچ باسۆساڵێ  تازێو نه‌وروزیماپه‌ی که‌ری.ئێمه‌ نانمانیاتۆماچی  پیازی پسانه‌.

بێ ده‌نگ بیانی وهیچم نه‌وات. فکرێو که‌وته‌نه‌  مه‌ژگم.مشو وێم کارێو که‌رووئانیمه‌ڕوه‌ نزیانیه‌ره‌ . وه‌رو وێمه‌ره‌ واتم: بانامێوکه‌ردیمێ. کاغه‌زوقه‌ڵمێوم ئاوردو ده‌سم که‌رد نویسته‌ی ،  باس و وێم و،تاته‌یم و،یانه‌یما،هه‌رچی ئاما  مه‌ژگمه ره‌ نویستم. ئاخرشه‌و نویستم، مامۆسا گیان به‌شکوم ره‌ێوه‌ماپه‌ی بێزیه‌و.

نامه‌که‌م وسته‌نه‌ دلێ پاکه‌تێوێ،ساحبێ لوانی  په‌ی وانگه‌ی.روه‌م نه‌بێ نامه‌که‌ی ده‌و ده‌سۆ  مامۆساکه‌یمه‌و.کوچێوش مه‌نه‌ بێ زه‌نگ ویانه‌ی داوه‌نه،پام نیاجه‌رگ و وێمه‌ره‌،نامه‌که‌م کیفه‌ که‌ مه‌نه‌به‌رئاورد،دام ده‌س ومامۆساکه‌یمه‌و،ئامانی نیشتانیه‌ره‌.

تازه‌نگشاداوه‌نه‌ هه‌زارره‌نگێم فاڕێ.به‌ئه‌ژنه‌ویه‌و  زه‌نگی دوێ په‌ێم بێنێ دوێته‌رم قه‌رزێ که‌ردی و تایانه‌ره‌مانی.

دوێ یه‌رێ روێش په‌نه‌ شی،مامۆساکه‌یماوات: واچه‌ به‌ تاته‌یت سه‌وای به‌ێوپه‌ی وانگه‌ی.شه وێش واتم به‌تاته‌یم،مامۆساکه‌یماواته‌ن:سه‌وای  به‌ی په‌ی وانگه‌ی.تاته‌یم وات:

چه‌ په‌نێوه‌ت ده‌ینه‌ره‌،چێشت که‌رده‌ ن؟سه‌وای وانگه‌نه‌ نه‌زانینی چێش که‌روو.مامۆسای تاته‌م  په‌ی چێشیش چڕیه‌ن.ئاروه‌ به‌ هیچیو وه‌خته‌که‌  نه‌ویه‌رێ.شاهۆئاماپه‌ی لایم واتش:چێشتا؟دوێ یه‌رێ روێن خاسش مه‌واچی.واتم:شاهو،تۆخوا  وازم باره‌ چنه‌.بادماوه‌ په‌یت ماچوچێشا.

نیمه‌ ڕو تاته‌م ئاماوه‌ په‌ی یانه‌ی.چڕیانیش. به‌ ته‌رسیه‌و واتم: به‌ڵێ تاته‌ گیان.تاتیم وات پاوئانه‌ یه‌ هه‌شت ساڵێتا،به‌ڵام پاسه‌ دیارا فره‌ژیره‌نی .  مامۆساکه‌تا تارێفێت که‌رێ. دماوه‌ باسوو نامه‌ که‌یش که‌ردنۆیسته‌بێم. تاته‌یم درێژه‌ش په‌نه‌ داو واتش: مامۆساکه‌یتا واته‌ن چه‌نی ئاغه‌ی موحه‌مه‌دی ساحیبو کارخانه‌و ئاردوه‌ش که‌رده‌ی قسێم که‌ردێنێ،واته‌نش به‌ێو په‌ی لایم  تاهه‌رمانێوه‌ش په‌ی بێزووه‌.کۆچیۆزه‌ریچش دانی په‌نه‌واتش:په‌ی نه‌وروزی جلێ وپاڵێ تازێ پسانه‌ په‌ی کۆساڵانی. هه‌ر وه‌ختێۆ زه‌ر که‌وت  ده‌ست مذه‌یمه‌و په‌نه‌. ئانامه‌یچشه‌ دانی،ده‌وش به‌ تۆ.

نامه‌که‌م گێرت و وازم که‌رد. مامۆسای نویسته‌بێش: قه‌ذرو ئه‌ذاو تاته‌یت بزانه‌، ئیحترامشاگێره‌،جه‌کارو بارویانه‌یه‌نه‌ یاڕڕیشاده‌. ده‌رسه‌کات خاس بوانه‌.ئه‌گه‌ر گه‌رکتاجه‌ دماڕونه‌ بارودوخت فاڕیو، مشیو هه‌رئیسه‌ خاس ده‌رسه‌ کات وانی،تاوه‌ختێوگه‌وره‌ بیه‌ی بتاوی یاوی پا چێوا گه‌ره‌کێته‌نێ.

سه‌رچه‌مه‌ :  هۆرامان هانه‌به‌رچه‌م http://haneberchem.mihanblog.com


نوشته شده در تاريخ دوشنبه بیست و هشتم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

منطقه جغرافيايي هورامان بين نواحي مرزي غرب ايران در دو استان كردستان و كرماشان، و شرق كردستان عراق  در استان سليمانيه قرار گرفته، البته هورامي هاي زيادي هم هستند كه در ديگر نواحي مختلف ايران و عراق و تركيه و ... پراكنده اند. تاريخ و فرهنگ هورامان در حوزه هاي مختلف از اصالت خاصي برخودار بوده و هست؛ به ويژه در حوزه ادبيات شفاهي و فولكلور. به قول واسيلي نيكيتين، دانشمند روسي، ادبيات مردم كُرد در درجه اول، يعني ادبيات عاميانه و شفاهي. متاسفانه هنوز بخش قابل توجهي از اين ادب مردمي، اين مآثر گران بهاي بشري، دست نخورده باقي مانده و به شيوه وسيع به گردآوري آن پرداخته نشده است . امثال و حِكَم و پند گذشتگان، حوزه ي قابل توجهي از فرهنگ اين ديار را تشكيل مي دهد و از قرب و قداست مردمي برخوردار مي باشد. سَرَيان اصطلاح «قَديمي واته ن» يعني قديمي ها گفته اند، در ميان مردم اين سامان، فاكتوري است براي ارزش و احترام و پايبندي مردم هورامان به سخنان گذشتگان خود. ادبيات شفاهي امروزه مي تواند سندي بسيار مهم باشد براي استناد و ارجاع پژوهش هاي مختلف: زبان شناختي، تاريخي، جامعه شناختي، پزشكي، ادبي، ديني، اخلاق و جغرافيا و روان شناسي و ... اين گونه دلالت هاي شفاهي را مي توان در سينه سالخورده گاني كه يا از دنيا رفته اند و تجربيات خود را به گِل برده؛ و يا به نسل پس از خود منتقل نموده اند؛ به دست آورد، اگر اين نسل هم از دنيا بروند هيچ مرجعي براي جمع آوري فرهنگ عاميان و مردمي باقي نمي ماند. كُردها در مناطق مختلف شرق نزديك و خاورميانه، پراكنده اند. طبيعي است كه روي كرد آنان در اين زمينه مختلف باشد. اما يك روح مشترك قومي، آنان را به هم مرتبط مي سازد. اما هرچه هست در رويه و اصطلاحات محلي با هم اختلاف دارند.كُردهاي عراق به اين گونه ادب شفاهي، «پندي پيشينيان، Pendî pêşînyan»، كُردهاي تركيه و ايران به آن «مه سه لMesel و مه ته لوك، Metelok» و كُردهاي آذربايجان و روسيه به آن ها «قسه ي بافان،Qisey bavan» مي گويند. جمع آوري همه ضرب المثل ها و تفكيك و دسته بنديِ موضوعي و آكادميكِ آن ها، كاري است بسيار ستُرگ و حجيم و طاقت فرسا و نياز به زمان كافي و نيروي زبده و مجرب فراواني دارد كه از دست يك نفر و دو نفر و چند نفر ميسور و ساخته نيست؛

در اينجا عجالتاً از باب نمونه، به تعداي از اين سرمايه مردمي اشاره مي شود:

   -كَوتَن شوني كلاوَيْ وا بَردي،Kewten şonî  kilawey wa berde(دنبال کلاه باد برده می دوه)

- به دوِ برِ كلاوِشا هَنه، Be diwê birê kilawêşa hene (دو برادر يك كلاه دارند)

- به دزي ئيزرايليوه گِلو، Be dizi eizrayiliwe gêlo(دور از چشم عزرائيل مي گردد)

- به دَم هار و به لاشه بيمار، Be dem har u be laşe bimar(پر حرف و كم عمل)

- گلولَش كَوتَن لِژي،Gloleş kewten lêžî(گلوله‌اش به سراشيبي افتاده است)

- ژَنيچ هَنه و ژانيچ هَنه، ženîĉ hene u žanîĉ hene (زن هم هست و درد هم هست)

- ژَنيشا و يانه واتَن،ženîşa u yane waten(زن را وُ خونه گفتن)

- ژَني، كولَكي يانَيْنه، ženî koleke yaneyne(زن ستون خانواده است)

- ئاساو به نورَن، Aaw be noren(آسياب به نوبت است)

- كوته كش ئاساو دیم گِلنو، Kutekiş aswagêlno(چوب دستي اش آسياب دیم را مي چرخاند)

- ئاوَوْ بِ لَغامِش واردِنه، Awew bê legameyş wardêne(آب بدون دهنه خورده است)

-ئاوي جه دنگينه كوُ، Awi je dingine kiwo(آب در هاون مي كوبد)

- ئاوير و چِرو سمَرا، Awiru ĉêru simera (آتش زير كاه)

- ئي هَميره ئاوي فرِ بَرو، Ei hemire awi fre bero(اين خمير آب زياد مي خواهد)

- پيا، گَوْرَوْ يانَيْن، piya gewrew yaneyn(مرد بزگِ خانواده است)

- قسي هَزارني، دويشا به كارني، Qisê hezarnê dwêşa be karnê (حرف هزارتاست، دوتاش به كار مي آد)

- گول نيَني، درَيْچ مَبه، Gol niyenî direyĉ mebe(گل نيستي خار هم مباش)

- مِمان جَژْنَوْ خانَ خوِن، Mêman ježnew xane xiwên(مهمان عيد صاحبخانه است)

-  پياي دوَ ژَنه، جَرگي كُن كُنه، piyay diwe žene jergî kun kune (مرد دو زنه جگرش سوراخ سوراخ است)

- درُزن، يانَش وِرانا، Dirozin yaneş wêrana (دروغگو خانه اش ويران است)

- به دُعاو كتِ، واران مَوارُ، Be doaw kitê waran mewaro(با دُعاي گربه باران نمي بارد)

- نه ئننه شيرين به قوتت بدا، نه ئننه تال به تفاتو، Ne einne şîrîn be qutit bida ne einne tal be tifato (نه آنقدر شيرين باش قورتت بده‌ن نه آنقدر تلخ باش تُفت كُنن)

- ئننه لوه باوان، جلت چِر بياوان،Einni liwe bawbn jilit ĉêr biyawan (آنقدر برو خونه پدر كه فرش زيرت بيندازَن) - سَرَيْ بِ دَلاك، مَتاشه، Serey bê delak metaşe(سرِ بدون دلاك نتراش)

- هَژاري كُشه و دَس خَرَش مَكَره، Hežarî kuşew des xereş mekere (ضعيف را بكش و دستش نینداز، او را دست كم نگير)

- تيكه ژاوَ، اَنجا قوتش ده، Tîke žawe enja qutiş de(لقمه را بجو آنگاه قورتش بده)

- پيرت نَبو، لوَ پيرِ سانه،Pirêt nebo liwe pîrê sane (پير نداري برو پيري بخر)

- كاسَيْ بِ سَرْ، پوشِش گنانه، Kasey bê ser pûşêş ginane(كاسه بدون دَر خَس در آن مي افتد)

- لوتَش گِره، گيانش بَرْ مشو، Lûteş gêre giyniş ber mişo(بيني اش را بگير، جان اش دَر مي رود)

- ساج مَريو، نَك زريو، Saj meryo nek ziryo(ساج شكسته شود، مبادا به صدا در بيايد)

- وله ملَش بيَن وَنه قَيْسَري، Wile mileş biyen wene qeyserî(سوراخ موش براش شده پاساژ)

- قره سَرو شومي نَك سَرو خَرماني، Qire serû şûmî nek serû xermanî  (دعوا به هنگام شخم زدن ، نه به هنگام برداشت خرمن)

- وَره دلِ كُزِنه مَمَنو، Were dilê kozêne memeno(بره در آخور نمي ماند)

-لكِوه به دَس كريُوه چي وزيش ددانِ؟، Likêwe be des kiryowe ĉî wizîş didanê (گرهي كه به دندان باز شود، چرا به دندانش مي اندازي؟)

- كارِ بدَي به بِكارا، سال و مانگش پَنه ويارا، Kar bide be bêkara sal u mangiş pene wiyara (كار را بدهي به بيكاران، سال و ماه را مي گذرانند)

- پَله، كارو شَيتانيا،Pele karu şeytaniya (عجله كار شيطان است)

- گَره، ملُ مَره، Gere milo mere(گَر، پيس، ميره غار) -زوان بازَم سَرَم سلامَت،Ziwan bazem serem silamet(اگه زبان بزاره سرم سالم می ماند)

- هَرچي گُزِنه بُ، چَمچه بَرش مارُ، Her ĉî gozne bo ĉemĉe berîş maeo (هر چه در كوزه باشد، قاشق درش مي آورد)

- مانگَ شَوَوْ سَرْ وِرَگاي ديارا، Mangeşewew ser wêregay diyara (مهتاب از اول غروب پيداست) - يَك دَسَيْ، چَپلِ مَتَقنا، Yek desey ĉeplê meteqa (با يك دست نميتوان کَف زد.)

- قَرز، كُن بُ مَفَوْتيو، QERZ KON BO MEFEWTIYO (قرض كهنه مي شود ولي از بين نمي رود)

- پول، پول بَرْ مارو، Pûl pûl ber maro(پول پول در مي آورد)

- پول، چلكو دَسيا، Pûl ĉilkû desiya (پول چرك دست است)

- مَكَره قسِ بِ هُشِ، ديوارِ هَنشا گُشِ، Mekere qisê bê hoşê dîwarê henaşa goşê (ديوار گوش دارد موش هم گوش دارد)

- تَوَرْ، دَسَوْ وِش مَبرُوَ، Tewer desew wêş mebrowe(تبر دسته خود را نمي برد) - به دَم، ياپراخي مَپِچياوه، Be dem yapraxî mepêĉyawe(با حرف زدن دُلمه درست نمي شود)

- رُشناي رُي، ئينا بنه رُيو، Roşnay roy eina bine royo(روز روشن از اولش پيداست)

- هَرچي بَلوِ فرِبا، سمُره ئاوراتَرشا، Her ĉî belwê firê ba simore awraterşa (هرچه بلوط فراوان باشد، سَمور بيشتر گرسنه شه)

- هَشَوْ كُلَنجه؟، Heşew kulenje?(خرس و دستار؟)

- كه رگه و ملَواني؟ Kergew milewanî?(مرغ و گردنبند؟)

- رواسَ نَلِ ولَره، هَژگِ بَسَ كلك شو، Riwase nelê wilere hežgê besê kilkşo (روباه به سوراخ نمي رفت، درختي هم به دُمش مي بست)

- مَتيلِشا كياسته پَيْ خَبَرا، نيشته كانو سمَرا، Metilêşa kiyaste pey xebera nîşte kanû simera(عمه را فرستادند دنبال خبرها، نشست پاي كاه های کاهدان)

- خوا پا، نَدُ به مارا،Xiwa pa nedo be mara (خدا به مار پا ندهد)

- جنگ كريا و جنگ كُشياوَ، كَچل پَيْ هيزمي خوليِوَ!، Jeng kiryaw jeng kuşyawe keĉel pey hêzma xulyêwe(جنگ شد و جنگ خاموش شد، كچل براي چوب دستي مي گشت)

- كَچَل هَر ئننه حَسِبا كلاوَش بِره، Keĉel her enne hesêba kilaweş bêre (كچل همين اش بس كه كلاه اش پايين بيفتد)

- گَرَگشا بدُ دَريا قُلِش تَرِ نَه با! Gerekşa bido derya qulêş terê neba (مي خواهد به دريا بزند و زانوش خيس نشه!)

- دَگا پَرَنه، مَتيلِ كَرَنه! Dega perene metîlê kerene(ده از خبر پر شده، عمه خود را به بیخبری زده است)

- سَرم لوان هَزار ولِوَره! Serim liwan hezar wilêwere(سرم رفته به هزار سوراخ) - لوتَشْ ئاسماني پِكُ! Lûteş asimanî pêko(بيني اش به آسمان مي زند)

- ناني گَه رْمين ئه شقه مه ي پولايينش گَه ره كا، Nanî germîn eşqemey polayiniş gereka (نان گندمین روده ي پولادين مي خواهد)

- نانش به گُشِ ژاوان! Naniş be goşê žawan (مگه نان را با گوش جويده)

- نانش نَبِ لوِ پازي سانِ! Nani nebê liwê piyazî sane(نان نداشت مي رفت پياز مي خريد)

- نان بده به توتَيْ مَدَشْ به سپلَيْ، Nan bide be tutey medeş be sipley (نان بده به سگ مده به بد صفت) - نانش به گوشِ ژاوان،Naniş be goşê žawan  (با گوش نان جويده است)

- بزَ شَقِش وريِنِ لوِ نانو شوانَيْ وَرِ! Bize şeqêş wiryê liwê nan û şiwaney were ( بُز كتك مي خواست مي رفت نان چوپان را مي خورد)

- دَيْ وِرَوْ ئاوِ بَرُت نَك دَيْ پردَوْ نامَردي! Dey wêrew awê berot nek dey pirdew namerdî(به گرداب بزني و آبَت ببرد، بهتر از آن است که از پل نامرد عبور کنی)

- هَرش به پَيْغام ئاوي وَرُوَ!Heriş be peyğam awi wero we (خرش به پيغام آب مي خورد)

- ئاسَوان كارو وِش كَرُ چَقچَقَيچ سَرَوْ وِش مِشنُ! Asewan karu wêş kero ĉeqĉeqeyĉ serew wêş mêşno (آسيابان كار خود مي كند، چَقچَقه(اسم ابزاری در آسیاب آبی) هم سر خود را به درد مي آورد)

- قسِ كَوته سي ددانِ گنُ سي يانِ! Qsê kewte si didanê gino si yanê (حرفي به سي دندان افتاد، به سي خانه هم مي رسد)

- تا گَوْرَ نَواچُش يانَنه، وچكله مَگِلنُش بانَنه!، Ta gewre newaĉoş yanene wiĉkle meglnoş banene(تا بزگ در خانه نگويد، كوچك آن را در بام ها نمي گرداند)

- زامو زواني سارِژ مَبُ! Zamu ziwani sarêž mebo(زخم زبان التيام نمي پذيرد)

-  كارِ كَره نه سِخ سُچو نه كَباب! Karê kere ne sêx soĉo ne kebab (كاري كن نه سيخ بسوزد نه كباب) - كالَكْ به رَنگ نيا! Kalek be reng niya(خربزه به رنگ نيست)

- جَحَنَم جه بَرَش نه گِليوَ خاسا! Jehenem je bereêne gêlîwe xasa (جهنم در آستانه اش برگردي بهتر است)

- نامِوْ زلوو دَرِ وِرانه،Namêw zilû derê wêrane (شهرتی بزرگ و دره اي ويرانه) - ئه جيو توتَن چووه كَري دَمشَره، Ejyo tûten ĉiwe kerî demşere (انگار سگ است چوب به دهانش مي كني)

- خو نيه نا چَرو داري بِ گَلاينه، Xo niyena ĉêru dari bê gelayne (زير درخت بي برگ و ثمر نيستم)

- يو نَگبَتش ئاما به توَوْ ماسي خنكيو، Yo negbetiş ama be tiwew masi xinkiyo (يكي بد شگون باشد، به رويه ماست هم خفه مي شود)

- كتِ مَياوُ دمَيْ ماچُ سولا، Kitê dimey maĉo sola(گربه دستش به دنبه نمي رسد ميگه شوره)

- بيه‌ن كرگه چَرمِ ئاوايي، Biyen kerge ĉermê awayi(شده مرغ سفيدِ آبادي)

- هَر موِوَش سالي رستَن، Her miwêweş salê risten(هر تار مويي به سالي رشته است)

- گول جه سَوْرُگانه ور گنو، Gul je sewrogane wir gino(گل در ميان پهن هم می روید) - ئاخ زوره پَيْ زاتي، Ax zore pey zatê(كاش اين زور با غيرتي همراه بود)

- ئاد سواره و من پياده، Ad siwarew min piyade(او سوار من پياده)

- ئا كالا لايق و ئا بالاينه، Akala layeq u abalayne(آن كالا، لباس شايسته آن قامت است)

- ئانه ئادي كَرد، وا به دَواريش مَكَرو،Ane adi kerd wa be dewari mekero (كار كه او كرده، باد هم با دوار پاره نمي كند)

- په رسابه و دانا به، Persabew danabe(بپرس و دانا باش)

- تفو سه ره و كووي، Tifû serewkûy(تف سر بالا) - هه ر دوليشا به بابایِ سپارده ن،Her dolêşa be wayê siparden (هر دره اي را به بابایي سپرده اند)

- هه ر ديانيش به سالي به ر ئارده ن،Her diyanêş be sale ber ardênê (هر دندانی را به سالي درآورده است)

- هه ر كه س توريا، به شش وريا،Her kes torya beşiş wirya (هركس قهركرد، سهمش خورده شد)

- مو سه رو زوانيمو به ر ئاما، Mû serû ziwanimo ber ama(مو بر زبانم روييد) - مو دلِ دَسينه مه زيو، Mû dlê desîne mezyo!(مو در كف دست نمي رويد)

- كاله ك وه رني يا بويسان رن؟ Kalek wernî ya biwîsan rin? (خربزه مي خوري يا بوته ها را مي كَني)

-  زور براو خوايا، Zor biraw xiwaya(زور برادر خداوند است)

- زور نه بو قَواله به تالا، Zor nebo qewale betala(زور نباشد، قباله باطل است)

- دَوْلَت خواو سَرزَمينيا، Dewlet xiwaw serzemînya(دولت خداي سرزمين است)

- دَوْلَت هَوْريشه به گاوِ گِرو، Dewlet hewreşe be gawê gêro(دولت خرگوشها را به وسیله گاوها مي گيرد) - زواني سور سَرَيْ سَوز مدو واره، Ziwani sûr serey sewz mido ware (زبان سرخ سرِ سبز را بر باد مي دهد) - تَوَنِوَ مَتاوي هورش گِري مشو پالش دَيْ پو،  Tewenwe metawi horiş gêri mişo paliş dey po (سنگي را كه نمي تواني برداري، بايد به آن تكيه بزنی)

- ياواي جوله كه ي واچي به ريشي مردانَت قَسَم، Yaway jlekey waĉî be rîşî merdanet qesem(به يهودي که رسيدي بگو به ريش مردانه ات قسم)

- ياواي شارو كورا تويچ ويت كور كه ره، Yaway şarû kora toyĉ wêt kor kere (به شهر كوران كه رسيدي تو هم خودت را به نابينايي بزن)

- دَست به كلاوَوْ وِته وه بو وا نه بَرُش، Desit be kilawew wêtewe bo wa neberoş(دست به كلاه باش تا باد نبردش)

- ديوار بژنه وه و پاسار چَني توما، Dwar bižnewew pasar ĉenî toma (ديوار بشنو، لب ديوار با توهستم)

- وَرَيْ نِر په ي سَر بريَيْ بو، Werey nêr pey ser biryey bo(بره ي نَر براي سر بريدن است)

- گول ده سه براو پيسي يا، Gul dese biraw pîsîya (آدم گَر هم شان آدم پيس است)

- ماچِ په ي گه وره كناچِ چِشا، Maĉê pey gewre kinaĉê ĉêşa(بوسه اي براي دختر بالغ چيه؟

- ئاوي مردُ ئادْ مَمرْدُ، Awî mirdo ad memirdo(آب مي ايستد، او نمي ايستد)

- شَنه جه مَنه ي كَمـتَرْ نيا، Şene je meney kemter niya(شنده از منده كمتر نيست)

- ئه گه ر كَسي نَبَردا شو كَرو به تو، Eger kesî neberda Şû kerû be to (اگر کس دیگری من را نخواست به تو شوهر مي كنم)

- ئانه ولَنه پات نَلوش پوره، هَشو دَمايت بو دمايت نَنْيوره، Ane wilene pat neloŞ pone hoŞû demit bo dimayt nenyore(آن سوراخ است پايت در آن نيفتد، مواظب دهانت باش، عقبت را فدا نکند)

- تاتَم ديار نيا، ماچا پياييِِ وَرگي واردَن، Tatem diyar niya maĉa piyayê wergî warden (پدرم پيداش نيست، ميگن گرگي هم مردي را دريده است)

- بزَيْ گَره، گَلِوه گَرْ كَرو، Bizêy gere gelêwe ger kero(بُزي گَر،بيمار، گله اي را گَر مي كند)

- پَيْ كَسِ مره پَيْ تو مَره بو، Pey kesê mire pey to merde bo(براي كسي بمير که او هم براي تومرده باشد) - پياوي دو ژنه جَرگي كُن كُنه، Piyawi dužne jergi kunkune (مرد دو زنه جگرش سوراخ سوراخ است)

- تِرْ ئاگاش جه ئاورايْ نيا، Têr agaş je awray niya(سير از حال گرسنه آگاه نيست)

- يَوِش ديِنِ سمَري مَوَرو،   Yewêş diyênê simeri mewero(جو ديده كاه نمي خورد)

- جواب خو شَقِ نيَنِ!، Jiwab xoşeqê niyenê(جواب رد، اردنگي زدن که نيست!)

- چَمْ بازا مَگيريو، ĉem baza megiryo(چشم باز است جلوش گرفته نمي شود)

- خاسه دليِ گُمِچْنه گُم مَبو، Xase dilê gomêĉne gum mebo (نيكي در ژرفاي آب هم گم نمي شود)

- مريچلِ كُره خوا هيليانيش پَيْ كَرو، Mirîĉlê kore xiwa hîlyanîş pey kero (كنجشك كور خدا براش آشيانه می سازد)

- حَوْت كَفَنِم زَرد كَردِ!، Hewt kefenêm zerd kerdê(هفت كفن زرد كردم، زيادترسيدم)

- حيزي به دَسَوامْ مَبو، Hizi be desewam mebo(بي غيرتي مقابله به مثل نيست)

- حيز به لالو وِش فِرا، Hiz be lalo wêş fêra( زور بي غيرت به داييش مي چربد)

- قَوْم گوشتو يَويْ وَرا پِشَوْ يويْ مَمارا، Qewm goştu yoy wera pêşew yoy memara (فامیل گوشت همديگر را مي خورند، ولي استخوان هم را نمي شكنند)

- خوا تا كَشِ نَوينو وَروَشا مَوارنُنه، Xiwa ta keşê newîno werweşa mewarnone (خدا تا كوه ها را نبيند، بر آنها برف نمي باراند

- خوا پِ نَدو به مارا! Xiwa pê nedo be mara(مبادا خدا به مار پا بدهد)

- خوا تخته تاش نيا تخته ريك وزا، Xiwa texte taş niya texte rêk wiza (خدا تخته تاش نيست نظم دهنده تخته هاست)

- خو ماس نيا دَمتو ديار بو، Xo mas niya demto diyar bo( ماست كه نيست از دهنت پيدا باشد)

- خنجَرَوْ ته نگانَيْ، Xinjerew tenganey(خنجر سختي ها) - خنجَري جه كِلانَنه مَمرْدُ، Xinjri je kêlanene memirdo(خنجر در غلاف نمي ماند)

- خَيْر پَيْ خوِش نَك پَيْ دَروِش، Xeyr pet xiwêş nek pey derwêş (نيكي براي نزديكان نه براي بيگانگان)

- خَيال پلاوْ، Xeyak pilaw(خيال پلو)

- اَداو گجيه كَوا نَمَردِنه، Edaw gijye kewa nemerdêne (مادر پيراهن آبي ها نمرده است، يعني زن فراوان است)

- دُلَيْ پَرْ ئاشتي يانَيْن، Doley per aşti yaneyn(سفره پر از نان مایه ی آشتي خانواده است)

- دنيا به دَسه واما، Dinya be dese wama(دنيا به كار مقابله به مثل است)

- رُله جه وَرو ئَدِنه ورگِرُ، Role je weru edêne wirgêro (فرزند، از پيش مادر برمي دارد، آنقدر دزد ماهر است)

- زايفِ دامنَوْ وِش دُژمنشا، Zayfê damnew wêş dižminşa (ضعيفه(زن) دامن خودش دشمنش است)

- هَشپشي باخَلَشْنه سَوْزَلِ گيان ماچا، Heşpişi baxelşene sewzelê giyan maĉa (شپش در جيبش آواز مي خوانند، يعني بي پول است)

- سَد گُناحو يَك توبه، Sed gunah û yek tobe (صد گناه و يك توبه) - توتَيْ هار چل روِ عَمْرشا،  Tûtey har ĉil riwê emirşa(سگ هار چهل روز عمر مي كند

) - شا بَخْشُ شاليار مَبَخْشُ، şa bexşo şalyar mebexşo(شاه مي بخشد شهريار نمي بخشد)

- شالياري به كاليار مَزانُ، Şalyari be kalyar mezano (شهريار را به هيچ حساب می کند، تره براش پاك نمي كند)

- شَرابي مفت قازيچ وَرُش، şerabi mifit qaziĉ weroş(شراب مفت را قاضي هم مي نوشد)

- شَرْ له شِفو ئاشتي له خَرْمان، şer le şêfû aşti le xerman (جنگ به هنگام شخمزدن و آشتي به هنگام برداشت خرمن)

- شَلَنه باوانو كُرَنه، باوان، şelene bawan û korene bawan (مي لنگد خونه ي پدر و كور است خونه پدر)

- مالي قَلْب سَر به ساحِبيشا، Mali qelb ser be sahêbişa (كالاي نااصل متعلق به صاحبش است)

- شَلْ نيا پاش مَرْيان، şel niya paş meryan (لنگ نيست پاش شكسته است) - شُتو وشتري و ديارو عَرَبي، şotu wiştirî u diyaru erebî (شير شتر و ديدار عرب)

- هَرْ سَرَ وَش بو كلاوَ فرِنِ، Her sere weş bo kilawe firênê(سر سلامت باشد، كلاه فراوان است)

- نيمَ تِري جه تاته مَردَيْ خرابتَرا، Nime têri je tate merdey xirabtera (سیر نشدن از پدر مُردن هم بدتر است)

- مَزانو راحَتي گيانيم، Mezanu raheti giyanim(نمي دانم راحتي جانم است)

- ماري تُپا، وزُ وَرو پايما، Mari topa wizo weru payma(مار كشته مي اندازد جلو پام) - وَزي مَوره وَرو پايما، Wezi mewize weru payma(گردو نينداز جلو پاهايمان)

- ماساوي هَرْ وَخت گِريشُ جه ئاوي، تازِنه، Masawi her wext gêrişo je awî tazêne (ماهي هر وقت از آب بگيري تازه است)

- جه تْرو لُوتي سازتَرا، Je tru loti saztera (از گوز لوطي، آماده تر است)

- گلُلَشْ كَوْتَن لِژي، Gloleş kewten lêži(گلوله اش به سراشيبي افتاده)

- گا به گُنا اَناسِ، Ga be guna enasê (گاو نر را با آلتش مي شناسد، احمق و نادان است)

- شَوه قَلاوْ مِردان، şewe qelaw mêrdan (شب قلعه مردان است)

- گيواو سَرو بنجَوْ ويش مزيو، Giwaw seru bijew wêş mizyo (گياه روي ريشه خودش سبز مي شود)

- ئانه بَرزْ فريو، نزم نيشو، Ane berz firyo nizm nişo (آن كسي بلند پروازي كرد، به سراشيبي مي افتد)

- وْلِيْ بي درَيْ مَبو، Wili be direy mebo (گل بي خار نيست)  


نوشته شده در تاريخ یکشنبه بیست و هفتم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

*دریكی ازروزهای پاییزی سال1336(والدین به یاد نمی‌آورند كه كدام روز بوده)درروستای دزلی به دنیاآمده‌ درهمان روستاتاكلاس ششم ابتدایی( آخرین دوره نظام قدیم)درس خوانده،‌سپس جهت ادامه تحصیل به شهر مریوان آمده‌ ودوره‌ی دبیرستان راتاپایان كلاس ششم دررشته‌ی طبیعی آن هنگام به پایان رسانیده ودرآزمون سراسری شركت نموده بنابه رتبه‌ی مناسبی كه داشته درسال(1356)دردانشسرای راهنمایی تربیت دبیر سنندج پذیرفته شده است .

*باروزهای پرفرازونشیب وكوران پیروزی انقلاب،شورونشاطی درزمینه فرهنگی-ادبی و...پیدا نموده ومطالعات وتفحصات ادبی ومطبوعاتی اودر همان آوان شروع به شكوفایی كرده است.

*درسال(1362)بنابه توان واشرافیت درتدریس جهت تدریس درس ادبیات و جغرافیابه دبیرستان دعوت شده ودرسال(1366)وارددانشگاه شده،درشرایط سخت آوارگی وخانه به دوشی پس ازچهارسال موفق به دریافت مدرك كارشناسی دررشته‌ی ادبیات فارسی شده است.درسال(1375)باارائه پایان نامه درحوزه زبان وادبیات كُردی(تحلیل سبك شناسی-انتقادی بیسارانی شاعرناموروغنایی پردازهورامی)موفق به مدرك«كارشناسی ارشدزبان و ادبیات فارسی»شده وپایان نامه‌ اوبادرجه عالی پذیرفته شده ودرسال(1381 )این پروژه تحت عنوان(سرود خزان)چاپ ومنتشرنموده است.

*دردانشگاه تازه تأسیس شده پیام نوردعوت به تدریس شده وتازمان بازنشستگی(خرداد1384)علاوه بردبیرستان‌ها،پیش دانشگاهی هاوتربیت معلم درآن جاهم تدریس می‌ نموده است.

*باآقایان«جلیل آزادیخواه،‌انورروشن،محمدبانی اصل وشیخ رشید حسینی» اولین(انجمن ادبی مریوان)رادرسال1369تاسیس نموده كه محصول آن برگزاری چندین گنكره وسمیناربوده،ازجمله بارزآنها:كنگره شعر-داستان در سال(1371)بوده است.

*باتشویق وهمكاری دوستان«انجمن ادبی-فرهنگی مریوان»درسال(1371) درخواست مجوز(نشریه‌ی زریبار)رانموده وبعدهادراردیبهشت سال(1376) مجوزآن راگرفته واولین شماره‌ی آن درپاییزهمان سال منتشرنموده‌اندوتا تابستان1390،(74)شماره ازآن منتشرشده است وهنوزهم درحال فعالیت است.

*آثار و فعالیت‌ها:

الف)صاحب امتیاز و مدیر مسؤول نشریه زریبار                 

ب) كتاب‌های منتشر شده:

1- سرود خزان، تحلیل انتقادی-سبك شناسی اشعار بیسارانی/ فارسی، 1381

2-شه‌به‌نگی زوانی كوردی هورامی له گاساكان تا...،تاریخی-زبان شناسی،سلیمانیه چاپخانه بابان،2008م/کردی

3-تیروانینیكی نوی بوهیرمنوتیك ورافه‌ی ئه‌ده‌بی،ترجمه از فارسی به كوردی،ناشر مؤسسه چاپ ونشرسلیمانی، 2009 م/ کردی        

4-سوزی لیریكا له ئه‌زموونی شیعری كوردیدا،نقدوبررسی تئوریكیِ شعركوردی، ناشر احسان،1388/كُردی         

ج)آماده‌ی چاپ:

1- مطبوعات كُردی وبازشناسی ساختاری آن‌ها(بیبلوگرافی نشریات كُردی)/فارسی

2-ره‌نگاله؛مجموعه مقالات تحقیقی، تئوریكی و...(كُردی سورانی وهورامی)

3- طرح؛ جریان شناسی شعر كُردی هورامی از ابتدا تا كنون/ فارسی

4-فرهنگ مردم هورامان(1)/ فارسی                 

د) مقالات  چاپ شده درمجلات معتبر كُردی(كردستان ایران وعراق):

رامان،كاروان،گولان،ئاینده،سه‌رده‌م،هه‌نار،هورامان،ریگای.ئازادی،كومه‌ل، ئاوینه،سروه،ئاویه‌ر،زریبار،سیروان،ئاسو،ئاشتی،روژهه‌لات و...

ه) شركت دركنگره‌های ادبی وایرادسخنرانی ویاارائه مقاله:

*كنگره‌های بیسارانی،‌ناری،ماموستاشه پول،قانع،هورامان شناسی سنندج، كنگره‌ی سیاچمانه دانشگاه رازی سنندج،كنگره‌ی شعرمعاصرهورامی دانشگاه رازی كرمانشاه،همایش هورامان شناسی پاوه،همایش ادبی پاوه، چیروك وشعر و ........)،كنگره‌ی مولوی.سلیمانی 1379

*ارائه مقاله،كنگره‌ی مستوره هه‌ولیر1384،كنگره ماموستاهیدی2008 هولیر،فستیوال بین المللی فرهنگی-ادبی -روشنبیری گه‌لاویژی 2004در سلیمانیه و(احرازرتبه‌ی دوم مقاله‌ی تحقیقی)،حضوردرهمان جشنواره درسال2005(احرازرتبه‌ی سوم مقاله‌ی تحقیقی)،كنگره‌ ادبیات كُردی دانشگاه كُردستان سنندج اردیبهشت 1389،كنگره دیداری مولوی سلیمانیه 2010م،فستیوال ادبی بابا طاهر سلیمانیه 2010م، و...

و) پست های اجرایی

-دبیردبیرستان ها،پیش دانشگاهی هاومدرس دانشسراها ومراكزتربیت معلم مریوان

-مدیریت دبیرستان های مریوان

-رئیس شورای شهرمریوان اولین دوره‌

-مدرس زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور

-صاحب امتیاز و مدیر مسئول نشریه‌ی زریبار

-مؤسس  وعضو انجمن ادبی – فرهنگی مریوان( اولین دوره‌ی 1369)

منبع : وبلاگ هورامان هانه به رچه م http://haneberchem.mihanblog.com/post/category/8


نوشته شده در تاريخ یکشنبه بیست و هفتم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس
ھه‌ڵوێسته‌ و تێڕوانینێک:
نامھه‌‌وێ له‌م وتاره‌دا به‌ ورووژاندنی بابه‌تگه‌لی بێ ئامانج و لاوه‌کی، نووسراوه‌که‌ قه‌به‌ بکه‌م، بۆیه‌ پاش ده‌رخستنی ھه‌ندێ خاڵی بنه‌مایی- که‌ له‌ ناواخنی ئه‌م ره‌وته‌دا به‌دی ده‌کرێن- راسته‌و خۆ ده‌ڕۆمه‌ سه‌ر جه‌غزی باسه‌که‌.
شێعری ئه‌وسای ھۆرامی، ھه‌م له‌ «ته‌شک و ھه‌م له‌ ناوه‌ڕۆک»دا له‌ ده‌سپێکه‌وه‌ تا چوار ده‌ھه‌ له‌مه‌وپێش نه‌گۆڕ مابوویه‌وه‌. بۆ؟ شێعری بڕگه‌یی له‌ ئاستی خۆیدا خاوه‌‌ن چه‌پکێ «خسڵه‌تی تایبه‌ت» و «حاڵوو ھه‌وا»ی تازه‌ ھه‌بوه‌ که‌ ھه‌ست به‌ گۆڕانکاریی نه‌کرێت. به‌ رای نووسه‌ر، ئه‌م دیارده‌ له‌ پێکھاته‌ی ئه‌م شێعره‌دا پارادۆکس(دژبه‌ر) ده‌نوێنرێت. ئه‌گه‌ر له‌ به‌راورد له‌ گه‌ڵ شێوه‌کانیتری شێعری کوردی تماشایان بکه‌ین ئه‌وا خه‌سڵه‌تێکی جیاوازن و ھه‌ر کام ده‌توانن«بایه‌خ و جه‌وھه‌ر» بن بۆ ئه‌م شێعره‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر وه‌ک ھۆکاری «وه‌ستاندن و په‌کخستن»ی پڕۆسه‌ی گۆڕانکاری سه‌یریان بکه‌ین ئه‌وا «خه‌سار» دێنه‌ به‌رچاو.

چه‌ند ھۆکارێک:
ئه‌و ھۆکارانه‌ که‌ تا چه‌ند ده‌ھه‌ له‌مه‌و پێش بوونه‌ له‌مپه‌ر و یان به‌ربه‌ست له‌ گۆڕانکاریی شێعری ھۆرامی له‌م چه‌ند «گوزاره‌»دا خۆیان ده‌بیننه‌وه‌:
الف) ھه‌ندێ خاڵی «جوانیناسی» له‌ ناواخن شێعر و زوانی ھۆرامیدا به‌دی ده‌کرێ، که‌ له‌ به‌ دوا خستنی رێفۆرمخوازیی ئه‌م پڕۆسه‌ کاریگه‌ری ھه‌بوه‌. به‌ په‌یلوای نووسه‌ر«کرکه‌ ده‌نگ یان زڕه‌ده‌نگ» ئه‌و ئامیانه‌ بوه‌ که‌ زاڵێتی «ھێژمونی» خۆی له‌ پڕۆسه‌ی ده‌نگ‌سازیدا نواندوه‌ و بۆته‌ یه‌کێک له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ جیاوازه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی زوان و شێعری «لیریک، غنایی» ھۆرامی. بۆیه‌ له‌و مه‌ودا زه‌مه‌نی دوور و درێژه‌دا شێعرمان نه‌که‌وته‌ ژێر لێشاوه‌ی عه‌روزی عه‌ره‌بی و دواتریش ھه‌ست به‌ (گۆڕانکاری) نه‌کرێتن. نووسه‌ر پێشتر له‌ نووسراوه‌کانیدا به‌ ته‌سه‌ل له‌ باره‌ی چه‌شنی ئه‌فڕاندیه‌تی ئه‌م توخمه‌ زوانیه‌ له‌ ناواخنی شێعردا، باسی کردوه‌ و لێره‌دا دووباره‌ ناکرێنه‌وه‌ .
لێره‌دا با ئه‌وه‌ روون بکه‌مه‌وه‌ که‌ تێزی «حاڵ و ھه‌وای تازه‌»، مه‌دلوول و مه‌به‌ستی تایبه‌ت ده‌گرێته‌ خۆ. حاڵ و ھه‌وای تازه‌ ته‌نیا له‌ به‌راورد له‌ گه‌ڵ شێعری شێوه‌کانیتری کوردیدا دێته‌ نواندن که‌ زۆرتر له‌ ژێر کاریگه‌ری جه‌وھه‌ری جوانخاسی عه‌ڕه‌بیدا بووگن تا ھه‌ڵگری جه‌وھه‌ری خۆماڵی، نه‌ «گونجاندن و به‌راوردکاری» له‌ گه‌ڵ چه‌مکه‌ تێئۆریکیه‌کانی شێعری ئه‌مڕۆدا.
ب) فۆڕمی «مه‌سنه‌وی» ھه‌ر له‌ مێژه‌ به‌شێکی ئه‌وه‌نه‌بڕاو بوه‌ له‌ ته‌شکی(ساختار) شێعری ھۆرامی. ئه‌م ماده‌ شێعرییه‌ دۆخێکی تایبه‌تی بۆ شێعر ھۆرامی ره‌خساندوه‌ که‌ زۆر جیاوازه‌ له‌ شێعری کلاسیکیتر . بۆ وێنه‌«به‌یت، دێڕ» له‌ مێحوه‌ری ئاسۆیی(افقی) «قه‌سیده‌»و «غه‌زه‌ڵ»و فارسی و کوردی سۆرانیدا مانای سه‌ر به‌ خۆی ھه‌یه‌، که‌ چی له‌ مه‌سنه‌وی ھۆرامیدا ئه‌م توخمه‌ کاربردی خۆی له‌ ده‌س ئه‌دا. واته‌ به‌یته‌کان له‌ تۆڕی سه‌رتاره‌خواری(ئه‌ستوونی، عمودی)دا، فره‌ مانایی و فره‌ په‌یامی درووست ده‌که‌ن و له‌ ئاستی خۆیدا ره‌ھاتر، ئازادتر و له‌ ھه‌مان کاتدا یه‌کانگیرتر دێته‌ به‌رچاو له‌ دابه‌زاندنی زمانی شێعردا. ئه‌م توخمه‌ له‌ عورفی تێئۆری شێعردا«ھارمۆنی» پێده‌گوترێ. ھارمۆنی له‌ شێعری مۆدێڕنیدا ئیھتێمامێکی ئه‌وتۆی پێدراوه‌ و یه‌کێکه‌ له‌ خاڵه‌ به‌ ھێزه‌کانی پێکھاته‌ی شێعری ھاوچه‌رخ. داکۆکی من له‌ سه‌ر «مه‌سنه‌وی ھۆرامی» له‌ سه‌ر ھه‌مان تۆخمه‌ که‌ ھۆکاری به‌دیھێنانی «ریتم»ه‌ له‌ پێکھاته‌ی ھۆنه‌دا، نه‌ رواڵه‌تی نه‌ریتی و کۆنی ئه‌و فۆڕمه‌.
ج) له‌ پڕۆسه‌ی مێژوویی شێعری ھۆرامیدا، بڕێ شاعێر وه‌ک «بێسارانی، 11 ک.م» و «صه‌یدی، 13 ک.م» و به‌ تایبه‌ت «مه‌وله‌وی تاوه‌گۆزی، 14-13 ک.م»،-که‌ ئه‌وانیش خۆیان سه‌ر به‌ ره‌وتی باوی بڕگه‌ی ھورمزگان بوون(سنت معھود ھجایی ھورمزگان)، نه‌خشی «کاریزمایی»یان ھه‌بوه‌ و شاعێرانی دواتر وه‌ک «دانای کول، زانای گشتی، راوی فازڵ و ھه‌مه‌دان و نوخبه‌» بۆ شێعری ئه‌وانیان روانیوه‌ و بێ یه‌کو و دوو رێچکه‌ی شێوازی ئه‌ده‌بی و ھه‌ناسه‌ی ئه‌وانیان قۆستۆته‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی که‌س یان که‌سانێ ئاوڕێک له‌ مه‌نھه‌جه‌که‌یان بده‌نه‌وه‌. له‌وه‌ گرینگتر ئه‌م شاعێره‌ نوخبانه‌ به‌ «تابۆ»، «پیرۆز» و «بڤه‌» دانراون، بۆیه‌ رێورێچکه‌ی ئه‌ده‌بی ئه‌وان له‌ «فۆرم و مه‌زموونخوازی»دا وه‌ک خۆی وه‌رگیراوه‌. ره‌نگه‌ ده‌گمه‌ن بن شاعێرانێک که‌ له‌م «ھێڵه‌ ئه‌ده‌بی»یه‌ لایان دابێ. ھه‌ر به‌م بۆنه‌وه‌، نه‌که‌وتونه‌ته‌ توخنی و که‌متر درمناسی کراون، یان ره‌نگه‌ ھه‌ر نه‌کرا بێتن، ئه‌مه‌ له‌ نه‌وعی خۆیدا، خه‌سارێکی ھه‌ره‌ مه‌زن دێته‌ ئه‌ژمار بۆ ئه‌م جمه‌ شێعرییه‌(ره‌وتی شێعری). ئه‌گه‌ر ئاوا نه‌بواێی شێعری ھاوچه‌رخی ھۆرامی ئێستا خۆی له‌ ئاستێکی به‌رزتردا ده‌بینیه‌وه‌.
د) له‌ روانگه‌ی نووسه‌ردا، شێعری کوردی سۆرانی به‌ ھۆی کاریگه‌ری ھه‌ندێ پارامێتر وه‌ک به‌ ئیستاندارد کردنی زوانی یه‌کگرتووی کوردی، حاڵه‌تێ «ھێژمونی، Hegemony، خۆزلزانی، برتری‌جویی» ھه‌بوه‌ به‌ سه‌ر شێوه‌کانیتری کوردی به‌ تایبه‌ت ھۆرامیدا. له‌م گۆشه‌نیگاوه‌ شاعێرانی ھۆرامی زوان به‌ جێی که‌ڵکه‌ڵه‌ی شێعری ئه‌مڕۆی ھۆرامی، ورکه‌ی سۆرانی گۆتنه‌وه‌یان بووه‌ و زۆرتر به‌و شێوه‌ وزه‌ی خۆیان خستۆته‌ گه‌ڕ. من شاعێرانێک ده‌ناسم که‌ زوانی دایکیان ھۆرامییه‌ به‌ڵام تاکه‌ دێڕێکییان به‌م زوانه‌ دانه‌ناوه‌. به‌م جۆره‌ تا ماوه‌ێی چوار دھه‌ له‌مه‌و پێش ئیھتێمامێک به‌ پێداچوونه‌وه‌ی مه‌نھه‌جی شێعری ھۆرامی نه‌کراوه‌ و ئه‌م پڕۆسه‌ نه‌زۆک ماوه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ش یه‌کێکیتره‌ له‌ خه‌ساره‌کانی پڕۆسه‌ی گۆڕانکاری بنه‌مایی شێعری ھۆرامی که‌ ئۆباڵی ده‌که‌وێته‌ سه‌ر ھه‌مان شاعێران.
به‌ڵام له‌ گه‌ڵ ئه‌م «رێو رێچکه‌»یه‌دا و ھه‌بوونی ئه‌م ھۆکاره‌ سه‌ره‌کیانه‌، ماوه‌ی چوار ده‌ھه‌یه‌ شێعری ھۆرامی ھه‌م له‌ «ته‌شکی لیریکا، ساخت غنایی»-سیستمی 5+5- و ھه‌م له‌ «مه‌ژگه‌، ناوه‌رۆک»دا که‌وتۆته‌ به‌ر شه‌پۆلی گۆڕانکاری سه‌رده‌میانه‌وه‌.
ئه‌گه‌رچی ھێشتا زوه‌ که‌ له‌ باره‌ی ئه‌م جمه‌ ئه‌ده‌بیه‌وه‌ قسه‌ بکرێت. به‌ڵام نووسه‌ری ئه‌م دێڕانه‌ ئه‌یه‌وێ بۆ یه‌که‌مجار شۆڵه‌یه‌ک بخاته‌ سه‌ر چه‌شنی سه‌رھه‌ڵدانی قۆناخه‌کان و ده‌رخستنی ھه‌ندێ له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌کان با ببێته‌ به‌ردی بنه‌ڕه‌تی ئه‌م ره‌وته‌ و ئه‌گه‌ر دوایی که‌س یان که‌سانێک بیانه‌وێ له‌م باره‌وه‌ تۆژینه‌وه‌ بکه‌ن لانیکه‌م بنه‌ماکانی روون کرابێته‌وه‌ و ئاسانکاریه‌ک کرابێ بۆ ئه‌وان.

* لادان له‌ رێسای باوی بڕگه‌یی و
و فوڕمی مه‌سنه‌وی

پێشتر ئاماژه‌مان دایه‌ که‌ ئه‌م ره‌وته‌ له‌ سه‌ر کاریگه‌‌رییه‌کانی سونه‌تی باوی ئه‌ده‌بی«سنت معھود ادبی» نه‌گۆڕ مابوویه‌وه‌. «عوسمان محه‌مه‌د ھۆرامی» له‌ ژێر کاریگه‌ری «رێفۆرم»کاریی مامۆسا گۆران له‌ ساڵی (1972 ز) بۆ یه‌که‌م جاری «ئێرو دڵی، ئاوری دڵ»ی دانا و به‌م شێوه‌ ئه‌م ده‌قه‌ بوو به‌ یه‌که‌م«رێسا گورێز، ھه‌نجارشکێن»ی شێعری بڕگه‌ی ھۆرامی.
به‌ڵام له‌ پاڵ ئه‌م رێفۆرمکاریه‌نه‌ بڕێ پرسی تێئۆریکی-ئه‌ده‌بی بۆ به‌رده‌نگی(موخاته‌ب) شێعرمان قوت ده‌‌بنه‌‌وه‌ که‌ ناکرێ به‌ سانایی چاویان لی‌ بنوو قێنین. با سه‌ره‌تا پرسه‌کان بخه‌ینه‌ به‌رچاو ئه‌نجا به‌ پێی توانست له‌ روانگه‌ی خۆمانه‌وه‌ وڵامی لۆژیکیان بۆ بده‌ینه‌وه‌. پرسه‌کان ئه‌مانه‌ن:
ئایا ئه‌م »رێسا گورێزی»یه‌ و خۆلادان له‌ خسڵه‌ته‌کانی باوی شێعری کلاسیکی ھۆرامی وه‌ک باقی شێعره‌کانتر(کوردی سۆرانی، فارسی، عه‌ره‌بی و تورکی)ئاگاھانه‌ و له‌ سه‌ر بنه‌مایه‌کی تێئۆریکی و جوانخاسی(جه‌ماڵ شناسی) تایبه‌تی ھاتۆته‌ نواندن؟
لق و پۆکانی ئاڵترناتیڤی ئه‌م باسه‌ بابه‌تی- تێئۆریکییه‌ چی بووگن؟
و له‌ کامه‌ کتێب، بڵاڤۆکدا ھاتوونه‌ته‌ چاپ و په‌خش کرن؟
ده‌کرێ بزانین له‌ پڕۆسه‌ی تازه‌گه‌ریدا ته‌نیا دیدی تازه‌، جیاواز و ھه‌بوونی ده‌زگای یه‌کگرتنی جوانخاسیی سه‌رده‌میانه‌(دستگاه‌ منسجم زیباشناختی) له‌ ته‌شکوو نێوه‌رۆکدا، ده‌توانێ پێکھاته‌ی شێعری ئه‌وسا(شعر سنتی) تێک بدات و سه‌ر له‌ نوێ بیناێی شه‌کیلتر دروست بکاته‌وه‌. که‌چی ئێمه‌ له‌م تۆشه‌ ئه‌ده‌بیه‌ بێبه‌ش بوین.
که‌س یان که‌سانێکمان وه‌ک:«نیمایوشیج» ی فارس( 1276-1338 ک.ر»، «نازک‌الملائێکه‌» خانمه‌ شاعێری ھاوچه‌رخی عه‌ره‌ب(2007-1923ز)، «نازم حێکمه‌ت» ی ترک(1963-1902ز» و مامۆستا گۆران»ی سۆرانی(1962-1904 ز) نه‌بوه‌ که‌ به‌ «وته‌ و نووسین» ھه‌یکه‌ڵی شێعری ھۆرامی تێئۆریزه‌ و موھه‌ندێسی بکه‌ن و زه‌مینه‌ درووست بکه‌ن بۆ «گۆڕانی بنه‌مایی» شێعر ھه‌م له‌ «ته‌شک» و ھه‌م له‌ «نێوه‌ڕۆک»دا.
له‌م باره‌وه‌ ته‌نیا ده‌توانین به‌ شێعره‌کانی «عوسمان محه‌مه‌د ھۆرامی به‌ تایبه‌ت شێعری «ئێرودڵی، ئاوری دڵ» که‌ له‌ ساڵ (1972 ز) وتراوه‌ و چند پارچه‌ شێعریِکیتر له‌ ساڵه‌کانی دوایی له‌م شاعێره‌، ئیشاره‌ بکه‌ین که‌ بێ گومان ئه‌وانیش له‌ کاریگه‌ری شێعری سۆرانی و رێفۆرکاری «گۆران» بێ‌به‌ش نه‌بون. به‌ڵام لانیکه‌م «ئێرو دڵی» و ئه‌و شێعرانه‌ سوودیان ئه‌مه‌یه‌ که‌ بۆ یه‌که‌م جار توانی ته‌جروبه‌ی ھه‌نجارشکێنی ئوسلوبی بڕگه‌ بکاته‌ زایه‌ڵه‌ی رێفۆرم و ته‌نانه‌ت خۆشکردنی زه‌مینه‌ بۆ قۆناغه‌کانی دوایی له‌ شێعری ھۆرامیدا. ئه‌م پاساوه‌ش به‌ سانایی ناتوانێ به‌رسڤێک بێت بۆ ئه‌و پرسه‌ ئه‌ده‌بیه‌. چوونکای وتنی ئه‌م قسه‌ که‌ «فڵانی له‌ سه‌ده‌ی فڵان، فڵان شێعری بێ وه‌زنی و قافیه‌ش گوتوه‌، گرێی کێشه‌که‌ی ئێمه‌ ناکاته‌وه‌. زانستیتر ئه‌مه‌یه‌ که‌ بگوترێ ده‌سپێکی(مبدا) شێعری ئه‌مڕۆمان وه‌ک فه‌لسه‌فه‌ی جوانخاسی(فلسفه‌ زیباشناختی)، یان شێوازێک(سبک) و یان وڵامێک بۆ پێگه‌یشتنی نیازه‌ مێژوویی و ئه‌مڕۆییه‌کانی گلێرگه‌مان، که‌ی و چ جۆر بووه‌؟
نیمایوشیج (1276-1338 ھ.ش) وه‌ک نوێخوازه‌کانی پێش له‌ خۆی، شێعری نوێ و ئاوانێگاردی له‌ رێی زوانه‌ ئوروپاییه‌کاندا به‌ تایبه‌ت فه‌رانسه‌ ھێنایه‌ نێو شێعری فارسی. به‌ڵام جیاوازی نیما له‌ گه‌ڵ ئه‌ونیتر وه‌ک: (ته‌قی ره‌فعه‌ت، جافر خامنه‌یی، خانوم که‌سمایی و لاھووتی) ئه‌وه‌ بوو که‌ ئه‌و به‌ ده‌رک و شعورێکی جوانخاسانه‌ته‌ر له‌ فه‌لسه‌فه‌ی شێعردا، به‌ ئاماده‌یی و ئه‌ره‌زاناییه‌وه‌ ھاته‌ مه‌یدان و سه‌ره‌نجام ھه‌یکه‌لی شێعری ھاوچه‌رخی فارسی تێئۆریزه‌ کرد» .
له‌ شێعر ھاوچه‌رخی کوردی سۆرانیدا ره‌نگه‌ «مامۆسا گۆران»یچ ئه‌م روڵه‌ی بووبێتن. «شێخ نوری شێخ ساڵح» به‌ر له‌ ئه‌و ده‌ستی دایه‌ شێعری تازه‌. به‌ڵام وه‌ک گۆران نه‌یتوانی ببێته‌ خاوه‌ن ده‌زگایه‌کی جوانخاسی یان ده‌رک به‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌و تێئۆرییه‌. که‌ چی ھه‌ر به‌م ده‌لیله‌ «گۆران» بوو به‌ «باوکی تازه‌گه‌ری و نۆژه‌نی شێعری کوردی سۆرانی» و بنه‌مای ئه‌م شێعره‌ی تیۆری په‌ردازی کرد.
«گۆران» وه‌ک «نیما» له‌ باسه‌ تیۆریکییه‌کاندا ئه‌وه‌نده‌ به‌ توانست و به‌رزه‌فڕ نه‌بوو، به‌ڵام توانی جگه‌ ده‌سبه‌ردار بوون له‌ قه‌یدو به‌ندی عه‌روزی عه‌ره‌بی و به‌زاندنی نورمه‌کانی ئه‌م ئوسلووبه‌ که‌ ساڵ‌ھای ساڵ به‌ سه‌ر شێعری کوردی سۆرانیدا سێبه‌ری کرد بوو، بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ جه‌وھه‌ری خۆماڵی شێعری ھۆرامی-که‌ من پێشتر به‌ حاڵ وھه‌وای تازه‌ وه‌سفم کرد- له‌م رێگه‌دا شۆڕشێکی مۆسیقایی له‌ حه‌وزه‌ی شێعردا به‌رپا بکات.
ئه‌م دیارده‌ یانێ ئێھتیمامی «گۆران» به‌ بنه‌ماکانی جوانخاسی شێعری ھۆرامی که‌ من به‌ توخمی «کرکه‌» نێودێرم کردوه‌، بۆ شاعێران و ره‌خنه‌کرانی کوردی ھۆرامی به‌ڵگه‌یه‌ که‌ به‌ وه‌سواس و وردبینییه‌وه‌ بڕواننه‌ ئه‌م جه‌وھه‌ره‌ و به‌ سانایی لێی تێنه‌په‌ڕن، ده‌کرێ بینای جوانیناسی شێعری ئه‌مڕۆ له‌ سه‌ر ئه‌م پێڕه‌وه‌ مێعماری بکرێتن. گوتمان شێعری ھۆرامی به‌ پێی ئه‌و خسڵه‌تانه‌ که‌ ئاماژه‌مان پێدا، له‌ نۆعی خۆیدا به‌ تایبه‌ت له‌ فۆڕم و پێکھاته‌دا«ره‌ھاتر» ده‌نوێنرێت، بۆیه‌ دێرتر که‌وته‌ به‌ر شه‌پۆلی گۆڕانکاری. تیۆری زانێکی توکمه‌و ئاگاو ئه‌کتیڤی نیاز بووه‌ که‌ له‌ ماندوویه‌تی و ئه‌زمونخوازی و موکاشفه‌ی زێھنی و لۆمه‌ی کۆنه‌په‌رستی نه‌ھه‌راسرابێ و وه‌ک ئه‌و پێشه‌نگانه‌ که‌ پێشتر ناوم بردن، به‌ «گوتن و نووسین»، ته‌شکو مه‌ژگه‌(فۆڕم و ناوه‌ڕۆک) شێعری ئێمه‌ی تێئۆریزه‌ بکردباێی. که‌چی ئه‌م باسه‌ش نابێ ببێته‌ ھۆی ئه‌وه‌ که‌ ئێمه‌ له‌ واقێعه‌کان و ھه‌بوونی ھه‌ندێ ده‌ق چاو بنووقێنین، وه‌ک ئیفلیج بڕوانینه‌ ئه‌م ره‌وته‌ ئه‌ده‌بیه‌.
وێڕای درووستی ئه‌مانه‌ شێعری ھۆرامی ئه‌گه‌رچی دێر، ماوه‌ی چوار ده‌ھه‌یه‌ ئاھه‌نگی گۆڕانکاری له‌ «ته‌شک»و و ھه‌ر وه‌ھا «ناوه‌ڕۆک» سازکردوه‌ و چه‌ند قۆناغێکی کورتی بڕیوه‌ و تا راده‌ێی بووگه‌سه‌ خاوه‌ن «مینی ره‌وت»ی خۆی. یه‌کێک له‌و قۆناغانه‌، دیارده‌ی رێساشکێنی شێعری بڕگه‌یی (5+5) و کوڵو درێژ کردنی دێڕه‌کانه‌ له‌ ته‌شکی مه‌سنه‌ویدا و پێشتر گوتمان «ده‌ق»ه‌ شێعری «ئێرو دڵی» بۆ یه‌که‌م جار بوو به‌ رچه‌شکێن سیسته‌می بڕگه‌ له‌ شێعری ھۆرامیدا.
دانه‌ری ئه‌م ده‌قه‌«عوسمان محمد صالح فرج، مه‌شھوور به‌ عوسمان محمد ھۆرامی»یه‌ که‌ دانیشتووی سلێمانی باشووری کوردستانه‌ و له‌ دایک بووی شارۆچکه‌ی «ته‌‌ویڵێ، Tewêlê، به‌رواری 1936ز»یه‌ . کاک عوسمان ئیستا مامۆستای خانه‌ نشینه‌. له‌ حه‌وزه‌ی شێعردا به‌تایبه‌ت بۆ زاڕۆکان و کاری نووسیندا خاوه‌ن ئه‌زموونه‌، تا ئیستا چه‌ند به‌رھه‌می به‌ دوو شێویه‌ی سۆرانی و ھۆرامی چاپ و په‌خش‌کردۆته‌وه‌ . ساڵی (1972 ز) ژێر کاریگه‌ری شێعری ئه‌و سه‌رده‌مه‌ شێعرێکی به‌ ناوی«ئێرو دڵی، ئاوری دڵ» داناوه‌، ھه‌ر وه‌ھا که‌ ئاماژه‌مان پێدا له‌م شێعره‌دا رێسای باوی «په‌نج په‌نج»ی له‌ ھۆرامیدا به‌زاندوه‌ و گه‌یشتۆته‌ ته‌جروبه‌یه‌کی تازه‌ بۆ شێعری ھۆرامی. پاشان له‌ ساڵه‌کانیتر دا چه‌ند ده‌قه‌ شێعریتری ھه‌ر به‌و ریتمه‌ داناوه‌. ئه‌م شێعره‌ بوو به‌ به‌ردی بناغه‌ بۆ شاعێرانی ھۆرامی له‌ رۆژھه‌ڵات. من خۆم شاھێدم له‌ گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی که‌ ئێستا له‌ شێعری ئه‌مڕۆی ھۆرامیدا خاوه‌ن ده‌قن، باسمان له‌ «رێساگورێزی» کاک عوسمان- وه‌ک پێشه‌نگ له‌م بواره‌دا، کردوه‌. ئه‌مه‌ش ده‌قه‌که‌ و به‌شێک له‌ شێعره‌کانتری. شایه‌نی ئاماژه‌یه‌ باقی شێعره‌کانی به‌ کامڵی له‌ ئارشیودا مه‌وجوودن که‌ خۆی داویه‌تی به‌ نووسه‌ر.

*ئێرو دڵی، êrû dilî
گردَ نه‌یار و دۆسێ ماچا/دوورو نزیک،/سه‌رجه‌م مێژوونویسی ماچا: ئورومۆنا/ھۆرامانا/ئاریمانا/ئێره‌ گه‌شه‌و/دڵ و گیان و گردیمانا.../شۆق و کڵپه‌و ئاته‌شگاکا/مژده‌و په‌شتاو په‌شتیمانا/گۆره‌ته‌رین نیزانییا/بانگگه‌وازه‌ فره‌ رۆشنه‌که‌و/ناخه‌ پاکه‌و یه‌زدانییا،/ئایرمانا/سه‌یرانگه‌و میتراییشناسان/دڵما گه‌شا/وه‌شیمانا/سه‌رانسه‌ر تا دما ھه‌ناسه‌/مه‌ڵبه‌ندَ و گردَ/ھورۆچیایاو پاک و خاسان،/خونچه‌ گه‌شه‌و ئارمانی/ھه‌ر ئاھه‌وگا و شادَمانی/ھه‌رده‌م، گه‌ش گه‌ش، گه‌شه‌ که‌رۆ/چه‌نی رۆزگاری و دۆرانی/په‌یام یاونۆ/مژده‌ مدَۆ/لوتکه‌و سه‌رکه‌شماتا رووگه‌و/واته‌و په‌یامی نوورانی،/جه‌ سه‌رزه‌مینی پیرۆزۆ/په‌یاپه‌، په‌ی گرد جیھانی/گه‌شه‌و سه‌رچه‌مه‌و رۆشنی/بانگه‌وازا/کوڕو پیرا ئورۆمۆنی/ناڵه‌شا وه‌شته‌رین سازا/ھه‌ر پا رازه‌ شیرینه‌نه‌/ئه‌شقما په‌ڕاو/جه‌ وینۆگه‌و گه‌شوینیه‌نه‌/چریکه‌ما به‌رزو سه‌رڤازا/به‌ ئاوازو زڤانه‌ گه‌شه‌که‌و ئاڤیستای/سرودو نه‌مریما تۆمارا/ھه‌میشه‌ په‌ی ھه‌تا ھه‌تای/لانما وه‌شته‌رین گوڵزارا.../ئینه‌ زادَه‌و/ئه‌شقو پیرۆزو یه‌زدانین/بوته‌و په‌ڕگڕو بیکوتاو/دڵه‌ شادَه‌که‌و ھۆرامانین.

ته‌وێڵێ/10/2/1972 م
ئه‌شقی دانسقه‌
ئه‌ڤینو من دڵگیرا/ ئۆ گڵاوی پاکی مشۆ
چنگش جه‌ گیانیم گیرا/ بورکان ئاسا ھور مشو...
بێپه‌روا ھه‌ر ملوونه‌/ په‌ی سه‌رچه‌مه‌و ئاشنایی/ که‌ فره‌ته‌ر سه‌رکه‌رونه‌/ دنیام بۆ به‌ رۆشنایی.
ئه‌ی سۆزداری بێوێنه‌/ سه‌راپا جه‌سته‌م وینه‌/ جه‌ ناخۆ دڵنیانا/ نازاری/ دانسقه‌نی/ مه‌کینته‌رین عه‌شقه‌نی به‌ سۆزیوی وه‌ھاری/ئی خه‌زانیه‌ رازنه‌،/ به‌ خه‌ندیوی گۆڵزاری/ ئاسۆم په‌ی ترازنه‌
ته‌وێڵێ: 3/9/1974

گه‌شت
ژین و گیانم/ من گه‌ره‌کما خه‌م لابه‌ری/ کسپه‌ و ژانم/ به‌ رۆشنایی ژێنی که‌ری/ یا ده‌س جه‌ ده‌س/ بلمێ سه‌یرانوو که‌شا/ به‌ بێده‌ربه‌س/ سه‌رده‌مێ ئا باخه‌ گه‌شا/ با دووباره‌/
گێڵمێوه‌ به‌ھه‌شتی به‌رین/ چا گۆڵزاره‌/ده‌م بنیه‌مێ چه‌مه‌ی شیرین/ ده‌س باره‌، ده‌ی/ ئۆخه‌ی ئوخه‌ی/ با بلمێ په‌ی/ سه‌رچه‌مه‌و سه‌یرانی بییه‌ی/ ئۆخه‌ی ئۆخه‌ی!!
سلێمانی 1/2/1989 ز
یان ئه‌م شێعره‌:
* ئه‌ندێشه‌ی کاریگه‌ر وێڵا/دێوانه‌ ئاسا و بێ په‌روا/پۆل پۆل شه‌یداکێ ھه‌ر گێڵا/جه‌ کام لاوه‌، /کام مه‌ڵبه‌ندۆ،/جه‌ کام زێدَ،/ده‌س په‌نه‌ که‌رمێ./جه‌ وه‌ش ته‌رین،/چه‌مه‌ی شیرین،/ئاوه‌و نه‌مری تا سه‌ر وه‌رمێ./په‌ی به‌ رازه‌ و/باو و باپیریما به‌رمێ ...
*ڕوانین بۆ ئاسۆیه‌کی رووناکتر و
ته‌جرۆبانێک تازه‌تر

ئه‌م قۆناخه‌ سه‌ره‌کی دێته‌ ھه‌ژمار و له‌ راستیدا چه‌ند قۆناغیتر ده‌گرێته‌ خۆی. که‌ ھه‌ر کام له‌ یه‌کتردا ده‌ھه‌یه‌ک مه‌ودای زه‌مانییان ھه‌بوه‌. به‌ تێکڕا ده‌توانین بڵێین شێعری ھۆرامی دوای رێساگورێزی «ئێرو دڵی» -ھه‌ر چه‌ند ده‌قه‌شێعرمان که‌مه‌- نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م ره‌وته‌ ده‌ستی پێکردوه‌، ھه‌رکامیش بۆن و به‌رامه‌ی شێوازی تایبه‌تی خۆیان ھه‌یه‌ که‌ ده‌کرێ له‌ ئاستی خۆیاندا به‌ ته‌جروبانێکی جیاوازتر له‌ یه‌ک به‌ ھه‌ژمار بێتن. له‌ دوای «رێساگۆرێزی» ئه‌م شاعێرانه‌ تا به‌ ئه‌مڕۆ خاوه‌ن ده‌قی داھێنانی شێعرین.

«جه‌لیل عه‌باسی(قه‌قنه‌س)، کولسووم عوسمانپوور، ره‌وف مه‌حمودپوور، په‌رویز بابایی، محه‌مه‌د ره‌شید ئه‌مینی، داوود غه‌فاری، محه‌مه‌د شه‌ریف عه‌لی‌ڕه‌مایی ، یۆسف رسول ئابادی، ھادی سپه‌نجی، مه‌نسور ره‌حمانی، موختار ھێدایه‌تی، جه‌ھانگیر مه‌حموود وه‌یسی، ئه‌حسه‌ن ره‌شیدی، مدریک که‌ریمی ، ئاشنا عه‌باسی، شایان ره‌بیعی، فه‌رید عه‌باسی، سابیر سه‌عیدی، عه‌بدوڵا حه‌بیبی، کورش ئه‌مینی، "ئه‌مین حاجی زه‌ڵمی، ئیبراھیم حاجی زه‌ڵمی و..." ، شنۆ ڕه‌حیمی، سابیر عه‌زیزی ، بێھروز محه‌مه‌دپوور ، بورھان ئه‌خته‌ر و...»
با ئه‌وه‌ روون بکه‌مه‌وه‌ که‌ له‌م نووسراوه‌دا ناو که‌سانێک ھاتوه‌ که‌ یان خاوه‌ن ده‌فته‌ره‌ شێعری په‌خشکراوه‌ن و یان ده‌قه‌شێعریان له‌ گۆڤاره‌ ئه‌ده‌بییه‌کانه‌ چاپکراون و یان له‌ گلێرگه‌ ئه‌ده‌بییه‌کاندا خوێندراونه‌ته‌وه‌. ره‌نگه‌ ناو که‌سانێک بن شێعریان چاپ و په‌خش نه‌کرابێته‌وه‌ و یان نه‌خوێنرابێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ سه‌ر داواکاری من ده‌قه‌ شێعریان ھێنابێ یان ته‌نیا ناوی ھاتوه‌. ره‌نگه‌ که‌سانێکیچ بن شێعر بلِێن به‌ڵام ناویان یان نمونه‌ شێعریان لێره‌دا نه‌ھاتبێ، یان داوامکردون نه‌یانھێناوه‌ و یان من نه‌مزانیوه‌ و ده‌سڕه‌سیم نه‌بوه‌، له‌م حاڵه‌ته‌دا ھیچ لارییه‌ک روو ناکاته‌ نووسه‌ر و نابێ به‌ تاوان بۆی. ره‌نگاه‌که‌سانێچ بن له‌ روی زه‌وق و یان ته‌نیا بۆ سوکنای خۆی، یه‌ک دوو شێعری وتبێ، به‌ڵام له‌ ئاستێکدا نه‌بن که‌ باسیان له‌ سه‌ر بکرێتن. با به‌ شێوه‌ی گشتی تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌م ره‌وته‌ ئه‌ده‌بییه‌، ئاراسته‌ی به‌رده‌نگ بکه‌ین و پاشان ئیشاره‌ بکه‌ین به‌و ده‌قه‌ سه‌ره‌کیانه‌ که‌ چاپ و بڵاوکراونه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ راو په‌یلواو منه‌ بزانین ئێوه‌ چلۆن بۆی ده‌چن.

* ھه‌ندێ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ره‌وتی
شێعری ھاوچه‌رخی ھۆرامی له‌ ده‌سپێکه‌و تا ئه‌مڕۆ

1- به‌ پێچه‌وانه‌ی شێعری کلاسیکی ھۆرامی که‌ خاوه‌ن فه‌لسه‌فه‌، شوناس و نێزامێکی ئه‌ده‌بی تایبه‌ت به‌ خۆی بووه‌، شێعری ھاوچه‌رخ قوتاره‌ له‌م توخمه‌ جه‌وھه‌رییه‌. چوونکای بنه‌ماکانی «جوانخاسی»ی له‌ لایه‌ن که‌س یان که‌سانێک له‌ سه‌ر ده‌رک به‌ به‌رپرسیاره‌تی گۆڕانکاریی له‌ شێعردا، تێۆری په‌ردازی نه‌کراوه‌. ئه‌م ره‌وته‌ ئه‌مێستاکه‌ ھه‌یه‌ له‌ شۆێنگه‌ی کاریگه‌ری شه‌پۆله‌کانی شێعری ھاوچه‌رخی سۆرانی و بزاڤه‌ ئه‌ده‌بیی نوێخوازییه‌کانی ده‌ورووبه‌ری ھێزی ورگرتوه‌ و سه‌ریھه‌ڵداوه‌ و نیشتۆته‌ گاگۆڵکی. به‌م حاڵه‌وه‌ ئه‌م پڕۆسه‌ له‌م «مینی قۆناغ»انه‌دا تێپه‌ڕیوه‌:
2- رێسا گورێزی
ئه‌م ره‌وته‌ له‌ ھه‌وه‌ڵی ده‌ھه‌ی (70 ی ز/ ده‌ھه‌و 50 ی ک.ر)، له‌ رێفۆڕمکاری مامۆسا«گۆران»ی کاریگه‌ریی وه‌رگرت. ئه‌ڵبه‌ت له‌ بواری به‌زاندنی ژماره‌ی بڕگه‌کاندا، ئه‌گینا له‌ بواری واتاییدا ئه‌م قۆغانه‌ نه‌یتوانی شێعری ھۆرامی به‌ره‌و ئاراسته‌ی ئاوانیگارد ببات، مه‌زموونه‌کان ھه‌ر وه‌ھا له‌ ئاستی کڵێشه‌ی باودا مایه‌وه‌، که‌ وه‌ک دیارده‌یه‌کی «پارادۆکسیکاڵ، دژنوما» دێته‌ به‌رچاو بۆ شێعری ھۆرامی. له‌ لایه‌که‌وه‌«گۆران» به‌ تیشکاوێژی قابلییه‌تی شێعری ھۆرامی ھه‌نگاوی یه‌که‌می به‌ره‌و تازه‌گه‌ری «فۆڕم و واتا»ی شێعری کوردی سۆرانی ھاوێشت، که‌چی تا ماوه‌ی له‌مه‌وبه‌ر ناوه‌ڕۆکی شێعری ھۆرامی له‌ چنگ «مه‌زموون خوازی سونه‌تی باو» رزگاریی نه‌بوو. به‌ڵام شێعری رێساگورێزی و به‌زاندنی«نۆرم»ه‌کانی ئه‌و رێچکه‌ ئه‌ده‌بییه‌ وه‌ک به‌زاندنی ژماره‌ی بڕگه‌کان له‌ دۆخی(5+5) و و گورێز له‌ فۆڕمی سه‌قامگرتووی مه‌سنه‌وی، تایبه‌تمه‌ندَی ئه‌م قۆناغه‌یه‌ که‌ به‌ له‌ دایکبوونی شێعری «ئێروو دڵی» عوسمان ھۆرامی خۆی به‌ڵگه‌مه‌ندَ کرد، بۆیه‌ ئه‌م قۆناغه‌ به‌ ناو«رێساگورێزی» نێودێر ده‌کرێ.
3- ته‌جرۆبه‌یه‌کی‌ دی
سه‌ره‌تای دھه‌ی (60ی کۆچی-روجیاری)، قۆناغێکیتره‌ بۆ گۆڕانکاری «ته‌شک و مه‌ژگه‌، فۆڕم و ناوه‌ڕۆک»ی شێعره‌و ھۆرامی. له‌م مه‌ودا زه‌مه‌نیه‌دا، شێعری ئێمه‌ ده‌چێته‌ نێو فه‌زایه‌کی جیاوازتر له‌ رابردوو. ساڵی (1360)ی کۆچی ھه‌تاوی، جه‌لیل عه‌باسی«قه‌قنه‌س» شێعری «سزاو ئه‌نه‌ نه‌یاوای، سزای تێنه‌گه‌یشتن»ی دانا که‌ کوپله‌ شێعرێکی «سه‌مبولیک»ه‌ و بۆ ئه‌و مه‌ودا زه‌مه‌نییه‌ له‌ شێعری ھۆرامیدا ده‌توانم بڵێم: وێڕای ساکاری، شاز و جیاواز بێته‌ ئه‌ژمار و ھه‌نگاوێکی دیکه‌ بێ بۆ نزیک بوونه‌وه‌ له‌ فه‌زای «حێسی-ئیدراکی» شێعری ھاوچه‌رخی ھۆرامی و مه‌وداگرتنه‌ له‌ قۆناغی «رێساگورێزی»ی «ئێری دڵ». به‌ په‌یلوای نووسه‌ر، ئه‌گه‌ر ئه‌م ده‌قه‌ نه‌بواێی ئاھه‌نگی قۆناغه‌کانی دواییتر ساز نه‌ده‌کرا و بێگومان ئه‌و پڕۆسه‌ ھێورتر ده‌بوویه‌وه‌. به‌ وته‌ی شاعێر ئه‌م شێعره‌ له‌و ده‌مه‌ی له‌ رادیۆ مه‌ریواندا خوێنراوه‌ته‌وه‌ و له‌ گۆڤاری «اصحاب انقلاب» و «ئاوێنه‌»دا چاپ‌کراوه‌.

سزاو ئه‌نه‌ نه‌یاوای، سزای تێنه‌گه‌یشتن

ژه‌ره‌ژآ وات… مه‌زانو چى
ژه‌ره‌ژه‌کآ… جه‌ زوانیم مه‌یاوانه‌
دایم ماچوو:
دوورآ گندآ… وێتا نیشانه‌ مه‌دَه‌یدآ/قاقبووه‌که‌م ره‌مزا… یانىَ/وآ شاردێوه‌.
به‌ڵام… به‌ڵام/مه‌یاوانه‌… و مه‌یا… وه‌رۆ/ئێتر ته‌قه‌ و تفه‌نگین… و
ونآ سووره‌و ئادَیشانه‌/بۆ به‌ خه‌نآ کویسانى.
دماییچ ماچا/ژه‌ره‌ژه‌کآ… وآ وه‌ره‌نه‌؟
مه‌یاوانه‌/نا داخه‌کێم… مه‌یاوانه‌.
مه‌ یاومێنه‌/زانمآ قاقبوش/یانى نزیکآ مه‌گندێوه‌
به‌ڵام ئێمه‌/ملمآ وه‌رۆ … ئاماو جارآ/په‌یما ڕێک که‌وت… و
تاواما/ره‌فێقه‌ په‌ل به‌سیه‌کێما/نه‌جات ده‌یمآ/که‌چى ھه‌میشه‌و زه‌مانىَ
نه‌خشه‌که‌ما/که‌وته‌ن چێرو ته‌مآ سیاو و سه‌خته‌ و/فێڵا و تفه‌نگدارى.
ھۆز و تفه‌نگداره‌که‌یچا،/مه‌یاوۆنه‌… و ماچۆ… ژه‌ره‌ژ وآ وه‌رۆوه‌.
ئینه‌ سه‌یرا/ھه‌میشه‌و خواى/ئه‌نه‌یاوایما په‌ى وێما بۆ زه‌ره‌ر و…
نه‌یاواینه‌و تفه‌نگدارى… و/ھۆزه‌که‌یچش په‌یش بۆ
قازانج… و… وه‌ش که‌یفى .
17/6/1360
را...
ھه‌ر ئاژه‌ڵه‌ رێوه‌نه‌/زه‌مان .../زڵماته‌ شه‌وێنه‌ بێ به‌رایی... و /لووته‌وانه‌ش
لووره‌و وه‌رگی که‌ڵبه‌ تێژین.
چه‌نی ...؟ /چه‌نی چکۆره‌ ورگێڵووه‌/وه‌ ئه‌رواحه‌که‌م؟
ئا... خ خ .../چی سه‌رده‌منه‌؟/نا .. گیانه‌که‌م
ھه‌ی ھوو .../ھه‌رسه‌رده‌مانێن ... و
... شه‌ره‌ف گه‌نان!!/چه‌نی...؟/چکۆره‌ ورگێڵووه‌ ئه‌رواحه‌که‌م؟
داڵانی...؟

بێتاقه‌ته‌نا:...
تاسه‌مه‌ندَیم/ئاسکآ سرکه‌و ده‌شتو کوسارى نیه‌نه‌/ھه‌ر سڵ که‌رۆ.
(سۆسى) نیه‌نه‌/په‌ى خشێوه‌ بدۆ شه‌قه‌و باڵى و پڕۆ
پلوزگردآ کۆچه‌ره‌ نیه‌نه‌/ئیلیانه‌کێش جیا بازۆ و کۆچ که‌رۆوه‌
تاسه‌مه‌ندَیم/ژه‌ره‌ژێوه‌ خاڵ ڕه‌ژیه‌نه‌ و
ئاوارآ سه‌ر کۆو عه‌شقینه‌../زمسان سه‌ردا..و/ئامێنه‌ تا جه‌ ھیلیانه‌و سینه‌یته‌نه‌
وه‌ش سه‌یۆوه‌/ئامێنه‌.. تا/دلىَ گه‌رماو سینه‌ى نه‌رم و وه‌شڵه‌یته‌نه‌
وه‌رمى وه‌شو ئه‌وه‌ سه‌یایى بوینۆ/تکا.. تکا
وه‌روه‌ چه‌رمآ سه‌رقه‌ڵاو عه‌شق و ئاواتیم/سه‌رو سینه‌ى نه‌رمۆڵه‌یتۆ
وه‌ش وه‌ش بووسنه‌ش/با ژه‌ره‌ژه‌ڵآ سه‌ردا به‌ردآ تاسه‌مه‌ندَیم
چى زمسانه‌ تۆفانه‌نه‌/چینه‌ى وه‌یلان ته‌ره‌ نه‌بۆ .

4- ساکاری زمان و روخسار و تێڕامان له‌ واتای شێعر (سھل و ممتنع)
سه‌ره‌تای ده‌ھه‌ی (70ی ک.ر)، قۆناخێکیتره‌ بۆ مه‌نھه‌جی شێعری ھۆرامی. له‌م قۆناغه‌دا خانم «کلسووم عوسمانپوور» به‌رچاوه‌. ئه‌م خانمه‌ شاعێره‌ شێعرێکی به‌ناوی«شێعرێ عالێ، شێعری جوان» داناوه‌. به‌ گوته‌ی شاعێر ئه‌م کووپله‌ شێعره‌ نێردراوه‌ بۆ گۆڤاره‌ ئه‌ده‌بییه‌کان به‌ڵام له‌ سه‌ر ھۆکاری به‌رچاونه‌رگرتنی زوانی ھۆرامی، چاپ نه‌کراوه‌ که‌چی دوایی له‌ ده‌فته‌ره‌ شێعری «گرێ»دا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م ده‌قه‌«شێعرێ عالێ» و ھه‌ر وه‌ھا ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ شێعره‌ له‌ دوای شێعری«سزاو ئه‌نه‌ نه‌یاوای» توانی ته‌جروبه‌یێ‌تر بخاته‌ سه‌ر خوانی شێعری ھاوچه‌رخی ھۆرامی و پێگه‌ی شێعری ئارۆی ھۆرامی له‌ گه‌ڵ قۆناغه‌کانی پێشووی پێکه‌وه‌ گرێدا و ببێ به‌ ھۆکاری به‌رده‌وامی ئه‌م پڕۆسه‌ شێعرییه‌(توالی و پیوستگی پروسه‌ شعر امروز ھورامی). تا نووسینی ئه‌م وتاره‌ ئاخرین داھێنانی ئه‌م خانمه‌ شاعێره‌ شێعرێکه‌ به‌ ناو«نه‌واتم». له‌ تایبه‌تمه‌ندَییه‌کانی شێوازی وتنه‌وه‌ی ئه‌م شێعرانه‌ ده‌توانین ئاماژه‌ بده‌ین به‌«ساکاری، ئیجاز و له‌ ھه‌مان کاتدا فره‌ ده‌نگی و قووڵ بوونه‌وه‌ له‌ واتا، گیرایی، سه‌رنجڕاکێشی و سانایی ده‌ربڕین که‌ له‌ نه‌ریتی شێوازشناسیدا ناسراوه‌ به‌ ئوسلوبی–سھل و ممتنع». له‌ به‌ر تیشکی ئه‌م چه‌پکه‌ تایبه‌تمه‌ندَییه‌دا بوو که‌ فره‌ زوو به‌رده‌نگی شێعری کوردی چوون به‌ ھانای ئه‌م ده‌قانه‌وه‌ و بوو به‌ ھۆی پێشوازیکردنی ئه‌وتۆ. تایبه‌تمه‌ندَیه‌کیتر له‌م شێوازه‌ ئه‌ده‌بیه‌ ئه‌توانین ئاماژه‌ بده‌ین به‌ ته‌بایی له‌ گه‌ڵ پێکھاته‌ی «فێرکانس»ه‌کانی جوان‌خاسی شێعری ھۆرامی که‌ ئه‌م توخمه‌ له‌ ھه‌ندێ له‌ ده‌قه‌کانیتردا نابینرێت، ئه‌م رووکرده‌ له‌ راده‌ی خۆیدا خاڵێکی «ئه‌رێنی و دلێنه‌، ایجابی و محتوایی» دێته‌ ھه‌ژمار بۆ سه‌بک و سیاقی ئه‌م شاعێره‌.

شیعرێ عالێ
وه‌یلان و شۆنه‌ و شیعرانا/شیعرێ بێ ده‌نگێ ھه‌وارا/نانێ په‌ی شه‌وه‌ و ھه‌ژارا
بڕواتا بۆ/شیعرێ نییه‌نێ دلێ دیوانوو که‌سینه‌/شیعرێ ئینێ دلێ ده‌س و تاته‌ و مننه‌
دلێ سووره‌ ھه‌راڵه‌ینه‌/وه‌ر که‌مه‌ر و کاکه‌یمنه‌
وێره‌گا کۆساڵان مێوه‌/ئینێ لاو جوانی ئه‌دَێمۆ
که‌ وه‌خت و بانه‌ ناو و یانه‌و «خانینه‌»/بێ چێر و لیته‌و خانیوه‌ و ناواشاوه‌
شیعرێ یانێ/کۆڵه‌ چۆکڵێ من و کناچه‌ ره‌فێقه‌کام
چه‌نی براڵوه‌ تاڵا په‌ی براڵه‌کاما/بڕواتابۆ/ھیچ شیعرێ
ئننه‌و بێ ده‌نگی شمشاڵه‌کێ تاته‌یم/منش نه‌سۆچنێنا
شیعرێ چا وڵاتو ئێمه‌/یانێ مه‌جنوونێ گوم بێی/له‌یلێ وێڵ وێڵ
گێڵا شۆنیشاره‌/به‌ڵام...!/نا...نا...یانێ/کۆساڵان و بنه‌و ھه‌ژگا
ته‌قه‌و کڵاشا و نه‌گێڵاوه‌.
***
...
کۆساڵانێ ئاواتی نه‌/گجار وینوو/ماره‌م بڕا/په‌ی ڕیواوه‌و و دلێ خڕا
پیچکی سۆڵ، گیواوی تاڵ/چۆپی ره‌ش و به‌ به‌زمی «نا»
زه‌ماوننه‌ و مننه‌ ورپڕا...

زه‌مین
ماچا زه‌مین/مێ ده‌ورو وه‌ره‌تاویره‌
چن شه‌و و روێش په‌نه‌ مشۆ/چننه‌ ئامێنا ده‌ورتره‌
ھه‌ر شه‌وه‌نه‌ و/رۆم په‌ی مه‌بۆ.

5- شێعر بۆ شێعر...
ده‌سپێکی ده‌ھه‌کانی (80 ک.ر) قۆناغێکیتر جیاوازتر و دانسقه‌تر له‌ پێشوو دێته‌ نێو رێ و ره‌وتی شێعری ئێستای ھۆرامییه‌وه‌. «رئوف مه‌حموودپوور» به‌ چاپ و په‌خشکه‌ردنی دوو ده‌فته‌ره‌ شێعر به‌ ناوی «زه‌‌ِرنه‌‌و ئاسۆی، 1378-1377 و ورپڕای گه‌چ و ته‌‌خته‌‌ی» بوو به‌ ھۆکاری قه‌ڵه‌وی ئه‌م جمه‌ شێعریه‌. بڕێک له‌و شێعرانه‌ سه‌رکه‌وتوو، سه‌رده‌میانه‌ و ئاوانێگارد دێنه‌ ھه‌ژمار. نووسه‌ری ئه‌م دێڕانه‌ له‌ ھه‌ندێ له‌گلێرگه‌ ئه‌ده‌بییه‌کان و یان له‌ وتاره‌کانمدا وه‌ک ئه‌م وتاره‌«پێسه‌ ناڵه‌و شێعرێ» و... باسم له‌ سه‌ر فۆڕم و ناوه‌ڕۆکی ئه‌و شێعرانه‌ کردوه‌ و به‌ پێوانه‌ی ره‌خنه‌یی-گوتاری خوێندراونه‌ته‌وه‌ و پێموابوه‌ ئه‌م ده‌قانه‌ ھه‌ندێکیان «سه‌رکه‌وتوو، ھارمۆنیک، جیدی و خاوه‌ن جه‌وھه‌ری ئیجابی شێعر»ن و پێموابوه‌ شێوازی«ده‌ربڕین، په‌یڕه‌نگ‌، دابه‌زاندنی زوانی شێعری، نه‌خشی زه‌ینی و ھه‌ناسه‌ی ده‌ربڕین» ته‌جروبه‌ ‌ئامێز و ھونه‌رین و فه‌زایه‌کی «حیسی-ئیدراکی» باش ده‌گرنه‌ خۆ. وه‌ک ئه‌م شێعرانه‌: «سینه‌‌ڕیزه‌»، «کارێز»، «کاروان»، «مه‌حشه‌‌رو عه‌‌شقی» ، له‌ کۆمه‌ڵه‌ شێعره‌و «زه‌ڕنه‌‌و ئاسوی و...».

*کاروان
...(با) ختووله‌/ بێ وره‌ بۆ / «ده‌ربه‌ن دزڵی» ور نه‌ چڵاکیۆ/
شێعره‌ بووسۆ. /سیاوچه‌مانه‌/ چه‌تره‌و سه‌روو وه‌رنگازوو کوڵما /
زه‌ڵمی... سه‌رده‌مێوه‌ن/ گه‌وره‌ کناچێ ئی کویسانی/ باڵاش رامان/ ...
دڵش ره‌شته‌ن / به‌ تاماوه‌و واراناوی/ گه‌وره‌ کناچێ ئی کویسانی/ ته‌ڕش پۆشته‌ن
چه‌نی چڵێ وه‌ره‌تاوی.../ ... ئاھا... چی سه‌ره‌ ڕانه‌/ وه‌رمه‌ واران/ نه‌مامێوه‌ ده‌سه‌نیان.
نه‌رم/ پێسه‌ قژا شه‌مێ و / بێ ده‌نگ/ پێسه‌ تاسێ «خانی» / ئارام، ئارام.
زه‌نگ / دڵۆپه‌ی وشک نه‌ که‌رده‌.

مه‌حشه‌ر و عه‌شقی
من په‌ی شمه‌/تۆفانێوه‌/جه‌ خورپه‌منه‌ چه‌مه‌ڕاتا/ که‌وه‌ پۆشته‌ر/جه‌ شه‌پۆله‌و گوڵ وه‌نه‌وشه‌ی.
خه‌یاتخانه‌و چه‌مه‌کاتنه‌/نه‌شمیل نه‌شمیل/ که‌رۆ ده‌س‌دوور سیروان/
ژوونێ/په‌ی به‌رۆکه‌و شه‌وگارێوه‌/ کرچ و کاڵی./زرێباره‌/ماره‌ بڕۆ بوغزوو برای
زریکه‌و به‌ختێ/رێکوو باڵاو ھۆرگێڵایۆ/جه‌ ساواقوو وێره‌گاینه‌.
من/په‌ی شمه‌/تۆفانێوه‌ ھه‌ناری بڵ /جه‌ کرمۆڵی وه‌رگه‌ژانه‌و زڕباخیه‌نه‌
برقه‌ش/ئاڵایێنه‌ گه‌له‌ دزیێ/ تا ... وه‌رم./شاھۆ/وسڵوو ته‌عمیدێوه‌/جه‌ زه‌مزه‌مه‌و قه‌ڵه‌میه‌نه‌.
ھێــی... کناچڵه‌ چه‌م سیاولێ!!/جه‌ دڵداری کوانتۆمیه‌نه‌
سوخنوو سه‌مای/کاره‌وانێ ریوایه‌تا/کامپیۆته‌ریچ،
له‌ته‌رێوه‌ چزه‌ فسیێ/شێعره‌کاو من که‌ردێ: ھه‌نار
په‌ی ره‌ژیایی تاسۆخێوه‌/ ھه‌ڵه‌بجانه‌ی/ حه‌ز کلدانێ ئۆکسیژه‌نی ھۆرفلێقیا!/تۆیچ،
زه‌لانێ سه‌رگه‌ردانی...

به‌ڵام بڕێکیان وه‌ک«ئه‌‌یھام»، «گه‌ردانێ تاسه‌‌ی»، «شیوه‌‌ن»، «په‌له‌قاژێ زه‌ڕنه‌و ئاسۆی» و... له‌ بواری زوان و چه‌شنی ده‌ربڕیندا وه‌کوو ئه‌وانیتر نین و ھه‌ڵگری ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیانه‌ن: زوان «ده‌ستکرد، قورس، تاسراو، بڕگه‌ بڕگه‌ و موعه‌مایی». پێکھاته‌ی زه‌ینی «پێچراوه‌ و داخراو». مانا: «بێبه‌ش و روتۆکراو له‌ توخمی ساکاری، ره‌وانی و سه‌میمی بوون ».
ئه‌م شێعره‌:
* گۆشێ وازیێ/ ھه‌زار، ھه‌زار/ چرپه‌و ده‌نگیت:
تاسۆخێوه‌ و/ بادَه‌، بادَه‌./ که‌ که‌وت گه‌لش
لووره‌ و دێزی‌ی،/ گۆشێ، فڕکه‌و، دڵ، ده‌روازه‌ی
خڕ پشت کریا. و...

پێویسته‌ بگوترێ له‌ نیوه‌ی دوه‌می دھه‌ی (70) تا (80 ک .ر) له‌ لای چه‌ند شاعێره‌وه‌... به‌تایبه‌ت «ره‌وف محموودپور و په‌رویز بابائی و...» له‌ مه‌جه‌له‌ کوردییه‌کاندا وه‌ک سروه‌، زرێبار، ئاوێنه‌، ئاویه‌‌ر و... شێعرانێک چاپ و په‌خشکراونه‌ته‌وه‌ که‌ بێگومان بێ ته‌ئسیر نه‌بوون له‌ گه‌شه‌و نه‌شه‌ی شێعری ئێستای ھۆرامی. ده‌سھه‌ڵگرتن له‌ شێعری بۆنه‌ و ته‌وسیفی، پارێز له‌ شێوه‌ی ده‌ربڕنی شێعری ئه‌وسا، داھێنانی بڕێک تازه‌کاری شێعری، تایبه‌تمه‌ندَی ئه‌م جۆره‌ شێعرانه‌یه‌.

*جه‌ ئاگاو
که‌لاره‌ و ھۆبه‌و دڵیه‌نه‌
ئایر و ئه‌وینیم ھور گڕیان
ترووسکه‌و شۆڵه‌یش
په‌رده‌و شه‌وگاره‌و دووریش
ئه‌شکاوا.
6- ھه‌نووکه‌ و به‌رده‌وامی و...
ئه‌م ره‌وته‌ ھه‌ر وه‌ھا له‌ (ھۆرامانی روژھه‌ڵات و ھه‌رێم) به‌رده‌وامه‌، چ ئه‌و شاعێرانه‌ به‌ ئه‌زموون و خاوه‌ن ده‌قن و پێشتر تیشکمان خسته‌ ده‌قه‌کانیان، و چ ئه‌وانه‌ به‌ ته‌ئسیر له‌ قۆناغه‌کانی ده‌ھه‌کانی پێشوو و کاریگه‌ری شێعری ده‌ورووبه‌ر سه‌ریانھه‌ڵداوه‌ و ھاتونه‌ته‌ گۆڕه‌پانی تاقیکاری ئه‌ده‌بی، وان له‌ حاڵی داھێنان و ئه‌زموونگه‌رێتیدا. به‌ گشتی ئه‌ندێشه‌مه‌ندی ھونه‌ری(تامُّل ھنری) له‌ دنیای ده‌ور و به‌ری(ابژه‌ھا) و به‌ رووژ کردنیان به‌ دیدێکی نیمچه‌ فه‌لسه‌فی و پرس ورووژاندن، به‌ ھه‌ستکردنی وێنه‌ خه‌یاڵیه‌کان، رووکردن له‌ جۆراوجۆری ئه‌ده‌بی(اصل انواع ادبی) له‌ تایبه‌تمه‌ندَی ئه‌م شێعرانه‌یه‌ . ئه‌مه‌ش نموونه‌ شێعری ئه‌م جمه‌یه‌. که‌ به‌ داخه‌وه‌ لێره‌دا به‌ ھوی نه‌بوونی مه‌جالی وتاره‌که‌ ھه‌لی بڵاوبوونه‌وه‌ی نموونه‌ شێعری ئه‌و شاعێرانه‌ که‌ ناومان بردن، ناڕه‌خسێ، چاوه‌ڕێی مه‌ودایه‌کیتر بن. به‌ڵام:

* ته‌پاڵێو شێعرێ/بۆگه‌نشا/ ھیلاکش وست سه‌ره‌زلێی
قه‌یپه‌رۆشش/ ره‌نجوو شانه‌و/ ھه‌ژاری بێ و/ تیکه‌و یانه‌و
ھه‌تیمێوی/ ته‌پاڵه‌کێ/ قولانچێوه‌ش/ گه‌رده‌ و
قۆلانچه‌کێ/ ج ته‌پاڵێ/ خاس دا تلێ/ تا ته‌پاڵێ/ بیه‌ تلێ
قۆلانچه‌کێ/ به‌رده‌ سه‌رکۆ/به‌ تلاو تلێ
جا فڕه‌ش دا ئاما خولێ/تله‌ بیۆ پێسه‌ تلێ
که‌وته‌ سه‌ره‌و سه‌ره‌ زلێ/ ناگا شیره‌و ته‌پاڵه‌کێ
زه‌مین پۆژنا/ به‌ گوڵه‌ ره‌نگێ/ ڤه‌ھار ئاما
ھه‌ژار ده‌سشۆ/ ئاڵایه‌ بی و
ھه‌تیمه‌که‌ قاره‌ قوزی.

*من ده‌سوو دیموو شێعره‌کام، به‌ شه‌پۆله‌و وه‌شه‌ویسی، ماڕوو
جه‌ ھۆنراوه‌ ته‌ژنه‌کا وارانی، یانه‌ بینوو، ھه‌رچن مزانوو
دنیا، لیپاولیپ جه‌ ته‌ژنه‌یی، که‌یلا...
*چه‌کوو ھۆنیام، با بۆ بارووتیش، گرإ روێو و جه‌ نۆ به‌ی،
چه‌کوو دلێ ھۆنیام ، با ته‌قه‌و گرۆ چیاش، شێونۆ پێوه‌ره‌، که‌رۆ سه‌رپه‌ننام
کۆگاو قه‌آوا، با حه‌ر ده‌نگش به‌ی، حه‌ر نه‌با یۆوه‌، پاسنه‌ من زیندَه‌ و ویرم مسیۆوه‌.

*وه‌ھار خه‌زانشا، گۆ نه‌ماما رێزیۆ، ھه‌ورێ دێز، وه‌رش که‌رده‌ن کز، زڕ، نه‌زۆک
ره‌شحه‌ رێویان، قه‌ڵه‌م چه‌وێڵ، عه‌شق پوویا، زه‌مین! دیویه‌، له‌عنه‌ت چی ھه‌وریه‌!
وه‌ھار خه‌زانشا.
* خه‌ڵاتوو زمسانی
قه‌رار نه‌بێ، قاڵاو، به‌ ئاسمانوو وه‌رمه‌کام، عادَه‌ت که‌رۆ، دره‌خته‌که‌و وه‌روو یانه‌یچما
ھه‌ڕه‌شێ که‌رێ، جگه‌م که‌ڵه‌شێری و بڵبڵی و په‌پووسڵێمانه‌ی، ھیچێوته‌ر نه‌نیشۆشه‌وه‌ ونه‌
ھه‌ر وه‌ره‌نه‌ پاییز و زمسان، دره‌خته‌که‌شا وسنا و، قاڵاوه‌که‌یچ، وه‌راوه‌روو یانه‌و وه‌رمه‌کاوه‌
لیانیش به‌سه‌، ئیسه‌...، گردَ شه‌وێوه‌، قڕه‌ ناشیرینه‌که‌و قاڵاوه‌که‌ی، چڵاکنۆمه‌ره‌
ئیتر، وه‌رمیچم مه‌گنۆوه‌ پۆره‌.

ئه‌نجام
ئه‌م پڕۆسه‌ ئه‌مێستاکه‌ له‌ لایه‌ن شاعێرانی نوێخواز وا له‌ حاڵی به‌رده‌وامی و تاقیکاریدا، ھه‌م له‌ باری «چه‌ندی» و ھه‌م له‌ «چۆنیه‌ت»(کمیت و کیفیت)، یان بڵێین دۆخی «فێرکاری» و «ئه‌زموون»یه‌ت(فراگیری و ازمودن). به‌ وته‌یه‌کی شێوازشناسانه‌تر واین له‌ حاڵی«به‌رزه‌خ»یه‌تدا، خۆماڵیتر: «سێوس» (بوومه‌ لێڵ، سایه‌ روشن و یان خاکستری). ده‌کرێ باسی فه‌نی -گوتاری ئه‌م ره‌وته‌ بخه‌ینه‌ دواتر، با ده‌قه‌کان له‌ داھێناندا قه‌به‌ته‌ر و قه‌ڵه‌وتر بکرێن. ئه‌و کاته‌ ده‌لوێ تاک به‌ تاک له‌ سه‌ر زوان، پێکھاته‌ و ده‌ربڕینیان به‌ دیدی مێتێدولوژی ره‌خنه‌کاری و ھه‌وێنی شێوازشناسانه‌ بخوێرێنه‌وه‌ و بناسرێن به‌ خه‌ڵکانی‌تر. ئه‌مه‌ش ئه‌رکی توکمه‌ی ره‌خنه‌ڤانه‌کانه‌. خاڵی به‌رچاو له‌م پڕۆسه‌دا کرانه‌وه‌ی ئاسۆیه‌که‌ بۆ ئه‌و شاعێرانه‌ که‌ من به‌ نێو شاعێری نوێ بیر(نسل نواندیش) ناوم بردون، له‌ نێو ئه‌مانه‌دا شاھێدی شاعێرانێکی نۆ ڤیر ھه‌ین که‌ خه‌ریکن به‌ له‌ونێکیتر له‌ شێعری ئه‌مڕۆی ھۆرامیدا چه‌که‌ره‌ ده‌که‌ن. شاعێرانێک وه‌ک «داوود غه‌فاری، ئه‌حسه‌ن ره‌شیدی، عه‌بدوڵا حه‌بیبی، کورش ئه‌مینی، بێھرووز محه‌مه‌دپوور و مدریک که‌ریمی و... ». له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که‌ «زه‌ینێکی بزاڤمه‌ند(خلاق)، چێژێکی دڵخۆشکه‌ر، دیدێکی دوا ڕۆژیانه‌ و زوانێکی ئیدراکییان ھه‌یه‌، مه‌زنده‌ ده‌کرێ، که‌ بتوانن له‌ فۆڕم و ناوه‌ڕۆکدا ئه‌م پرۆسه‌ بگه‌یه‌ننه‌ ئه‌نجام. به‌ڵام به‌ مه‌رجێک له‌ ماندوویه‌تی، خوێندنه‌وه‌ و داھێنان(سلوک، مکاشفه‌ و خلاقیت) و به‌رده‌وامی نه‌ھه‌راسرێن. ئه‌مه‌ ده‌توانێ راده‌ی وزه‌ی شێعری ئێمه‌ له‌ داھاتوودا نیشان بداتن.
شاعێرانی ھاوچه‌رخ ده‌بێ له‌ ئاستی «زوان و شێوه‌ی ده‌ربڕین»دا تازه‌کاری بنوێنن، یانێ بتوانن ھونه‌رمه‌ندانه‌ و شعورئامێز«زمان» دابه‌زێننه‌ نێو فه‌زای«شێعر»، ئه‌مه‌ تاکه‌ پێناسه‌ی شێعر و جیاکه‌ره‌وه‌ی «شاعێر»ه‌ له‌ «شێعر نووس». له‌ راستیدا ئێمه‌ پێویستمان به‌م «کاره‌ساته‌ زمان»یه‌ ھه‌یه‌ له‌ شێعری ئێستای ھۆرامیدا، به‌ واته‌ بتوانن ده‌ق دابھێنن(سرودن) نه‌ک بسازێنن(ساختن) که‌ ئه‌م خسڵه‌ته‌ خۆی له‌ ناخدا جیاکه‌ره‌وه‌ی تخووبی «شاعێر»ه‌ و «نا شاعێر». «ره‌خنه‌ڤان»ه‌کایچ ده‌بێ به‌ ئاگاھی له‌ سه‌ر بنه‌مای مێتێدۆلۆژی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی ده‌قه‌کان شیته‌ڵکاری بکه‌ن. با پێکھاته‌ی ئه‌م دۆخه‌ «سێوس، سایه‌ رۆشن»یه‌ بکه‌وێـته‌ په‌راوێز و پڕۆسه‌که‌ به‌ره‌و شاکێله‌ی نوێتر و رادیکاڵتر مێعماری بکرێ و سه‌ره‌نجام بگه‌ینه‌ جه‌مسه‌ری درۆشاوه‌ی ئه‌ده‌بی(قوتب روشن ادبی). ئه‌گینا به‌م قڵه‌ته‌ ده‌قانه‌وه‌ ناتوانین له‌ گه‌ڵ دۆخی «به‌رزه‌خ، سێوس»دا چنگاوه‌ش بین. به‌ ھه‌ر حاڵ به‌م سامانه‌ش که‌ ئێستا ھه‌مانه‌ من ھه‌م خوشحاڵ و ھه‌میش گه‌ش بینم، ئه‌گه‌رچی رێگه‌ی نه‌بڕاوی زۆرترمان له‌ پێشدایه‌. ھۆمێده‌ڤار ھه‌م ئه‌وه‌ی که‌ چاوه‌ڕێی ده‌که‌ین ھه‌رچی زووتر بێته‌ ئاستی پراکتیکێت و کردار.

سه‌رچاوه‌کان:
ارین پور یحیی، از نیما تا روزگار ما، انتشارات زوار، چاپ سوم، 1379 ک.ھ، 598
اینده‌، نازم حیکمه‌ت سیمبولی عه‌شق و ئازادی، ل (58)، (ژ 52)، 2004 ز
بابایی په‌رویز، سروه‌ شماره‌ 210
رستم ایوب، ھورامان، سلیمانیه‌، چاپخانه‌ ھلن، چاپ دوم، 2008م
سه‌عیدی سابیر، دفتر شعر ھه‌نگی روح، ناشر پرتو بیان، 1384 ھ.ش
گجارنامه‌ی روجیار، ش 5/8
عه‌باس مه‌نش محمد ئاشنا، کۆمه‌ڵه‌ شێعری ئه‌مڕۆی پاوه‌و و ھورامان، تھران، انشارات سیروان، چاپ اول 1387 ھ.ش
عه‌باسی جه‌لیل، مه‌جه‌له‌ ھه‌ڵه‌بجه‌ شمارھ 3/4، 1999م
عه‌زیزی سابیر، ھه‌ناسه‌ی کاڵ، ناشر کانی، 1390 ک.ر
عه‌لی ره‌مایی حه‌مه‌ شه‌ریف، حه‌وته‌وانه‌، مجموعه‌ شعر، سازمان چاپ و انتشارات، 1381 ھ.ش
عوسمان محمد ھۆرامی، زرێبار، ش 17/18 خرداد ماه‌ 1380 ھ.ش
عوسمانپور کلسووم، گرێ، په‌خشکاری کوردستانی، ھامنو ساڵه‌و 1383 ی ک.ر
عوسمانپور، زریبار، ش 3 خرداد 1377
غه‌فاری داود، زریبار ش 53/22
کدکنی شفیعی، محمد ره‌زا، موسیقی شعر، موسسه‌ انتشارات اگاه‌، چاپ دوم، تھران 1369 ک.ھ
لنگرودی شمس، تاریخ تحلیلی شعر نو، ج 1، نشر مرکز، تھران 1370
مه‌حمودپور رئوف، دفتر شعر زه‌‌ڕنه‌‌و ئاسۆی
مه‌حمودپور ره‌وف، زرێبار، ش 53/ 21
محه‌مه‌دپور عادل، سوزی لیریکا له‌ ئه‌زموونی شێعری کوردیدا، تھران، نشر احسان، چاپ مھارت زمستان 1388 ھ.ش

نامه‌کانی جه‌‌لیل عه‌باسی(قه‌قنه‌س) به‌رواری (1/5/1390) و خانم کلسووم عوسمانپوور، به‌رواری (16/5/1390) بۆ نووسه‌ر

* ئه‌م وتاره وتاري په‌سه‌ندكراوي «فيستيوالي ئورومون» بووه كه له به‌رواري 29، 30 و 31 /3/ 2012 له سليماني به‌ريوه چوه و له گوواري هوراماندا چاپ و بلاوكراوه‌ته‌وه.


نوشته شده در تاريخ یکشنبه بیست و هفتم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

هنوز تقريباً صد روز و شب (پنجاه روز و پنجاه شب) از زمستان باقي است؛ مردم هورامان خود را براي برگزاري مراسمي سنتي تحت عنوان(زةماونةو ثيري، جةذنةو ثيري)يا جشن پير آماده مي كنند. مردم باتوجه به تاثير فرهنگ اسلامي در مورد بن مايه اين مراسم چيزي در ذهن ندارند، به زعم خود تنها اين مراسم دو هفته‌اي را به يمن ولادت پير شاليار، جشن مي گيرند و در اين روزها به جشن و شادي و سماع و رفتن به دامن طبيعت مي پردازند و در آستانه پير حضور مي يابند.

از آن جا كه در رفتارشناسي و ساختار اين مراسم مولفه‌ها و پرنسيپ‌هايي دال بر آركاييك بودن آن وجود دارد؛ طبعاً بايد زمان ظهور آن دورتر از آن روي كردي امروزيانه‌اي باشد كه مردم مي‌پندارند. به نظر نگارنده، اين مراسم منشا و خاستگاه تاريخي ظهور جشن سده-كه متأسفانه اكنون در ايران برگزار نمي‌شود، است؛ جشني و آدابي آريايي و به گفته مهرداد بهار حتي بومي منطقه بوده است. در هورامان و كردستان اكنون سلسله مداركي در دست هست، كه بن مايه اين مراسم كه مورخان در مورد روايت هاي آن اظهار نظر كرده اند؛ نشان مي‌دهد. در اينجا جهت مزيد اطلاع به آن روايت‌ها و آن اسناد و مدارك و شواهد در اورامان و تطابق آن با آداب جشن سده ايرانيان، پرداخته مي شود.

روايت ها:

1-روزي هوشنگ با صد تن از ياران به كوه رفت، ماري عظيم به سوي او و يارانش فراز آمد. هوشنگ سنگي به سوي مار پرتاب كرد، سنگ بر سنگ آمد و از برخورد دو سنگ، آتش پديدار گشت و مار بسوخت، پديدآمدن آتش را جشن گرفتند، آن را سده ناميدند.

2-چون كيومرث را يك صد فرزند آمد و ايشان به صد رسيدند، جشني به پا شد و آن را جشن سده ناميدند. بعضي اين داستان را به آدم ابوالبشر نسبت مي دهند.

3-چون جمع مشي و مشيانه و فرزندان به صد رسيد، آن واقعه را جشن گرفتند و آن را جشن سده ناميدند.

4-چون باگذشت يك صد روز از زمستان بزرگ، سرما به پايان اوج خود مي رسد و از آن پس سستي مي گيرد، به شادي اين سستي و زوال، نياكان ما جشن سده را برپاي مي داشتند.

5-از جشن سده تا نوروز (پنجاه روز و پنجاه شب) در پيش است كه مجموعاً صد شب و روز وي شود، به سبب اين امر جشن سده را پنجاه روز به نوروز مانده جشن مي گرفتند

  6-ارمايل، وزير ضحاك، هر روز يكي از دوتني را كه مي بايست كشت و از مغزشان ماران دوش هاي ضحاك را غذا داده و از مرگ مي رهانيد. چون فريدون بر ضحاك پيروز شد، تعداد اين آزادشدگان به يك صد تن برآمده بود. ارمايل فريدون را بياگاهانيد، فريدون باور نكرد و تني چند را فرستاد تا جوياي حقيقت شوند. آن يك صد تن، به شب در حضور بازرسان فريدون، هر يك آتشي جداگانه در (كوهستان) افروختند. يك صد آتش بر آسمان برخاست، بازرسان بديدند و به فريدون گزارش كردند. آزادشدگان اين موفقيت را جشن گرفتند و به اعتبار يك صد تن بودن خود، آن جشن را سده ناميدند[1].

روايت اخير مد نظر و استنتاج نگارنده است، باتوجه به گفته‌ي فردوسي، آن تعداد نفراتي كه جانشان توسط ارمايل و گرمايل از خون آشامي ضحاك رهيده شد؛ (كُرد) بودند و اكنون نژاد كُرد از آن ها است:

فردوسي: 

 از اين گونه هر ماهيان سي جوان

ازيشان همي يافتندي روان

چو گرد آمدندي ازيشان دو ويست

برآنسان كه نشناختندي كه كيست

خورشگر بريشان بز و چند ميش

بدادي و صحرا نهاديش پيش

(كنون«كُرد»ازآن تخمه دارد نژاد

كزآباد نيايد بدل برش ياد)

 بود خانهاشان سراسر پلاس

ندارند در دل ز يزدان هراس ...[2]  

مورخان و اسطوره پردازان ايراني و شرق شناس كه روي اسطوره ضحاك و منشا پيدايش و خاستگاه آن پژوهش كرده اند، معتقدند: كه(اژي دهاك) در كشور (به‌وري) همان سرزمين (بابل) قدرت و فرمانروايي پيدا كرد[3].

اين كلمه در فرس هخامنشي(بابيرو) بود. دليل حذف (لام) بابل در اين هردومورد آن است كه در الفباي اوستايي و هخامنشي حرف لام موجود نيست و از اين روي لام اصلي كلمه هر دو جا به (راء) بدل شد[4].

مركز حكومت ضحاك بنابر نقل اوستا شهر(كوي ريه‌نته)نزديك بابل بود و اين را مي توان بر نام (كرند) فعلي تطبيق كرد. بنابر بعضي روايات اسلامي، ضحاك در بابل حكومت مي كرد و بنابر آن چه در (بندهشن) آمده است، (دهاك) در بابل قصري به نام «كولينگ دوشت» بناكرده بود[5]. پورداود، يشتها.  دارمستتر كوشيده است كه اين نام«كولينگ دوشت»   را كه در «سني ملوك الارض» چاپ گونوالد ص23 «كلنگ ديس» آمده با (كوي ريه‌نته) از يك اصل بداند[6].

به هرحال، خواه (كوي ريه‌نته) همان (كرند) كنوني باشد و خواه قصري در بابل، از مجموع اين روايات چنين برمي آيد: كه (اژي دهاك) يكي از رجال ممالك (غربي ايران) بوده و علي الظاهر از آشور يا كلده بر ايران و (كوهستان هاي زاگرس)تاخته است و چنان كه مي دانيم پيش از تشكيل دولت هاي مادي(همزمان با فرمانروايي آنان) و هخامنشي ايران چند بار دچار مهاجمه لشكركشان آشوري و كلداني كه در خونريزي و سفاكي شهرتي داشتند، شده بود. از اين مهاجمات و خونريزي ها خاطراتي در ذهن ايرانيان باقي مانده و داستان هايي از قبيل داستان ( ضحاك و داستان كوش پيل دندان) به طور نمادين و سمبوليك پديد آمده است.  

در روزگاراني كه ايرانيان تاريخ كلده و آشور را فراموش كردند، ضحاك به نژاد عرب كه البته از قبايل سامي و آشوريان و كلدانيان از يك اصل است، نسبت دادند و نسب او صراحتاً به (تاز) كه بنابر روايات ايراني، جداعلاي تازيان است، رساندند[7].

برآيند استنتاج از اسناد و مطالب فوق و آراء وسخنان مورخان و اسطوره شناسان بزرگ ايران و اينكه جشن پير شاليار بن مايه جشن سده ايراني بوده است:

 1- به ضرس قاطع محل ظهور ضحاك را از ممالك غرب ايران(كردستان) دانسته است.

 2- اسطوره ضحاك را، شخصيت هاي تاريخي آشور و كلداني استنباط مي كند، كه بارها و بارها ايران را مورد تجاوز قرار داده بودند. يورش هاي پي در پي آشوريان به كردستان و هورامان بر ما پوشيده نيست.

 3- فردوسي جان رهيدگان ارمايل را به ضرس قاطع (كُرد) مي داند.

4-امكنه و نام جاي هايي كه اكنون در اورامان وجود دارد؛ آراء و گفته هاي پژوهشگران را اثبات مي كند. بدين صورت به نظر نگارنده، خاستگاه ضحاك(بوري، بابيرو، بابل) همان (بارا، بير، بويره، بياري و بيرواس)در اورامان كنوني بوده است. زيرا:

 5-(بياري)، شهركي در اورامان لهون عراق و (بيرواس)، روستايي كوچك در شمال شرقي بياري اورامان لهون ايران است كه از نظر تاريخي قدمت بسيار كهني دارند،فلذا از ديدگاه تاريخي و زبانشناسي در مورد اين مهم مختصري در پي مي آيد:

به گفته مورخان (بير، بيرواس) در زمان (لولوبي ها) جزء سرزمين (زاموا، كردستان عراق كنوني و سليماني و حلبچه و خورمال و... )  و در زمان اسكندر مقدوني آبادان و مركز فرمانروايي بوده است. قبلاً در مورد حمله آشوريان و كلدانيان گفته مورخان را در باره سياست تهاجمي به ايران به طور اعم آورديم و اختصاصاً به كردستان و اورامان اشاره مي كنيم: سارگن دوم (721-705ق.م) در يكي از يادگارانه هاي خود چگونگي به تصرف اورامان اشاره مي‌كند: مي‌گويد: در اجراي فرمان خداوند آشور و تحت قيمومت در آوردن سران مناطق كوهستاني (هورامان) و به تصرف در آوردن اموالشان ، مثل هديه اي بود براي من، با پتك فولادين كوهها را كندم و راه باز كردم و ....[8]

در تاريخ كرد و كردستان محمدامين زكي بيك[9] اشاره مي كند كه (بيار يا بياري) به صورت (بارا) بوده است. آشور ناسيرپال دوم در يكي خاطرات تهاجمي خود به اين شهر اشاره مي‌كند و گفته زكي بيك تاييد مي شود: در سرزمين تحت فرمانوايي لولوبي ها بيست و پنج شهر تصرف كردم، اينك اسامي آن ها: بارا (بياري)، دغارا، بابيت، كاطري، زيمري، ويني و ...[10]

در اطراف شهر بياره(بياري) نام جاي هايي وجود دارد كه كهن بودن و برگفته‌هاي ما مهر صحه مي‌گذارد. مثل: (قه‌لاو گاورا ، قلعه گبرها، كلاوي ئاشووري، قلعه آشور، ئاسنه‌وه‌رد، از يسناي اوستا، يادآور ئاسنه‌وه در مريوان و آبشار ديوه‌زناو، ديويسنا، در هورامان ژاورود در كردستان ايران.

«لو، Lu» در زبان اورارتويي به معني مرد و مردم بوده، اين واژه از زبان سومري‌ها گرفته شده به همان معني «مرد، انسان» و تكرار آن (لولو) به معني مردمان، انسان‌ها است[11]. و همچنين لولو به معني مردم، غارنشين و كوهستاني و... بوده است. در هورامان در زبان محاوره كنوني هنوز واژه(لولو، روله) به صورت زنده استعمال مي شود، به معني مردم چالاك و زبل و جسور[12]. مثلاً كسي، كسي ديگر را از نظر شجاعت و چابكي در انجام كاري مي‌ستايد و با كنايه به او مي گويند: ( به خوا لوله‌ن، يا روله‌ن ... ) يعني به راستي شجاع و جسور است و كارش قابل ستايش است.

مقايسه و تطبيق آداب جشن سده و جشن پير اورامان:

1- نشاط و شادي و سرور و رقص و سماع در هر دو جشن

2- هر دو مراسم بيشتر در شب آغاز و يا برگزار مي‌شود

3- برافروختن آتش و رقص و پايكوبي، با اين رويكرد كه اين آتش بازمانده‌ي سرما را نابود و زمينه را براي اتيان نوروز مهيا مي كند

4- رفتن به صحرا و اجراي مراسم، در اورامان اجراي آداب سنگ كومسا كه در همين مقاله مختصر اشاره اي به آن شده است.

5- با چراغ در شب گشتن و سرزدن به خانه ها و در خواست چيز از مردم؛ كلاوروچني، در مراسم جشن پير اورامان

6- هردو جشن تقريباً در دهم بهمن، صد روز و شب مانده از زمستان، پس از چله بزرگ، آغاز مي شود، بر اين باور كه پس از چله بزرگ زمين دم مي زند و دزدانه نفس مي كشد و به استقبال نوروز مي رويم؛ هم اكنون در اورامان اصطلاحي وجود دارد؛ به برف روي زمين مانده، مي گويند: (وه‌روه‌ و سه‌وروي، وه‌روه‌ و سه‌د روه‌ي، Werwew sed riwey)يعني برف صدروزه، برفي كه روي زمين مانده (از دهم بهمن ماه تا نوروز: صد روز و صد شب) زيراكه اورامان زمستاني سخت و طولاني را با برف هاي سنگين، پشت سرگذاشته، به همين دليل صد شب و روز از زمستان مانده را زياد سخت نمي گيرند و خودرا براي آمدن نوروز[13] و بهار مهيا مي‌كنند.

 



[1] - بهار، جستاري چند در فرهنگ ايران/217

[2] - فردوسي، شاهنامه، ژول مول، ج1

[3] - صفا، حماسه سرايي در ايران/  456

[4] - دارمستتر جيمز، زند اوستا، ج2/582-581

[5] - همان/ 582-581

[6]- پورداوود/ يشتها

[7] - صفا، حماسه سرايي در ايران/ 456

[8] - مجله هزار مرد، سال يكم، ش1، 1999

[9]- زكي بگ محمدامين، تاريخ كرد و كردستان

[10] - عبدالرزاق عبدالرحمن محمد، سه ربورديكي هورامان و سه ردانيكي ته‌ويلي

[11] - راميدي‌نيا، سيروان، شماره 552، سال دوازدهم، 21 شهريور 1388

[12] - هوراماني د. محمدامين، مجله آوينه، ش.16، 1373

 

[13] - بهار در مورد كهن ترين نشانه هاي نوروز، معتقد است: كهن ترين نشانه اي كه در آسياي غربي از جشن سال نو باز مانده به نخستين خاندان سلطنتي (اور) مربوط مي شود كه در طي آن، ازدواج مقدس ميان الهه ي آب و خداي باروري انجام مي گرفته و كاهنه ي معبد نقش الهه را بر عده داشته است و اين در هزاره ي سوم پيش از مسيح بوده است. در اين مراسم شاه نقش خداي باروري(دوموزي) را بر عهده داشته. اين جشن در اصل به مناسبت پيروزي(ائا، ئه‌دا در هورامي به معني مادر) يا (انكي) سامان بخش جهان و واضع و نگهبان قانون داراي خرد و مظهر آن بهترين دوست انسان و تعيين كننده سرنوشت مثل اهورا مزدا، آفرينندگي در اين دو خدا مشترك است، كه (اپسو) غول آبهاي شيرين را مي كشد و خود ايزد آبهاي شيرين مي شود، پس از پيروزي براي او جشن گرفتند( مقايسه شود با بعل، يا بلَ، آبشار معروف در اورامان، خداي باران آوري كه ديو خشكي اپوش را كشت). -اين قرينه ها و شواهد تاريخي را مقايسه كنيد با واژگان: ئةدا: مادر،   بل، اور (در ساخت اورامان، به معني تخت و فرمانروا و حكومت) و ساير عناصر تاريخي و نيمه تاريخي هورامان كه در متن در مورد خاستگاه ضحاك به آن پرداخته شد، آنگاه در مورد منشا و خاستگاه و قرابت جشن نوروز و سده و جشن پيرشاليار هورامان نتيجه بگيريد-. بهار،مهرداد.د، جستاري چند در فرهنگ ايران باستان، انتشارات فكر روز، ص217


نوشته شده در تاريخ یکشنبه بیست و هفتم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

چكيده:

 در ژرف ساخت و ناخودآگاه مردم كُردستان، مؤلفه‌هاي مشترك فرهنگي وجود دارد؛ اما به دليل تنوع زيستي و روي‌كردهاي فرهنگي ويژه هر منطقه، به مرور زمان، اين پديده تغيير و تحول پيدا نموده و رنگ رُخ باخته است. درهر شهر و روستايي، بنا به اين شرايط زيستي، تفاوت هايي را در فرهنگ و زندگی كُردها مي توان مشاهده كرد. هورامان، جزء مناطق كُردنشين است، در این منطقه در قياس با ساير مناطق كُردستان، در انجام مراسم ازدواج تفاوت هايي وجود دارد. در اين نوشته سعي مي شود، مؤلفه هاي ازدواج در منطقه هورامان، به رشته تحرير در آيد. روش تحقيق اين مقاله، ميداني به صورت مصاحبه و روايت افراد، در منطقه دزلي انجام گرفته است.

 كليد واژه ها:

 هورامان، زَما، زاوا(zema،zawa) خواستگاري (هيجبي، hijbî خوازبيني، xiwazběnî))، عقدكُنان(ماره بريه ي، marebiryey ماره بران،  marebiran)، شيريني خوران(شيريني وارده ي، Ŝîrînî wardey شيريني خواردن، Ŝîrînîxiwardin)، دست ماچ كردن، دَس ماچ كَردَي(destmaĈkerdey)، دياري كردن، دياري كَردَي(diyarîkirdin ،diyarî kerdey )، جا خاليانه، جيگه خاليانه، ياگه هاليانه(jêgexalyane) زه‌ماوه‌ند(zemawend)، شه‌وگه‌ر، Şewger))، خه‌نه‌به‌ندان، xenebendan))، رقص و پايكوبي(ورپراي،wirpiray هه‌لپه‌ركي،êhelperk) و...


ازدواج ومراحل آن

خواستگاري (هيجبي، hîjbî ، خوازبيني، xiwazběnî)

 در گذشته نحوه ي انتخاب دختر به اين گونه بود كه هر خانواده اي پسرش به حد كمال براي ازدواج مي رسيد، به فاميل يا آشنا، حتي بر و همسايه مي‌سپردند كه مي‌خواهيم براي پسرمان زن بگيريم اگر چنانچه شما دختر خوبي را سراغ داريد به ما معرفي كنيد. يا در مجامع عمومي، خود دختري را مي ديدند، به قول معروف به ته دلشان مي نشست و او را مدنظر قرار مي دادند. به اين ترتيب چنين دخترهاي دمِ بخت، شناسايي مي‌شدند، به شيوه نهان در باره دختر مورد نظر تحقيقاتي صورت مي گرفت، اگر به نظرشان مي چربيد، براي انجام خواستگاري مقدمات و تمهيدات آن، فراهم مي شد. اما اكنون بر اثر تماس هاي فرهنگي و عوامل مدرن ارتباطات، فاكتورها و عوامل دخيل در انتخاب، شيوه هايی نوين و متفاوت با گذشته به خود گرفته است. جوان‌ها با توجه به شرايط كار و تحصيل، در دانشگاه ها و يا محيط كار و اماكن عمومي بر اثر آشنايي يا بر سبيل تصادف، همديگر را پيدا و با همديگر ارتباط برقرار مي‌كنند، با هم حرف هايشان را مي‌زنند، قرار مدار‌هاشان را مي‌گذارند، بعداً خانواده‌ را جهت اعلان نظر، در جريان امر قرار مي‌دهند.

بعد از شناسايي دختر مورد نظر، خانواده پسر، مشخصه‌هايي را براي عروس آينده خود در نظر مي‌گيرند كه بيشتر اين مشخصات كلي است. در گذشته تحصيلات براي دختران چنان مد نظر نبود، همينكه دخترِ با آبروي و از خانواده خوبي بود، به عنوان نامزد، منظور مي‌شد. همچنین به علت بافت سنتي-عشيره اي در هورامان، سعي مي شد بيشتر در ميان افراد همخون و بستگان خود براي پسرانشان زن بگيرند و يا دختر را شوهر بدهند. ولي حالا معيارها دگرگون شده اند؛ بيشتر جوانان به دنبال دختران تحصيل كرده و انسان‌هاي اجتماعي مورد دلخواه، صرفنظر از علقه وابستگي خانوادگي، مي گردند. در مقابل خانواده دخترهم براي داماد آينده شان، ويژگي هايي قايل هستند: در وهله اول انسان سالم و پاكي باشد، شغل مناسبي داشته باشد و از نظر مالي وضع رو به رايي داشته باشد. در منطقه ما معمولاً قبل از خواستگاري به دنبال تحقيق مي‌روند كه بيشتر به صورت پنهاني و در خفا، صورت مي‌گيرد.

در گذشته بعد از اينكه عروس يا دختر دم بخت شناسايي مي‌شد خانواده پسر يكي از آشنايان يا يك دوست نزديك قابل اطمينان را به خانه دختر مي‌فرستادند تا بداند آيا قصد دارند دخترشان را شوهر بدهند اگر راضي بودند مشخصه‌هاي پسر را باز‌گو مي‌كردند و اجازه مي‌خواستند، اين پسر را به فرزندي خود قبول كنند. به اين عمل «رامالي»-آماده كردن زمينه-(ramali) مي گفتند. بعد از اطمينان از قصد دختر و حصول اطمينان از خانواده، دو طرف به تجسسِ خصال هم مي پرداختند. البته به دلبل زندگی محدود روستایی و کوچک بودن محل رندگی، معمولاً افراد روستا همدیگر را به خوبی شناخته ونیار به پرس وجو، زمانی بوده که ازدواج کنندگان ( پسر ـ دختر) از دو روستای متفاوت بوده باشند. اقدامات خانواده ها در چنین مواقعی بیشتر صرف پس و جو از اقوام و بستگان به منظور کسب رضایت آنها بوده است. زندگی عشیره ای سبب بوده است تا نظر اقوام بسیار موثر باشد و در بعضی موارد حتی منجر به لغو ازدواج شود. خانواده دختر اگر از ايده آل هاي پسر، مطمئن مي شدند، اجازه مي دادند كه به خواستگاري بيايند. البته  در گذشته ها نظر دختر بيشتر مهم نبود؛ همينكه خانواده او داماد را تاييد مي‌كردند كافي بود. حتي در پاره اي از موارد، خانواده دختر علي رغم ميل، او را وادار مي كردند به چنين ازدواجي تن دردهد. بعد از اينكه جواب خانواده دختر مثبت بود يكي از آشنايان جواب را به خانواده داماد اطلاع مي‌داد بعد از اين اين داماد همراه مادر يا خواهر بزرگتر به خانه عروس مي‌آمدند و همديگر را مي‌ديدند اگر هر دو طرف يكديگر را مي‌پسنديدند اجازه مي‌خواستند كه رسماً به خواستگاري بيايند.

ده‌س‌ماچ‌كه‌رده‌يْ(هورامي:desmaĈkerdey) خواستگاري( هورامي: هيجبيhijbi، سوراني: خوازبيني،xwazbeni)

بزرگان فاميل: عمو، دايي، پدر يا برادر‌بزرگ‌تر به خواستگاري مي‌رفتند كه اين كار‌ها بيشتر شب صورت مي‌گرفت در اين مراسم كه به آن دست بوسي(ده‌س ماچ كه‌رده‌ي) مي‌گويند در وهله اول درباره تعيين مهريه، خريدجهاز، و مقدار طلاجات با هم گفتگو مي‌كردند و وقتي كه به نتيجه مي‌رسيدند پدر داماد و خود داماد(زَما، زاوا(zema، zawa) و مهمان‌ها به نوبت دست هَسوره (پدر عروس)، عموها، برادران، داییها و...ی عروس را مي‌بوسيدند و به هم تبريك مي‌گفتند و آن ها رسماً نامزد هم(دَزگيران،Dezgiran يا دَستگيران)هم مي شدند. اكنون نیز همين روال در منطقه در جريان است.

نشان كردن، دياري كه‌رده‌يْ(diyarî kerdey)

 بعد از مراسم دست بوسي و تعيين شرايط، خلعتي كه براي عروس آورده اند كه معمولاً شامل يك انگشتري طلا و يا ... است به دست عروس مي‌كنند كه به اين كار مي‌گويند: نشان كردن(دياري كردن، دياري كردَي). بسته به نوع توافق طرفين در بعضي از خانواده ها، همان شبِ دياري (عاقد) همراه مي‌برند و عروس را عقد مي‌كنند و گرنه به شبي يا وقتي ديگر موكول مي‌كنند كه به آن عقدكنان يا ماره بران(ماره‌بذيه ي،marebiryey) مي‌گويند.

عقدكُنان(ماره بريه‌ي،  marebiryey)

در اين باره، در گذشته مراسم خيلي ساده برگزار مي شد. در شبي اقوام نزديك دو خانواده در معيت چند نفر از معتمدين آبادي و ماموستاي ده، جمع مي شدند و صيغه ي عقد جاري مي شد و سپس همه چيز از محرمات خارج مي شد و(زَما، زاوا) مي توانست به راحتي در خانه ي (وَوي، وَيوَ) آمد و شد كند. در حال حاضر بر اثر مراودات ارتباطي، مراسم عقد به صورت‌هاي گوناگون انجام مي‌گيرند بعضي از خانواده‌ها عقد‌هاي سنگين و تشريفاتي برگزار مي كنند. سفره عقد با مخلفات آن مي‌چينند اما هنوز هم بعضي ار خانواده ها با گذشته پيوند وثيق دارند، دوست دارند مراسم عقد را، ساده و بي تكلف، اجراكنند. عاقد را به منزل عروس همراه با چندين تن از بزرگان و چند خانم مي‌آورند و در آنجا عروس خانم عمو يا دايي خود را وكيل مي‌كندتا نظرات او را مطرح كند بعد از اينكه صيغه عقد جاري شد، مراسم شروع مي‌شود. بعد به ميمنت اين وصلت، افراد جوان دو خانواده شروع به رقص كردن، آواز‌خواندن و خوردن شيريني و ميوه كه از طرف خانواده داماد آماده شده است؛ مي کند.

در زمان نامزدي بسته به شرايط فرهنگي خانواده در مورد رفت و آمد و ارتباط داماد تفاوت‌هايي وجود دارد. بعضي از خانواده‌ها مخالف ارتباط نزديك و رفت و آمد بيش از حد داماد هستند چه به نظرشان رفت و آمد‌هاي مكرر باعث مي‌شود كه از چشم هم بيفتند به اصطلاح منطقه(سوك،Suk )شوند. ولي بعضي از خانواده‌ها نظر ديگري دارند و مي‌گويند هر چه ارتباط نزديكتر باشد شناخت بيشتري به دست مي‌آيد. بعد از مراسم خواستگاري و عقد، مراسم شيريني‌خوران برگزار مي‌شود قبل از مراسم، عروس و داماد به همراه خواهر يا يكي از نزديكان عروس و داماد به اتفاق براي خريد زيور‌آلات و لباس مربوط به شيريني‌خوران راهي بازار شهر مي‌شوند. و بعد از خريد و دوخت و دوز لباس‌ها و آماده شدن، مراسم شيريني خوران برگزار مي‌شود.

هيمه بار، گه‌له‌دار، گه‌له هيزم(gele hêzim)

در گذشته در هورامان، بعد از ماره بران و نزديكي هاي زَماوَن(عروسي)براي خانواده عروس مراسم گله هيزم كه يك نوع تعاون و همكاري بين مردم روستا بود؛ اجرا مي شد. بدين ترتيب يك روز تعيين مي كردند، افراد روستا قاطر و الاغ و... آماده مي كردند و به صورت جمعي به جنگل مي رفتند و هيزم جمع مي كردند و بر قاطرها مي بستند و به خانه عروس مي آوردند. به عنوان رقابت سعي مي كردند، هركدام زودتر بار هيزم را به خانه عروس برساند در اين صورت شامل خلعت هاي احتمالي خانواده عروس مي شد. بعدها داماد موظف بود كه هرگاه يكي از اهل روستا براي پسرشان زن مي گرفت، او هم مقابله به مثل كند و دَين خود را با آوردن هيزم ادا كند.به این نوع همکاری «دَسَوام» می گویند.

شيريني خوران، شيريني خواردن، شيريني واردَي ( Şîrînî wardey، Şîrînî xiwardin)

 بعد از مراسم عقدكنان، تمهيد مراسم شيريني خوران فراهم مي‌شد. معمولاً مراسم شيريني خوردن در خلال روز، هنگام بعدازظهر صورت مي‌گيرد و اقوام نزديك و همسايه ها و دوستان از طرف هر دو خانواده دعوت مي‌شوند البته بيشتر دعوتي‌ها خانم‌ها هستند، مردان در اين مراسم كمتر حضور دارند، مگر در صورت نياز و كمك در كارهاي شاق و سنگين. طبق معمول لباس و طلاجات و خريد‌هاي صورت گرفته به خانه عروس برده مي‌شود، عروس و داماد حلقه به دست يكديگر مي‌كنند، مراسم رقص و آواز انجام مي‌شود قبل از اتمام مراسم شيريني و شربت به مهمان‌ها داده مي‌شود كه به عهده خانواده داماد است در آخر مهمانان هر كدام به شأن خود هدايايي به عروس مي‌دهند كه شامل طلا، پول و پارچه است و مراسم به پايان مي‌رسد.

جا خاليانه، جيگه خاليانه، ياگه هاليانه(jêge  xalyane، yage halyane)

 بعد از مراسم عقد و شيريني خوران روز بعد خانواده عروس به رسم (جيگه خاليانه، ياگه هاليانه) كادوي را به خانه داماد مي‌فرستند بعد از چند روز دعوتي به مناسبت پاگشاي داماد صورت مي‌گيرد كه خانواده داماد به صرف شام دعوت مي‌شوند كه همان شب هديه‌اي به داماد داده مي‌شود همين دعوتي از خانواده عروس صورت مي‌گيرد و باز هم كادويي به عروس داده مي‌شود.   در دوران نامزدي به مناسبت‌ها مختلف هدايايي از طرف اقوام داماد به عروس داده مي‌شود همچنين در روزهاي عيد فطر، عيد قربان، عيد نوروز و شب يلدا هدايايي به خانه عروس برده مي‌شود كه هر كدام مراسم خاص مربوط به خود دارد به هدايايي مربوط به عيد (جه‌ژنانهježnane) گفته مي‌شود. عيد نوروز، (نوروزانه، newrozane) و شب يلدا آخرين شب پاييزو اولين شب زمستاني گفته مي‌شود كه اين هدايا هم براي داماد فرستاده مي‌شود.

عروسي،زه ماو ند، زه ماونه(zemawine)

پيش از اين موعد عروسي در مراحل اوليه بين طرفين توافق شده و تعيين گرديده، بنا به شرايط هر دو خانواده در بعضي مواقع عروسي زودتر صورت مي‌گيرد و در بعضي مواقع هم شايد مدت زمان يك سال طول بكشد.

مراسم عروسي هم براي خود مؤلفه هايي مخصوص به خود را دارد، براي عروس خانم دوباره لباس‌هاي نو در نظر گرفته مي شود، هم چنين براي داماد هم از طرف خانواده وَيوَ، لباس كَواپانتول(Kewapantol)تهيه مي‌شود. اين رويكرد در گذشته صورت ديگري به خود داشت. از طرف خانواده عروس، خريد لباس براي داماد صورت نمي‌گرفت و همچنين جهاز تهيه نمي‌شد و مبلغي را تحت عنوان (شيربها) براي تهيه اقلامي جهيزيه، مي‌گرفتند در دوران نامزدي، زَما(داماد) بايد مثل عضو خانواده براي خانه عروس، كار مي كرد: از جمله: آوردن هيزم از جنگل كه به آن هيمه بار(گَله‌دار، گَله هيزم) ، رُفتن برف هاي بام در زمستان، چيدن علف وآوردن آن و... اما اكنون اين رسم‌ها قديمي شده، در حال حاضر خانواده عروس، جهاز تهيه مي‌كنند، دربعضي مواقع جهاز را مشترك تهيه مي‌شود براي عروس خانواده داماد اجازه مي‌گيرند بنا به آمادگي خانواده عروس و توافق بر سر روز و ماه عروسي صورت مي‌گيرد روز عروسي بايد موعد مقرري باشد؛ حتي روز شنبه را براي عروسي بد شگون مي دانند.

در گذشته جهاز تهيه شده دو روز قبل از عروسي، از طرف خانواده عروس،به سبك خاصي در مجمعه و يا به وسيله قاطر به خانه داماد ارسال مي شد. ولي اكنون در روز عروسي و قبل از حركت عروس به خانه زَما(داماد) فرستاده مي شود. در گذشته مراسم خاصي براي حمام رفتن و آرايشگاه رفتن عروس و داماد وجود داشت كه ديگر اين مراسم قديمي شده است و همه امكانات در خانه مهيا است.

در شهرهاي كُردستان، شبي كه روز بعدش عروس را به خانه زَما(داماد) مي برند؛ مراسمي تحت عنوان(شه‌وگه‌ر، Şewger)برگزار مي شود. عروس به آرايشگاه برده مي‌شود و لباس‌هايي كه قبلاً تهيه شده، مي‌پوشد. در گذشته سبك و طرز لباس ها سنتي ومتفاوت بود. از كلاوزَر(kilawzer) براي پوشش سر و از ساير پوشش سنتي استفاده مي شد. اما حالا به تبعيت از موج فرهنگ مهاجم شهري، بيشتر از بهار نارنج، استفاده مي شود. در همين شب ميهمان‌هايي از طرف هر دو خانواده بعد از شام به صرف شيريني و چاي دعوت مي‌شوند. در همين شب مراسم حنابندان خه‌نه‌به‌ندان(xenebendan)  هم صورت مي‌گيرد. اين مراسم از طرف خانواده عروس انجام مي‌شود، با آوردن شمع و حنا و ميوه و شيريني از ميهمانان پذيرايي مي‌شود و شروع به مراسم شاد رقص و پايكوبي(ورپراي،wirpiray، هه لپه‌ركي،êHelperk،)مي كنند. درروز بعد، عروس را می آرایند و داماد هم به آرايشگاه برده مي‌‌شود و لباس‌هاي مخصوص عروسي در آن روز را مي‌پوشند. بدين ترتيب عروس توسط برازَما، برازاوا(Birazema ،Birazawa) و پاوَيوَ، پيخَسو(Pêxesu ، Paweywe) جهت انتقال به خانه داماد آماده مي شود.

اعتصاب عروس، په‌لپي (Pelpî)، مانگرتن(Mangirtin)

به علت شرايط فيزيكي و صعب العبور بودن روستاها و نبود امكانات جاده‌اي، در گذشته عروس(وَيوه،weywe ، وَوي،wevî يا بوك، bûk)  را سوار بر ماديان (مايني، mayinî ) يا قاطر به خانه داماد مي‌بردند. معتقد بودند: بردن عروس به خانه داماد، با ماديان(مايني Maynî)، ميمون و خجسته است؛ براين باور بودند، زيرا اين عمل باعث زاد و ولد بيشتر آن ها مي شود. البته ماديان هم براي بسياري ها دست نمي داد، مجبور بودند اين كار با قاطر انجام شود. در منطقه هورامان، ضمن رفتن به خانه عروس، تمهيدي براي سواركاري فراهم مي شد. بدين ترتيب، قاطرهايي راکه به عنوان چاووش، آماده مي كردند، جُل هاي آن ها را با روكش هاي زيبا و رنگين(مه‌وج، Mewj )آذين مي بستند و جوانان بر آن ها سوار مي شدند و با انجام حركات نمايشي-ورزشي، به مراسم عروسی شكوه خاصي مي بخشيدند.

فرستاده های خانواده داماد(برازَما، Birazema برا زاوا،  Birazawa)و پاوَيوَ، Paweywe ، پيخَسو(Pêxesu،Paweywe)، اقدام به بيرون آوردن عروس مي‌كردند، در اين هنگام مادر عروس، هَسروَ(Hesirwe) يا به كُردي سوراني خَسو(Xesu )پشت در را مي‌گرفت، از (برازَما) چيزي به رسم سنت به نام مادرانه(ئه‌دايانه، دايكانه Edayane ، Daykane) طلب مي كرد. خانواده عروس با دادن خلعت پول و يا اشياء قيمتي ايشان را راضي مي كردند. باز در بعضي از خانواده ها ساير افراد خانواده عروس مبادرت به بستن در مي كردند و مانع از بيرون آمدن عروس مي شدند، آن ها هم چيزي طلب مي كردند، سهل و آسان تسليم خانواده داماد نمي شدند، اين عمل را پشت دريانه(پشت دركانه، pişt dirkane) مي گفتند. خلاصه برازاوا مجبور بود جلو بهانه گيري هاي خانواده عروس را بگيرد، بدين ترتيب موفق به بيرون آوردنِ عروس مي شدند. خواننده هاي محلي(گوراني بيژها، gorani bêg) با آوازهاي شاد و كفزدن ها(چه پله ريزان، Ĉeple rêzan) و تكرار شعرهاي:

 (وه‌ي وه‌ي بالا به‌رز، تو چنْ شيريني!، wey wey bala berz to Ĉin Şîrini

 له‌قاي خواوه‌ند، روي سه‌رزه ميني!، leqay xodawend ruy ser zemini)

 يعني عروس قد بلند تو چقدر زيبا و با مزه هستي

 تو جلوه ي زيبايي خدا در روي زمين هستي

و...

يا

باده باده، باده! Bade bade bade

 شاديه و موباره ك باده! Şadiyew mubarek bade

ئانا به رده شا باوانم، وه ي پا چِر دَگاره، باده! Ana berdeŞa bawanim wey pa Ĉer degare bade

و...

يعني: اين شادي و اين عروسي مبارك بارك بادا!

عروس خانم را در پايين آبادي بردند...

يا

بو تورت كرد، بو تورياي، bo torit kird bo toryay

 داده له سه ر چي تورياي،  dade le ser ci toryay

يعني عروس خانم چرا قهركردي.

و...

اين ترانه‌ي اخير را بيشتر در هنگام اعتصاب عروس مي گفتند. بعد از انجام مراسم سواركاري و گردش در فضاي باز، عروس را به طرف منزل زَما، زاوا(داماد) مي آوردند. داماد روي لبه بام(بانيجه، banije)مي‌ايستاد تا عروس پا به درون در بگذارد، سيبي و يا پرتقالي و يا ميوه ديگري، خلاصه از جنس مركبات را در دست مي گرفت محكم سر عروس را نشانه مي گرفت. بعضي از دامادها در اين مراسم به قول خود هنرنمايي مي كردند، هر كسي مستقيم به سر عروس مي كوبيد برنده‌تر بود و در همانجا به قول معروف فارسي: گربه را دم حجله مي كشت، با روحيه فيروزمندانه اي خود را براي مراحل بعدي آماده مي كرد. مشكل در اين جا حل نمي شد. باز اين نوبت عروس بود كه از ماديان پايين نمي آمد و اعتصاب مي كرد. در منطقه به اين حركت تورياي يا پَلپي(toryay، pelpi) يا مانگرتن(mangirtin) مي گفتند، در اين حالت، چيزي از داماد طلب مي كرد. بعضي از عروس هاي حريص، ملك و خانه و زمين طلب مي كردند. مدعوين زه ماوه ند(عروسي) پادر مياني مي كردند، با اصرار مطالبات عروس را تخفيف مي دادند، اما به هر جهت اين عروس بود كه برنده ميدان بود. اما حالا اين رسم‌ها كهنه شده در ديگر نشاني از آن نيست در حال حاضر چند روز قبل از عروسي كارت‌هايي از طرف هر دو خانواده به مناسبت دعوت كردن فاميل و دوستان نوشته مي شود ودر روز عروسي و جايگاه عروسي مشخص مي‌شود

امروزه در روز عروسي معمولاً عروس، بهار مي‌پوشد در بعضي مواقع عروس لباس‌هاي محلي مي‌پوشد كه رنگ لباس‌ها سفيد است داماد هم لباس‌هايي كه خانواده عروس تهيه كرده‌اند به تن مي‌كند روز عروسي معمولاً ميهمانان به صرف نهار يا شام دعوت مي‌شوند . و در رزو عروسي مراسم رقص و پايكوبي ساعت‌ها ادامه دارد بعد از صرف غذا و ميوه و شيريني عروسي به پايان مي‌رسد.

مراسم تَلَ، تيلاني، سه روزه يا پا تختي(Tele، Têlanê)

امروزه پس از مراسم عروسي و بردن عروس به خانه داماد، در همان وقت مراسم پاتختي صورت مي‌گيرد كه هر كس به ميل خود هدايايي به عروس و داماد مي‌دهند و از عروس و داماد خدا حافظي مي كنند. بعضي وقت‌ها پا تختي كه به زبان محلي (هفته، سه روزه، تَل يا تيلاني) گفته مي‌شود به هفته بعد از عروسي موكول مي‌شود. مطابق سنت گذشتگان، بعضي خانواده‌ها سه روز بعد از عروسي مراسم خاصي برگزار مي كنند، كه به هورامي به آن، تَلَ، و به سوراني تيلاني يا سه روزه(Tele، Têlanê)، گفته مي شود. به اين گونه كه از طرف خانواده عروس خلعت هايي براي عروس تدارك ديده مي‌شود و نيز در هورامان از طرف خانواده داماد به ويژه پدر داماد، خَزوره، هَسوره (Xezure، Hesure ) خَلعَتي به عَروس(وَوي، وَيوَ) داده مي شود، به آن شَرمنانه يا شرمَوانه(Şerminane) گفته مي شود. همچنين در بعضي از نقاط هورامان، شيريني محلي كه به آن شَكه‌لَمه(Şekeleme)يا برساق(Bersaq) تهيه مي‌شود و به خانه داماد برده مي‌شود معمولاً اين مراسم بعد ازظهر انجام مي‌شود بعد از صرف چاي و شيريني بزن و بكوب ميهماني تمام مي شود و خانواده عروس از طرف خانواده داماد به صرف شام دعوت مي‌شوند،

                                              انواع ازدواج در هورامان:

امروزه امرازدواج به تناسب مراودات و ارتباطات عديده و متقابل فرهنگي بين جوامع، ازدواج شكل ثابتي به خود گرفته، حتي ازدواج هاي دوزنه و چند زنه بسيار نادر شده است. اما در قديم بر اساس سنت قبيله اي و بافت اجتماعي، انواع ازدواج ها تابع شرايط اجتماعي، متغير و در نوسان بود و به صورت هاي مختلفي وجود داشته است. در كُردستان به طور خاص و در هورامان به طور عام، در گذشته انواع ازدواج بين مردم رايج بود.

الف: ازدواج زن به زن، ژن به ژن(Jin be jin)

ب: ازدواج فاميلي

ج: ازدواج خوين دراو، وندريي(Vindiryê، Xiwêndiraw) خونبهاء

د: ازدواج از كودكي(Zaroki)

الف: ازدواج زن به زن(ژن به ژن):

در اين نوع ازدواج، خواهر و برادري از يك خانواده(بنه ماله،  Bine male) با خواهر و برادر ديگري از خانواده ديگر پيوند زناشويي مي بستند. اين نوع ازدواج براي طرفين از نظر مادي منفعت خاصي داشت، زيرا خانواده ها از زير بار سنگين خرج و مخارج عروسي رها مي شدند. اگرچه باور جمعي اينطور بود كه اين ازدواج از ضمانت و دوام بيشتري برخوردار بود، اما بعد از عروسي زندگي هركدام بسته به نوسان زندگي در ديگري بود. اختلاف هر كدام از زوجين در كيفيت زندگي ديگري، تاثير مي گذاشت. به ندرت دیده شده كه با از هم پاشيدن زندگی زناشویی يك طرف، طرف ديگر هم چنان وفادار به زندگي مشترك وفاداربوده باشد.

ب: ازدواج فاميلي:

بعضي از خانواده ها بر اين باور بودند كه پسرهايشان با دختران فاميل از قبيل عمو، عمه، خاله و دايي، ازدواج بكنند، بهتر است. زيرا چنين ازدواجي را باعث استحكام خويشاوندي و تضامن ازدواج مي دانستند و قايل به چنين پيوندي بودند، در غير اين صورت با بيگانه ها ازدواج مي كردند.

ج: ازدواج خوني، به خوين دراو، به ون دريي(خون بها):

اگر بر اثر اختلافات و جنگ و دعوا، كسي از ميان طايفه اي كشته مي شد، براي نشاندن آتش كينه و دشمني، با پا در مياني مردم و ريش سفيدان، دختر يكي از خانواده هاي قاتل، به پسر يكي از خانواده هاي مقتول داده مي شد. اين ازدواج منجر به آشتي دو طرف مي شد زيرا با به دنيا آمدن فرزند، يواش يواش كدورت گذشته از بين مي رفت. البته خانواده مقتول، با چشم تحقير(سوكي) با دختر رفتار مي كردند، حتي گاهي هم باعث از هم پاشيدن زتدگي آنان مي شد. در برابر تبعيض هاي ناروا به دختره، خانواده قاتل مي گفتند:« مگر دخترم به جاي خون داده شده كه اينطور رفتار مي كنيد». اين مثل مبين نارواهايي است كه به چنين دختري مي شد.

د: ازدواج كودكي:

گاهي دختري در يكي از خانواده ها به دنيا مي آمد، بر اثر دوستي و مراودت با خانواده ديگر، در همان شيرخواره گي و يا حتي در ناف بريدن، پدر دختر عهد مي كرد كه دخترش را به پسر دوست خود بدهد. در صورت پيش نيامدن اتفاقي ناگوار و زنده ماندن، در اوان بلوغ، آن ها را به عقد هم در مي آوردند.

منبع :peyliway(په‌يلواي)


نوشته شده در تاريخ یکشنبه بیست و هفتم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

نویسنده عادل محمد پور - قسمت دوم وپایانی

مولوی تاوگوزی

مولوي تاوه‌گُزي را بايد جريان پويا و قطب روشن و افضل شعر هجايي هورامي تلقي كرد. دوره‌ي او از نظر كميت(رونق شعر و شاعري)، سَختگي و شيواييِ زبان، انسجام ساختار، جزالت و تنوع معنا و پختگيِ آن؛  نه تنها دوره متلألي و درخشنده شعر هورامي بلكه به طور كلي اوج شكوفاييِ شعر كلاسيك كُردي محسوب مي‌شود.

شعر اين دوره دربردارنده‌ي شاخص‌هاي دوره گذشته، منهج ادبي بيساراني و جريان نغمه شعر هجايي(كركه) مي‌باشد. شاعراني بزرگ مانند: احمد بَگ كوماسي، مستوره كُردستاني، مولانا خالد شاره‌زوري، شيخ عزيز جانوره، شيخ عبدالرحمن جانوره، بلبل، ميرزا عبدالقادر پاوه‌اي، ميرزا شفيع جامه‌ريزي، جهان‌آرا خانم و... كه خود از شاعران سرآمد شعر كلاسيك كُردي محسوب مي‌شوند محصول چنين دوره‌اي هستند. به نوعي بايد اين دوره را از دوره‌هاي پر ارتباط شاعران دانست؛ زيرا بيشتر آن ها با مولوي تاوه‌گُزي شاعر تأثيرگذار، مدار و شاخص دوره مراوده و مشاعره داشته‌ و از سبك و سياق او تأثير مي‌پذيرفته‌اند.

جوهر شعر مولوي آميزه‌اي از عشق، تخيل و واقعيت‌هاي طبيعت و ابژه‌هاي پيرامون زندگي شاعر است. اين خصيصه‌ها همواره در قالب زبان و بيان و خطوط ويژه ساختماني هر يك از چامه‌هاي او جريان داشته است. تكرار و تنوع به معناي نامأنوس آن در مولوي جايي ندارد. تكرار و تنوع خاص شاعراني پيشرفته است كه به ذهن و زبان مشخص دست نيافته‌اند، تكرار در شعر مولوي اگر هست مولود تار و پود طبيعي كلام اوست.  به قول «هر شاعر و هنرمندي فقط يك اثر ايجاد مي‌كند؛ آثار ديگر همه تكرار و تقليد همان اثر است.»[82]

متن مولوي براي يك بار زاده شده و دگر بار همه مقلد و دست آموز او هستند. در اشعار او اين مختصات ديده مي‌شود:

شروع و ختام شعر، تناسب تصاوير و تعابير، پاره‌ها و سطرهاي ناب، ايجاز زباني، ميزان هم‌خواني و هم‌خوني واژگان، تشكل يا شكل نهايي شعر.

1-   شاعران هورامي به توارد و ناخودآگاه به مكتب «رمانتيزم» نزديكي و دلبستگي داشته‌اند. از واقعيت‌هاي بيروني و زيبايي‌هاي طبيعت هورامان هم دور نمانده‌اند. بنابر اين تركيب احساسات و تجارب شخصي با عنصر خيال‌پردازي و واقعيت‌ها، ژرف ساخت زيباشناختي شعر آن‌ها را تشكيل مي‌دهد. 5

2-    اگرچه مدت‌هاي مديد شعر هورامي در دربارهاي محلي نفوذ داشته؛ ولي شاعران هورامي كمتر به دربار اُمراي محلي راه يافته يا اگر ارتباط داشته‌اند مداح و ستايش‌گر نبوده‌اند؛‌ بنابراين جز در موارد خاص و نادر آن، به معني خاص كلمه و سياق سبك خراساني نمي‌توان در شعر هورامي به شاعري «مدحيه‌پرداز» و «منقبت‌سرا» اشاره كرد

3-    بيشتر شاعران هورامي، به زبان و شعر عربي به ويژه فارسي آشنايي كامل و با ديوان شعري شاعران بزرگ و صاحب سبك مؤانست داشته‌ و در نشر، توسعه و تحفظِ اصالت شعر فارسي سهيم بوده‌اند. آنان علاوه بر سرودن شعر فارسي با قالب‌هاي گوناگون، از مضامين فكري و ادبي آن‌ها نيز متأثر مي‌‌شده‌اند. «فردوسي، نظامي گنجه‌يي، مولوي، سعدي و حافظ» و... در موجودات شعر آن‌ها حضور دارند.

بيساراني در ديوان خود از حافظ ياد كرده و او را ستوده است و در چند شعر از موتيف‌هاي شعر فردوسي، نظامي و مولوي بلخي متأثر شده است. حافظ باحسي شاخي نباتت/به نوشيده‌ي جام جورعه‌ي مماتت  «حافظ! ستايشگر شاخ نبات تو هستم، به نوشيده جرعه ممات تو سوگند» به هه‌واي(گلگشت) سه‌يري (مصلات)/ به ئاب (ركناباد) سه‌رچشمه‌ي حه‌يات «به هواي گلگشت و تفرج تو در مصلا و آب ركناباد سوگند باد» فالي (وصف‌الحال) باوه‌ره په‌ريم/ موناسب به حال جه‌سته‌ي خه‌سته‌ي ويم   « مناسب با جسم خسته و دل دردمندم، فالي وصف‌الحال بياور» هه‌ر شه‌و جه ئاسمان قه‌برت پرنور بو/ ديده‌ي به‌د جه شاخ نه‌باتت دور بو «هر شب آرامگاهت پرنور و چشم بد از شاخ نباتت دور باشد»  [84]

 

 خاناي قبادي، ميرزا شفيع پاوه‌يي و الماس خان كنوله‌اي از روي دلبستگي به نظامي گنجه‌اي، مثنوي‌هاي بزمي او را به هورامي برگردانده‌اند. صيدي هورامي در تنوع‌بخشيِ شعر خود، بخشي از ديوان خود را به سرودن شعر فارسي و هورامي-فارسي اختصاص نموده و بي گمان سعدي در الهام بخشي  ساير شعرهاي او بي تأثير نبوده است. حتي بعدها مُلا حسن دزلي علاوه بر تضمين هنري از غزليات حافظ، اقتباس وزن، اقتفا، سبك و سياق او در ساير سروده‌هايش مشهود است.

 ب) سطح ادبي

 فرم شعر

1 -  اگرچه شاعران با ساير قالب‌ها شعر سروده‌اند؛ اما مثنوي فُرم غالب شعر غناييِ هورامي و اصرار بر سنت ادبي رايج و صيرورتِ فربه كردن جريان كركه(نغمه) در اسلوب شعر هجايي است.

مثنوي از ابتدا به عنوان جزء جدايي ناپذير، با ساخت و صورت اين شعر همراه بوده و اكنون هم هست اين امر باعث شده تصاوير شاعران هورامي- بر خلاف شعر سوراني كه بيشتر در محور افقي و بيت ها در غزل محدود مانده- در شبكه عموديِ شعر نمود پيدا كند و از انسجام و كُمپوزيسيون ساختاري برخوردار باشد، لاجرم فضاي بيشتري براي هنرنمايي و بسط معنايي داشته باشد. به همين دليل شعر كلاسيك هورامي، در طول سير خود، كمتر نيازي به تغيير در ساخت و صورت داشته[85]و در نوعِ خود رهاتر و بي قيد و بندتر بوده است و ديرتر دستخوش نوزايي امروزين قرار گرفت. به همين جهت زمينه براي خلاقيت و آفرينش هنري و مضامين شعري با چاشني روايت و طعم داستان به وجود آمده‌است.  

انواع مثنوي‌ها :

 الف) بلندِ غنايي(بزمي):

مثل «ليلي و مجنون» و «خسرو و شيرينِ» خاناي قبادي، شيرين و خسرو ميرزا شفيع پاوه‌اي و شيرين و فرهاد ميرزا الماس خان كندوله‌اي و...

ب) بلندِ حماسي(رزمي):

شاهنامه‌هاي هورامي مثل: «رستم و سهراب»، «هفت خوان رستم»، «جهانگير و رستم» و «نادر و توپال» سروده‌ي ميرزا شفيع جامه‌ريزي و...

 ج) بلند تعليمي:

مثل«پريشان نامه» ملا پريشان، «روله بزاني»(فرزندم بدان) و «دولت نامه»‌ي ملا خضر رواري و منظومه‌هاي فقيه قادر هه‌مه‌وه‌ند و....

د) مثنوي هاي كوتاه و مياني:

مانند چامه هايِ غناييِ بيشترِشاعرانِ هورامي. بيساراني، مولوي، صيدي، احمد بَگ كوماسي، ميرزا عبداقادر پاوَيي، شكوائيه‌ عبدالله بَگ هورامي و آغا عنايت ... با مضاميني غنايي و...

در همه‌ي اين منظومه‌ها، يك ويژگي ديده مي شود: پشت كردن به سنت هاي مرسومِ عَروضِ عربي و روي آوردن به عنصر جمال شناختيِ شعرِ كُهن. برخلاف قالب هاي رايج عربي و فارسي، كه بيشتر با قصيده و غزل و...  با چاشني عَروضي شعر سروده‌اند و يا شعر گويش سوراني: نالي شارَزوري، مَحوي، كُردي، سالم، ناري، .... 

 ويژگي‌هاي مثنوي‌ها و طرز قافيه پردازي اشعار در قياس با مثنوي شعر فارسي مثنوي‌هاي هورامي چند ويژگي منحصر به فرد داشته است:

 الف) هرگاه نيم مصراع بيت اول شعر عيناً در نيم مصراع دوم تكرار شود، قافيه در بيت اول و دوم يكسان است. در ساير مصراع‌ها قافيه گوناگون است. اين شيوه سرايش از نظر تراكم صوتي آهنگ خاصي به شعر مي دهد و فاكتي است براي خوشه نغمه‌هاي صوتي و زنگ‌هاي قافيه كه نشانه‌اي براي اهميت و تأكيد بر موضوع پيام به شمار مي‌رود. *شيره كريا جه‌ور، شيره كريا جه‌ور نه ده‌ست بله مه‌ردوم كريا جه‌ور دادمان ره‌سان نه ده ست ئي گه‌ور ده‌ستي وه ش ئافات دندانش هزه‌ور[86]  * هامسه‌ران جاري، هامسه‌ران جاري رام كه‌فت وه گوزه‌ر دره‌ختيك جاري دره‌خت چه دره‌خت قامه‌ت چنار ي به‌رز به‌هره‌مه‌ند، ساواي وه‌ن داري سه‌ر جه كه‌شكه‌لان هه‌فته‌مين ويه‌رد ريشه‌ پا نه‌ ته‌خت زه‌مين موحكه‌م كه‌رد واتم پيره‌دار مه‌نه‌ي هه‌زار سال شه‌رحي جه‌ي ده‌وران باوهی وه‌ خه‌يال...[87] *دلَة يادَ كةرة، دلَة يادَ كةرة فةسلَي جوانيت ئيسة يادَ كةرة جة دةستي ثيريت ئةمجار دادَ كةرة هةم بكيَشة ئاخ، هةم فريادَ كةرة مةنزلَ ويَرانةن، خاس كةوتةن وازت بطرةوة ثةي حالَ، جةستةي بيَ نازت...[88]

 ب) مثنوي‌هايي از نوع مثنوي‌هاي شعر فارسي كه قوافي به شيوه گوناگوني در مصراع‌هاي بيت تكرار شده‌اند: *نةواتم عةرعةر سةهةند ثةروةردة باخةوانان داخ وة تؤي طلَ بةردة خودنمايي لاي بالََا نةمامان ويَت لادةر ئامان، ثةريَ توَ نامان...[89] *بينايي ديدَةم شاي سؤسةن خالَان ئي دةستة بةستةي مةستي طولَالَان بطيَرة جة دةس ئي كةم تالَةوة بنيةش بةو طؤناي مشكين خالَةوة طولَ ثةي طولَ خاسةن جةمين جامةني طولَ بؤ، طولَ قامةت، طولَ ئةندامةني شاباشو تؤ بان طولَالَاني مةست (صةيدي) خار خاسةن بطيَرؤ وة دةست...[90]

ج) نوعي مثنوي كه قافيه با تنوع در تمام مصراع‌ها تكرار شده است. گوناگوني و برجستگي قافيه؛ اين اسلوب ويژه شعر هجايي است. در اين قافيه بندي ها شاعر مقيد به وحدت قافيه(AAAA…) نيست، بلكه قافيه ها متناسب با ذوق شاعر و مضامين مورد استناد و دلالت معني و انتقال به مخاطب در پايان دو مصراع تغيير و تنوع(AA-BB-CC-DD… )پيدا مي كنند. اين نوع قاغيه بندي در مقايسه با قافيه بندي مثنوي هاي فارسي از نوآوري خاصي برخوردار است. هرگاه نيم مصراع اول چامه، عينا در نيم مصراع دوم بيت اول تكرار شود، قافيه در بيت اول و دوم يكسان است يعني واژه قافيه ي دونيم مصراع اول و نيم مصراع دوم بيت اول، عين كلمه در مقام رديف با مصراع سوم و چهارم هم قافيه مي شود.. كه از نظر خوشه صوتي آهنگ خاصي به شعر مي دهد و تكرار آن اهميت موضوع و دلالت پيام شاعر را مؤكد مي سازد. اين از ابتكارات يارسان(بابا سرهنگ دَوداني، بابا يادگار، سلطان اسحاق و ...) و ادامه آن در بيساراني و بعدها بلااستثنا از جانب كليه شاعران هورامي گو از جمله مولوي و صيدي و ... رعايت مي شود. *هيض كةس نةواضؤ وة فةرهاد رةندةن نةقش شيرينش نة رووي سةنط كةندةن دةك ريَزان دةس با وةر جة طيان سةندةن كيَ ئةلَماس نةرووي ويَش شةندةن...[91] *بينايي ضةمان بةرطوزيدةكةم من هةر ئةو خولَام زةرِ خةريدةكةم شةرتم ئةو شةرتةن هةتا زيندَةكةم ددَاني تةماي تؤ نة كةندَةكةم تؤ بة دةستي قةسد جة (بةدَ وازةكةم) منت بيَ بيَ ناز كةرد، ساحيَب نازةكةم من (صةيدي) خولَام قةدَيم زادَةكةم وةي من دريَخا سيا تالَةكةم[92]

د) نوعي ديگر از مثنوي در شعر كلاسيك هورامي كه در قطعه شعر رديف واحدي تكرار شده اما قافيه‌ها در هر بيت مستقل است؛ اين نوع قافيه‌پردازي در ديوان مولوي مشاهده نشد: *نالةي دةردةدار بيَ ئاخ نمة بؤ دةروون عاشق بيَ داخ نمة بؤ طولَ جة طولَستان بيَ خار نمة بؤ بولَبلَ جة عةشقش بيَزار نمة بؤ هةر كةسيَ عةشقش رةفيَق نمة بؤ واسلَ بة تةريَق حةقيَق نمة بؤ (مةحزووني) عاشق بيَ يار نمة بؤ عاشقان بيَ يار مدار نمة بؤ..[93]

 

ج) سطح زباني و موسيقي شعر

 

1-زبان شعر اين دوره ساده، روان و صميمي و تلفيقي از خيال و واقعيت‌هاي محيط پيرامون است كه حركت و پوياييِ فُرم و محتوا را به دنبال داشته است. ساختارموسيقي بيروني(وزن شعر) شعر هورامي را بايد از افاعيل اسلوب عَروض عربي جدا كرد. اين شعر در بافت طولي و عرضي خود از «ريتم و انسجام» برخوردار است و اين متفاوت است با «قيد تساوي» اركان عروضي در دومصراع. در واقع اين شعر «آميزه‌اي از موسيقي آواييِ خوشه صداها(نغمه‌ها= كركه‌ها و زنگ صوت‌ها) و موسيقي داخلي، مباني جمال شناختي شعر هورامي را شكل داده است». نقش ذهني و صورخيال شعر هورامي ساده،  بي پيرايه و تركيبي از خيال و واقعيت(رئال) است. كوتاهي مصراع‌ها- خصيصه شعر هجايي و هم‌خواني با موسيقي طبيعت- دليلي است براي نزديكي با زبان مردم. علل اين روند را بايد در نزديكي شاعران به طبيعت زيباي هورامان و اهتمام شاعر به تصوير «تشبيه و ذكر اجزاي آن» و نهايتاً «قطب استعاره» دانست. در كنار اينها آوردن «فعل» نيز در شعر به عنوان «زنگ قافيه» از ديگر عوامل حركت‌بخش شعر هورامي است. غزل زير از بيساراني داراي چنين خصليص سبكي است. ئافتاو ثيَوار بي ، ئافتاو ثيَوار بي        وةختي جة مةغريب ئافتاو ثيَوار بي جةمينش ، نة بورج «‌تةشاو » ديار بي    ثةيوةست طةرمي وةخت ، سوب و ئيَوار بي بة نووري جةمين شةوق ئاراي تةمام     ياو ناوةهةم ، وةختي سوب و شام ثرشنطي نوورش ، ثةي ثةي مةشانا     من دةرسات ، نةرِووش (لافتي) م وانا[94]

 

2 - «بيت» در ذهن و زبان شعر هورامي جايگاهي ندارد، در ساختار اين شعر«بيت» منفرداً  قِداست و استقلال خود را از دست مي‌دهد. رابطه عمودي بيت‌هاست كه شعر را داراي «وحدت موضوع» كرده است. از آن‌جا كه بخشي از شعر فارسي و شعر كُردي سوراني «غزل و قصيده» مي‌باشد، كمتر عنصر وحدت موضوع در آن پيدا است به ويژه در غزل‌ها و اين بيت است كه مستقل در معناست. «

آنچه در زمينه‌ي عمومي شعر فارسي در دوره قرن چهارم و ... مي توان يادآوري كرد، محدوديتي است كه خيال شاعران در محور عمودي شعر دارد و اين ميراث عرب و شعر شاعران جاهلي است كه در دوره اسلامي نيز تاثير كرده و از شعر شاعران عرب به شعر گويندگان پارسي زبان راه يافته...[95]  وجود چنين خصيصه‌اي در شعر شاعراني مثل بيساراني، مولوي، احمد بَگ كوماسي، و اشعار هجايي صيدي،  باعث شده بعداً گويندگان ديگر هورامي و سوراني از آن جمله شيخ عبدالرحمن جانوره(متوفي اوايل قرن 14ه.ق) پيروي كنند. ديسان سه‌رهه‌ردان جه نو گرته‌ن ته‌م سوپاي گولالان ريزيان وه‌هه‌م شنوي باي پاييز وه‌يشوومه‌ي سزا وه‌لگ دره‌ختان بي واده ريزا بي وه گه‌رده‌لوول كه‌له‌ي كلاوان ماته‌م بي سه‌داي هاژه‌ي وه‌فراوان ...[96]

   3-  از خصايصِ ديگر برجسته‌ي شعر هورامي هم‌آهنگي تصاوير در حوزه رنگ و صنعت حس آميزي است. در مجموع شعر كلاسيك كُردي به طور كلي در زمينه تصاوير رنگ چندان غني نيست، اين نقيصه هم در شعر كلاسيك فارسي مشهود است[97]. اما اين خلأ زيباشناسي در شعر هورامي تا حدودي برطرف شده است، متون شعر بيساراني، مولوي و صيدي (مثلث شعر كلاسيكِ هورامي) در زمينه خلق تصاوير رنگ و حس آميزي، غني و سرشار از هنرنمايي است. با رنگ‌ها در ديوان بيساراني تصاوير زيادي خلق شده از جمله براي رنگ سياه اين رنگ‌ها در تصاوير مجازي و استعاري و كنايي منشق شده‌‌اند:

سيامار، قةتراني شةورِةنط، زوخالَ، سياي دوودي تةم، سياتة، دةروون سفتة، دةروون زوخالَ، سياثؤش، بلَيَسةي ثرِ دوود، زولَف ديَز، زولَف مشكين، مشكين خالَ، كلَافةي مشكين، مشكين ساية، زولَف حةبةش و ... «قةتراني شةورِةنط» وةردةي سةر كولَ    ستةم زةدةي دةست ناخوون كةندةي تولَف هم چنين براي رنگ قرمز اين واژه‌ها و تركيبات: هوون و تركيبات هوون، لالَ ، ياقوت، هووناو، هوونان، هوونين، هوونين جةرط، هووني ضةم، موذةي هوون ريَذ و …[98

 منابع:

 بدليسي مير شرفاخان، شةرةفنامة، ميَذووي مالَة ميراني كوردستان، وةرطيَرِ ماموستا هةذار، ثةخشانطاي ثاييز، 2009 ز

بيساراني مصطفي، ديوان شعر، ملا صالح حكيم، سنندج، انتشاراتي گوران، 1375ه.ش

پاوه‌يي ميرزا عبدالقادر، ديوان شعر، انجمن ادبي، پاوه، سال 1368ه.ش

تاوه‌گُزي مولوي، ديوان شعر، مدرس عبدالكريم، مهاباد،چاپ صيديان، 1364ه.ش

ديوانه ولي، ديوان شعر، تصحيح و ترجمه رازي، سنندج، انتشاراتي كُردستان، چاپ چهارم، 1387ه.ش

ذكاء يحيي، كاروند كسروي، به كوشش يحيي ذكاء، تهران، انتشارات فراكلين، 2536ش

رنجوري مُلا عمر زنگنه، ديوان شعر، تصحيح: محمد علي قره‌داغي، بغداد، چاپخانه آفاق عربيه، 1983م/1403 ه.ق

رواري ملا خضر، منظومه دولت‌نامه، تصحيح جميل فاروقي، تهران، نشر احسان، 1386ه.ش

روحاني بابا مردوخ، تاريخ مشاهير كُرد، جلد 1، عُرفا، عُلما، اُدبا و شُعرا، به كوشش محمد ماجد روحاني، سروش تهران 1382ه.ش

روحاني بابا مردوخ، تاريخ مشاهير كُرد، جلد 2، عُرفا، عُلما، اُدبا و شُعرا، سروش تهران 1366ه.ش

ستوده سيد ابراهيم، ئايين و دين، يوسف و زليخا كُردي، تهران، سروش، 1361ه.ش

سلطاني محمد علي، حديقه سلطاني،جلد دوم، اروميه، انتشارات صلاح‌الدين، بهار 1369 ه.ش

شاكه و منصورخان، ديوان شعر، گردآوري و تصحيح: محمد علي قاسمي و عليرضا خاني، اروميه، انتشارات صلاح‌الدين ايوبي، زمستان 1379 ه.ش

شكري پور مختار، فصل نامه گوهران، ويژه شعر نو كُرد، شماره 15، 1386ه.ش

صفي زاده صديق، ته‌لاي ده‌سته‌وشار، طلاي دست افشار، يا تاريخ شاعران منطقه هَوشار، چاپخانه حيدري، چاپ اول بهار 1369ه.ش

صفي زاده صديق، ديواني مه‌ستووره‌ي كوردستاني، انتشاراتي اميربهادر، 1377ه.ش

صفي زاده صديق، ميژووي ويژه‌ي كوردي(تاريخ ادبيات كُردي) ج1، بانه، اتشارات ناجي، 1370ه.ش

فاروقي جميل، گوشه‌اي از زندگاني ملا خضر رواري، تهران، نشر احسان، 1386ه.ش

كَدكني شفيعي محمد رضا، صُوَر خيال در شعر فارسي، تهران، انتشارات آگاه، 1366ه.ش

كوماسي احمد بَگ، ديوان شعر، به كوشش محمد علي سلطاني، مؤسسه فرهنگي نشر سُها، تهران 1384ه.ش

محمدپور عادل، سرود خزان، سبك شناسي بيساراني، ناشر زريبار، 1381ه.ش

مدرس عبدالكريم، يادمردان، ج 2، سنندج، انتشارات كُردستان، 1385ه.ش

مدرس، ملاعبدالكريم، ياد مردان ج1، سنندج، انتشارات كردستان، 1385ه.ش

 نودشي مُلا احمد، زندگي نامه، تحقيق و تأليف: يحيي مظهري، سنندج،

هه‌مه‌وه‌ند فقيه قادر، ديوان شعر، گردآوري و تصحيح عبدالكريم مدرس و فاتح مُلا كريم، بغداد، چاپخانه فرهنگستان عراق، 1980 م

 


نوشته شده در تاريخ یکشنبه بیست و هفتم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

نویسنده عادل محمد پور - قسمت اول

چكيده:

زبان و شعر هورامي از قديمي‌ترين گويش‌هاي زبان و شعر كُردي محسوب مي‌شود نقش آنان در تركيب تاريخي هم‌گراي اقوام مادي و نيز در پروسه‌ي نُضج، پيدايي و رونق فرهنگ، زبان و ادبيات كردستان انكار ناپذير است. شعر هورامي واجد ويژگي‌هاي منحصر به فرد خود است؛ با سبك‌هاي رايج فارسي و نيز شعر كُردي سوراني تفاوت‌هايي دارد.

در اين مقاله منحصراً اختصاصات و شاخص‌هاي شعر هورامي كه در زمان اقتدار هفتصد ساله‌ي «اردلان»ها زبان ادبي-ديواني بوده است، با ديد سبك‌شناسانه بحث و بررسي شده است.

   كليد واژه‌ها:

اردلان، زبان و شعر هورامي، سبك شناسي، شاعران مشهور، سطح فكري، سطح زباني، سطح ادبي و...  

مقدمه:

خاندان «اردلان» بي گمان يكي از بزرگ‌ترين امراي محلي كُردستان بوده كه بيش‌تر از هفت قرن متوالي در اين ديار حكومت مي‌كرده‌اند. اساس شكل‌گيري تاريخي آنان  را بايد دوره مروانيان(احمد بن مروان) در اواخر سده پنجم هجري قمري دانست كه «بابا اردلان» از نوادگان آنان از ترس تعدي ابن جهير(جحير؟) وزير بغداد آن‌جا را ترك و به ميان «گوران»‌ها آمد و مؤسس اين خاندان شد[1]. زبان هورامي چند سده پيشتر از «خاندان اردلان» نشانه‌هايي از حيات متداوم و صيرورت زماني داشت، اما در زمان آنان به شيوه رسمي مطرح و به عنوان زبان «ادبي- ديواني» اهميت ويژه‌ پيدا كرد.

لاجرم با چنين ظرفيت‌هايي مي‌زيبد با متدولوژي خاص خود، تحليل و بررسي شود. با ويژگي‌هاي منحصر به فردي كه دارد و نيز علي‌رغم اشتراكات تاريخي با زبان فارسي و ديگر گويش‌هاي كُردي؛ دوره‌بندي نمودن آن بر اساس سبك‌هاي رايج «دوره‌اي-جغرافيايي» شعر فارسيِ(خراساني، عراقي، هندي، بازگشت و ...) به لحاظ روش‌شناسي چندان مناسب به نظر نمي‌رسد. اين سبك‌ها هر كدام محصول تعامل مراكز ادبي دربارها و برآيند شرائط و اوضاع سياسي، اجتماعي و ادبيِ زمان و مكان خود بوده‌اند. خراساني در مشرق و عراقي در مركز ايران در چنين فضايي به نشو و نما پرداخته‌ و شاعراني مثل رودكي، فردوسي، عنصري، سعدي، حافظ و ... در آن‌ها به رشد و بالندگي رسيده‌اند.

پروسه ساخت شعر فارسي از قالب قصيده، سادگي زبان و محتوا، مدح و ستايش اُمراء و سلاطين، زميني بودن معشوق(سبك خراساني) به قالب غزل، پيچيدگي محتوا و صناعت شعري، پختگي زبان، آسماني بودن معشوق(سبك عراقي)، و اسلوب معادله،  لُغَز‌گويي و معماپردازي‌هاي(سبك هندي) و... سير كرده‌ و دوباره تحت شرائطي به مؤلفه‌هاي گذشته بازگشت(دوره بازگشت) و به مشروطه، تجددگرايي و سرانجام تحول نوگرايي و شعر امروز دست يازيده‌است. حال آن كه شعر هورامي در طول حيات خود غالباً شكل و قالب سرايش شعر ثابت بوده(بس‌آمد با مثنوي بوده) و محتوا و صنعت بديع در همان حوزه «ساده‌سرايي، ايجاز، آوردن خُرده مضامين و توجه به  اصل تنوع ادبي و...» باقي مانده است. اين روي‌كرد را مي‌توان در عناصر شعري و صُوَر خيال اين جريان بعينه مشاهده كرد.

اگر چه زبان كُردي هورامي خود مدت‌ها زبان «ادبي - ديواني» بوده، اما شاعرانِ شاخص دوره‌ها به طور نسبي كمتر از شرائط سياسي زمان خود متأثر شده‌اند بلكه از سير انفُس و تمسك به سلوك و مكاشفه فردي به يك سبك شخصي‌ِ منحصر به خود در سرودن شعر دست يافته‌اند؛ تاليان و دنباله‌روان هم شيوه‌هاي رايج آنان را تقليد و اقتباس كرده‌اند؛ به اين دليل است كه اين منهج ادبي در خط متوالي و مترتب زماني به عنوان «سنت ادبي» معهود، يك دست سير كرده است. از نگاه نگارنده اين مؤلفه‌هاي ادبي است كه بيش از هر چيز ديگر اين شعر را با شعر فارسي و حتي ديگر گويش‌هاي كُردي متفاوت ساخته و باعث شده از سبك‌هاي دوره‌اي رايج در شعر فارسي تبعيت نكند و خود داراي يك سنت ادبي منحصر و واجد ساختاريي ماهوي و مستقل باشد. «پايبندي بدان سنت ديرينه ادبي، تقليد از شاعران تأثيرگذار، عزلت و انزوا، محدوديت منابع، فقر ارتباطات و تفاوت ساختاري با ساير گويش‌هاي كُردي و...» در عدم يك‌نواختي فُرم، محتوا و جهان بيني شاعران كلاسيك هورامي بي تأثير نبوده است اين علل و عوامل باعث شده شاعران كم‌تر از شرائط بيروني هورامان وكُردستان تأثير بپذيرند و بيرون‌گرايي آن‌ها مُلهم از طبيعت هورامان و فضاي بومي و سنت رايج ادبي آن منوط و محدود شود.

طبيعي است چنين متوني بايد داراي يك سري از اختصاصات ادبي باشد كه در اين مقاله با اختصار به آن‌ها پرداخته مي‌شود. نخست به ذكر اسامي برخي از شاعران نيز اشاره و بعداً به ويژگي‌هاي سبكي پرداخته مي‌شود.

 اسامي شاعران مشهور از قرن 5 تا 14 ه.ق  : 

1-      دايه خَزان سه‌رگه‌تي (قرن پنجم ه.ق

2-      شيخ عيسي برزنجي(754- ...)

3-      شيخ صفي‌الدين اردبيلي(735-650)

4-      ملا پريشان لُر(825-757 ه.ق)، بابا جليل دَوداني(...-883)

5-      شيخ شهاب كاكو زَكريايي(1072-1003)

6-      كه‌لبالي خان اردلان(1089-...)

7-      شاكه و خان منصور(1177يا1175-1105ه.ق)

8-      [بابا لُره لُرستاني(دوم و سوم ه.ق)،

9-       بابا رجب لُرستاني(دوم و سوم ه.ق)،

10-  بابا حاتم لُرستاني(دوم و سوم ه.ق)

11-   بابا نجوم لُرستاني(دوم و سوم ه.ق)

12-   بابا قيصر هورامي(قرن 4 ه.ق)

13-  بابا سرنج كَلاته(قرن 4ه.ق)

14-  بابا گرچك هورامي(قرن 4 ه.ق)

15-  ريحان خانم لُرستاني(قرن 5 ه.ق)

16-   فاطمه لُره گوران)قرن 5ه.ق)

17-  لزا خانم جاف(قرن 5ه.ق)

18-  بابا بزرگ لُرستاني(قرن 5ه.ق)

19-  بابا هندو هورامي(قرن 5ه.ق)

20-   قاضي نبي سَرگَتي(قرن 5ه.ق)

21-   احمد جاف(قرن 5 ه.ق)

22-  پير احمد كركوكي(قرن 6ه.ق)

23-   شيخ شهاب سهروردي(632-539 ه.ق)

24-   پير بنيامين شاهويي(قرن 7 ه.ق)

25-  پير داوود ده‌وداني(قرن 8 ه.ق)

26-  بابا يادگار761-... ه.ق)

27-  سيد محمد برزنجه‌اي(645-... ه.ق)

28-  سيد شهاب‌الدين شاره‌زوري(748-659 ه.ق)

29-   سيد مير احمد مير سور(745-652 ه.ق)

30-   سيد مصطفي شاره‌زوري(761-657 ه.ق)

31-  حاجب سه‌ي باوه‌يسي(778-676 ه.ق)

32-   پير قباد ديوانه(639-... ه.ق)

33-   پير محمد شاره‌زوري(733-638 ه.ق)

34-   پير احمد لُرستاني(642-... ه.ق)

35-   پير مالك گوران(735-642 ه.ق)

36-   پير منصور شوشتري(738-646 ه.ق)

37-  پير ابراهيم جاف(740-651 ه.ق)

38-   پير فتحعلي صحنه‌اي(652-... ه.ق)

39-   پير حاتم همداني(738-654 ه.ق)

40-   پير ميكائيل ده‌وداني(736-658 ه.ق)

41-   پير محمود بغدادي(735-661 ه.ق)

42-   پير كاظم كنگاوري(775-686 ه.ق)

43-  پير سليمان اردلاني(762-676 ه.ق)

44-  پير موسي ميانه‌اي(772-681 ه.ق)

45-  پير قابل سمرقندي(...-756ه.ق)

46-  پير مامل ماهيدشتي(765-... ه.ق)

47-   پير صادق مازندراني(779-... ه.ق)

48-   پير تيمور هوراماني(...-789 ه.ق)

49-   پير اسماعيل كولاني(قرن 8 ه.ق)

50-   پير حسيم استانبولي(قرن 8 ه.ق)

51-   پير ركن‌الدين هورامي(قرن 8 ه.ق)

52-   ... ملا الياس شاره‌زوري(...-783 ه.ق)

53-  ملا جامي شاره‌زوري(...-797 ه.ق)

54-   ملا سوره شاره‌زوري(...-769 ه.ق)

55-   ملا غفور شاره‌زوري(...-791 ه.ق)

56-   ملا شفيع شاره‌زوري(...-768 ه.ق)

57-   خاتوو زربانو درزياني(...-845 ه.ق)

58-  كاكه عربي هورامي(...- 814 ه.ق)

59-   كاكه رحمان درزياني(قرن9.ق

60-  كاكه پيره درزياني( قرن 9 ه.ق)

61-   ميرزا قُلي ده‌وداني(...-891 ه.ق)

62-  سمن خانم ده‌وداني( قرن 9 ه.ق)

63-   و ...[9]، بيساراني(1052/1113 ه.ق/ 1641/1703 م)

64-  شيخ احمد تخته‌اي(1134-1026ه.ق)[10]

65-   شيخ حسن مولاناوا(1136-1070 ه.ق)[11]

66-   خاناي قبادي(1168-1083يا 1192-1116ه ق/ 1700-1759 م)[12]

67-   الماس خان كَنوله‌اي(قرن 12 ه.ق)[13]

68-  ميرزا شفيع كُليايي(قرن 12ه.ق)[14]

69-   مُلا خدر(خضر) رواري(1205-1138ه.ق)[15]

70-  وَلي ديوانه(1216-1158 ه ق، قرن 18 م)[16]

71-  مُلا عمر زنگنه-رنجوري-(1224-1164 ه.ق [17]

72-  صيدي هورامي(1265-1199 ه.ق)[18]

73-   ميرزا شفيع پاوه‌اي(1252-1200ه.ق)[19]

74-  مُلا قاسم پايگلاني(1259-1197ه.ق)[20]

75-   سليمان بيگ زنگنه(1261-1219ه.ق)[21]

76-   مُلا احمد عارف(1263-1206ه.ق)[22]

77-   ميرزا مصطفي دلي‌دلي(قرن 13ه.ق)[23]

78-   سيد محمد صادق صفاخانه‌يي(1280-1212ه.ق)[24]

79-   مولوي تاوگُزي(1300-1221ه.ق)، مولانا خالد شاره‌زوري(1242-1193ه.ق)[25]

80-  مستوره كُردستاني(1264-1220ه.ق)[26]

81-  سيد محمد سعيد كُردستاني(1280-1227يا1239ه.ق)[27]

82-   غلام شا خان والي(1284-1239ه.ق)[28]

83-  مهجوري كُردستاني(1287-1210ه.ق)[29]

84-  احمد بَگ كوماسي-خالوي كوماسي-(1294-1210ه.ق)[30]

85-   حاج مُلا احمد نودشي(1302-1228ه.ق)[31]

86-  شيخ حسن سازاني(بلبل، قرن 13 ق)[32]

87-  شيخ عبدالله مرادويسي-داخي-( 1305-1224ه.ق)[33]

88-   شيخ محمد صالح فخرالعلما(1305-1250ه.ق)[34]

89-   احمد پريسي(1307-1233ه.ق)[35]...

90-   فقيه عبدالقادر هه‌مه‌وه‌ند( 1308-1247يا 1248 ه.ق)[36]

91-   شيخ عبدالله عبابه‌يله‌اي-جفايي-( متوفي ابتداي قرن 14 ه.ق)[37]

92-   عبدالله بَگ شرف بياني(معاصر مولوي) [38]

93-   ميرزا شفيع جامه‌ريزي(قرن 13ه.ق)[39]

94-   ميرزا عبدالقادر پاوه‌اي(1328-1266 ه.ق/1834-1907 م)[40]

95-  شيخ عزيز جانَوره(متوفي ابتداي سده 14ه.ق)[41]

96-  شيخ عبدالرحمن جانوره(متوفي اوايل قرن 14ه.ق)[42]

97-  جهان آرا خانم(1275-1329 ه.ق)، ميرزا عبدالله خيالي(1294-1213ه.ق)[43]

98-   سيد محمد خانقاهي پاوه‌اي(متوفي 1300ه.ق)[44]

99-   نجف خاني بايندور(1300-1227ه.ق)[45]

100-                 مِلا ابوبكر يوسف(1302-1239ه.ق)[46]

101-                ميرزا محمد هه‌وشاري(1304-1246ه.ق)[47]

102-                 خليفه الماس گزه‌رده‌ره‌يي( 1305-1220)[48]

103-                 محمد مستوفي-محزون-(1316-1252ه.ق)[49]

104-                 شيخ عبدالرحمن مولان‌آبادي(1306-1250 ه.ق)

105-                ميرزا حسن –جنوني-(متوفي 1308 ه.ق)[50]

106-                شيخ ضياءالدين عمر نقشبندي-فوزي-(1318-1255 ه.ق)[51]

107-                 فتح الله متخلص به فهيم(متوفي 1319ه.ق)[52]

108-                كمر خان(متوقي 1232ه.ق)[53]، ملا فتح‌الله پاوه‌اي(قرن 13ه.ق)[54]

109-                 ملا محمد مفتي زهابي(قرن 13 ه.ق)[55]

110-                 ملا عيسي جوانرودي(قرن 13ه.ق)[56]

111-                 سيد فتاح (1287 ه.ق)[57]

112-                جواد خان گروسي(1315-1252ه.ق)[58]

113-                 بابا جان بوره‌كه‌يي(1337-1256ه.ق)[59]

114-                محمد بيگ (1338-1273ه.ق[60]

115-                ملا احمد كلاشي-كيفي- (متوفي اوايل قرن 14 ه.ق)[61

116-                مُلا فرج بوره‌كه‌يي(1343-1244ه.ق)[62]

117-                قيدار هاشمي(1363-1300ه.ق)[63]

118-                فكري پاوه‌اي( نامعلوم)[64]

119-                محي‌الدين صالحي(قرن 13و14ه.ق)[65]

120-                 ميرزا حسن علي غريب(1370-1299ه.ق)[66]

121-                حيدر بَگ برازي(1368-1308ه.ق)[67]، و...  

 

جمع بنديِ ويژگي‌ها و شاخص هاي سبكيِ  شعر اين دوره

 

الف) سطح فكري

 

1-   چنانكه در مقدمه بدان اشاره شد؛ زبان ادبي خاندان اردلان «هورامي» و از پيشينه‌اي غني منحصر به فردي  برخوردار بوده است؛ در واقع بايد شناسنامه و هويت و اصالت ادبيات كُردي را از مصاديق متون شعر آن جستجو، تئوريزه و يا طبقه بندي كرد. قديمي‌ترين گويش زبان كُردي است كه دست كم پس از ظهور اسلام در منطقه 14سده‌ي متوالي بدون گسست زماني علي‌الخصوص در دربار« اردلان» كه به «گوران»[68] هم مشهور بوده، به آن شعر سروده مي‌شده و مدت‌هاي مديد زبان ادبي-ديواني شاعران هورامي، سوراني، باجلان، زنگنه، شه‌به‌ك، زازا، به‌رزنجه،كلهُري، گروسي، لُري در سراسر مناطق غربي ايران(دربار اردلان) تا حوالي شوشتر و دزفول و بخش‌هايي از كردستان تركيه و كردستان عراق  و ... بوده است.

2-    صيرورت و توالي زماني، ماندگاربودن، مقبوليت عام، اصالت، سادگي و ساده سرايي، زيبايي و صميميت در فُرم و محتوا را بايد از ويژگي‌هاي ديگر اين جريان دانست كه استمرار و دوام دوره‌ها و لزوم تقويت اسلوب هجايي و جريان كركه(نغمه) را در پي داشته است.

3-   نظر به نمونه‌هايي كه درمقدمه به آن اشاره شد، مشخص مي‌گردد علي رغم اين ‌كه شعر هورامي مدت‌ها زبان ديواني و ادبي بوده اما گويندگان آن‌ها در قياس با شاعران ديگر، فرهنگ و جهان بيني ادبيِ ساده‌اي در شعر داشته‌‌ و به طرح موضوعات فلسفي پيچيده و مسائل سياسي، قومي به شكل فراگير، در شعر نپرداخته‌اند. اهتمام آن‌ها بيشتر پرداختن به خُرده مضامين ادبي و اصل تنوع در فرآيند شعري، منويات شخصي و بعضاً مضامين اجتماعي، فرهنگي، آداب و رسوم، عرفان، مسائل ديني، وصف طبيعت، تقليد و اقتباس از تجربه‌هاي شعر شاعران شاخص و ديگر مناسبت‌هاي گوناگون و... بوده است كمتر شاعري توانسته باني يك نحله‌ي فكري، فلسفي و عرفاني و جهان بيني به معني اخص و صرفاً يك‌دست باشد.

 در اين زمينه با سه دسته شاعر روبه‌رو هستيم:

الف) دسته‌اي از شاعران مثل بيساراني(1052/1113 ه.ق/ 1641/1703 م)، خاناي قبادي(1168-1083يا 1192-1116ه ق/ 1700-1759 م)، شاكه و خان منصور(1177يا1175-1105ه.ق)، وَلي ديوانه(1216-1158 ه ق، قرن 18 م)، صيدي هورامي(1265-1199 ه.ق)، مستوره كُردستاني(1264-1220ه.)، احمد بَگ كوماسي(1294-1210ه.ق)،   و... با اين‌كه برخي عالم ديني و اهل تنسك و تزهد بوده‌اند؛ بيشتر به منظومه‌هاي عاشقانه، شعر ناب و اصل تنوع در آفرينش ادبي آن اهميت مي‌داده‌اند و شعر را تنها در خدمت شعر قرار داده‌اند؛ و نيز مضامين شعر آن ها از بهره‌هاي روحي، تعاملات عرفاني و مكاشفات روحاني بي بهره نبوده است. *

بيساراني(1052/1113 ه.ق/ 1641/1703 م)

شاعر شاخص و صاحب سبك قرن يازدهم شعر كلاسيك كُردي است. مي‌توان ويژگي‌هاي سبكي بيساراني  اين گونه طبقه بندي كرد:

الف - ايجاد يك جريان ادبي با نمود خلاقيت، ريتم و انسجام در شعر هجايي و تثبيت جريانِ كركه‌ي‌ هورامي با مايه گيري از آداب و سنن ملي و سنتي . في‌الواقع بايد او را ‌براعت استهلال ابداع، خلاقيت و بالندگي شعر هورامي در حوزه طرز(سهل و ممتنع) و اهتمام به صورخيال و بازي‌هاي شاعرانه در دوره‌هاي بعد دانست.

ب - تأثير گذاري بر شيوه‏ي بيان سخن‌آوران معاصر پس از خود.

ج - حفظ و امانت داري در گونه‌ها و فرم هاي سنتي كهن.

د -  طلايه داري در خلق و ابداع هنري زيبا و رمانتيك و در پاره‌اي از موارد رئال و واقع‌گرا   و الهام از جلوه هاي زيباي طبيعت هورامان

ه - «خزانيه» به عنوان يك شاخص فردي در اسلوب سخن و تأسي از برگ خزان پاييزي و تمثيل جلوه‌هاي اندوه‌ناك و رمانتيك آن در قياس با احوال نفساني خود.

و -  به كارگيري و استعمال مجموعه اي از واژگان و اصطلاحات و تركيبات شعري در بافت كلام خود كه در تعيين سبك هنري او راه‌گشا و توجه برانگيز است.

ح -  آشنايي او با دنياي ادب فارسي عصر صفويه و تأثيرپذيري از مبادي فكري اين سبك

ط -  در جريان او مضاميني از قبيل: عنايت به مسائل ديني، اخلاقي، پند و موعظه به ويژه براي نوآموزان و طُلاب (مُلا خدر رواري) و توجه به عنصر روايت داستان‌هاي بزمي(خانا قبادي) و ... در شعر هورامي اهتمام به سزايي نموده است. *   

مستوره كُردستاني(1264-1220ه

مستوره كُردستاني(1264-1220ه.)، شاعر كُرد پارسي‌گو، زوجه‌ي خسروخان ناكام والي اردلاني، بيشتر اشعار او به زبان فارسي به تأثير ار شاعران بزرگي مثل خيام، حافظ، سعدي و هاتف اصفهاني سروده و با يغماي جندقي هم عصر بوده با ايشان مراوده و مشاعره داشته است. از آن جا كه زبان مادري مستوره كُردي بوده، به گويش‌هاي هورامي، سوراني و اردلاني نيز اشعاري به جا مانده است.

شعرهاي هورامي او گذشته از ارزش زيبا شناختي و تأثير پذيري از شاعران گذشته هورامي، حاوي نكته‌ها و دانسته‌هاي مهمي در مورد زندگي و به روشن شدن برخي ابعادها و جنبه‌هاي مهم ناشناخته زندگي وي كمك مي‌كند[69]. بسياري از شاعران و مورخان از او به خوبي يادكرده‌اند، از جمله مولوي شاعر شاخص هورامي در ديوان خود از مستوره ياد كرده و اورا ستوده [70] و نالي شهرزوري(1212-1295ه.ق) قصيده‌اي هزل گونه درباره‌ي او سروده است[71]. در قياس با غزليات فارسي او اشعار كُردي هورامي بسيار ضعيف بوده است و بيشتر در حد نظم‌هاي ساده مي‌گنجد تا انتساب آن به شعر.  *

احمد بَگ كوماسي(خالوي كوماسي، 1294-1210ه.ق)

احمد بَگ كوماسي(خالوي كوماسي، 1294-1210ه.ق) [72] يكي ديگر از غنايي‌پردازان هورامي است كه زبان مادري او سوراني بوده است. مشهورترين قصيده غنايي او، سوگ‌سروده«گلكوي تازه‌ي له‌يل، Gilkoy tazey leyl» در 53بيت است كه در رثاي همسرش با زباني روايت گونه، ساده، رسا و صميمي به شيوه ديالوگ و گفتگو در قالب مثنوي ده هجايي سروده است. اين چامه در كنار سوگ‌سروده‌هاي مولوي تاوه‌گُزي كه در رثاي عنبرخاتون همسرش سروده؛ از شاه‌كارهاي شعر كلاسيك كُردي به شمار مي‌رود. در اصل شعر   53 بيت بوده است به خاطر اهميت ادبي-تاريخي آن برخي از ابيات آن ذكر مي‌شود:

گلكوي تازه‌ي له‌يل، گلكوي تازه‌ي له‌يل... ئارو شيم وه سه‌ير گلكوي تازه‌ي له يل

نه پايه‌ي مه‌زار ئه‌و له‌يل پر مه‌يل ... نه‌ ديده‌م وارا ئه‌سرينان چوون سه‌يل

شيم وه‌ سه‌رينش وه‌ دله‌ي پر جوش ...سه‌نگ مه‌زارش گرتم نه ئاغوش

واتم: ئه‌ي دلسوز قه‌يس لونگ نه كول ...موباره‌كت بو يانه‌ي ته‌نياي چول

سه‌ر هور ده‌ر نه خاك سه‌ول خه‌رامان ... من مه‌جنون توم وه‌ي ته‌ور پيم ئامان

كوچ بي واده‌ت كاري پيم كه‌رده‌ن ...بيزارم جه گيان رازيم وه مه‌رده‌ن

گره‌ي نار عه‌شق دووري بالاي تو ... كاري پيم كه‌رده‌ن نه‌و نه‌مام نو

وه‌خته‌ن وينه‌ي قه يس ليوه‌ي لونگ وه‌كول   ...  ته‌ن بو وه‌خوراك وه‌حشيان چول

سه‌وگه‌ند به‌و خالان فيروزه و شه‌ره‌نگ  ...   به‌و ده‌سته‌ي زلفان په‌شيوياي پاي سه‌نگ

چه‌و ساوه گه‌ردش چه‌رخ پر سته‌م  ...  من و تو يه ته‌ور جياكه‌رد جه هه‌م

 تو به‌رده‌ن وه خاك سياي ته‌نگ و تار  ...  من مام پي ئازار جه‌فاي روزگار

نه به رو ئارام، نه شه‌و خاومه‌ن   .. چوون چه‌م گلكه‌ران گلاراومه‌ن ...

هه‌ر چه‌ند په‌ري من شين و زاريته‌ن   ... نه پاي قه‌بر له‌يل بي قه‌راريته‌ن

هه‌ر چه‌ند په‌ري من تو ئه‌لوه‌داته‌ن   ...  ئاخر سه‌ره‌نجام ئي جاگه جاته‌ن

هينده خاك و سه‌نگ وه جه‌سته‌م باره‌ن  ...   نه جاگه‌ي جواب نه راي گوفتاره‌ن (

ئه‌حمه‌د) په‌ري كوچ شاي جه‌مين جامان   ...  ره‌ستاخيز كه‌رو تا مه‌رگ سامان[73] . *

 

صيدي هورامي(1265-1199 ه.ق)

 از شاعران سرآمد و از اضلاع توانمند شعر كلاسيك هورامي-پس از بيساراني و مولوي است. صاحبان كتب تاريخ ادبيات و تذكره‌ها، صيدي را دو پاره كرد‌ه‌اند. به تحقيق هنوز چگونگي زندگي وسيرتاريخي زبان و ساختار شعر اين شاعر به درستي روشن نشده، كماكان شخصيت ادبي او در هاله‌اي از ابهام باقي مانده است.

ويژگي زباني، ادبي و فكري او را بايد در تنوع در (ساختار، ريتم و تِم كلام) او جستجو كرد. با سه زيان هورامي، فارسي و عربي و تضمين آن‌ها با دو نوع موسيقي هجايي و عروضي شعر سروده است. سادگي محتوا، صميميت در زبان، ديالوگ با عناصر طبيعت و جوهر شعري از ويژگي‌هاي اشعار هجايي اوست كه با زبان توانشي مادري سروده شده‌اند. اما قوالب عروضي، جامه‌اي كوتاه و نا همگون بوده بر قامت افراشته و تنومند زبان او؛ لاجرم ساختار اين اشعار داراي زباني سخيف و كهنه ساخته شده‌اند(نه سروده شده‌اند) كه بايد آن را راز دوپاره‌گي شخصيت ادبي او دانست... [74]

 

ب) برخي ديگر مثل مُلا پريشان لُر( 825-757 ه.ق)[75]، مولانا خالد نقشبندي(1242-1193ه.ق)، مُلا خضر رواري(1205-1138ه.ق) و...خداشناس، عالم، عارف و زاهد بوده و شعر را تنها وسيله‌اي براي نشر افكار، عقايد و آموزه‌ها و روي‌كردهاي ديني و فكري خود قرار داده‌اند. از جمله دو اثر منظوم ملا خدر به نام، يكي به نام روله بزاني(فرزندم بدان) و ديگري ده‌وله‌ت نامه(دولت نامه). روله بزاني، اولين منظومه‌اي است در بيان عقايد و احكام اسلامي براي تعليم نوآموزان و كودكان در ادبيات مكتوب كُردي نگاشته شده است اين كتاب در تاريخ (1338 ش) با خط مرحوم علي‌نقي هشيار در تهران چاپ افست شده است، اين چنين شروع مي‌شود:

روله بزاني، روله بزاني

فه‌رزه‌ن وه‌ل جه گرد مه‌بو بزاني

ئه‌سل و فه‌رع دين چه‌ني ئه‌ركاني

چه‌ني ئه‌حكامان په‌ي موسلماني

مه‌بو بزاني هه‌ر يو په‌نجه‌ني

ئه‌ر چي په‌نجه‌ني به لام گه‌نجه‌ني

ئه‌سل دينمان ذاته‌ن و سيفات

مه‌بدئو مه‌عاد، په‌نجه‌م نبووات

فه‌رع دينمان نمانه و روچي

زه‌كات، حه‌ج، غه‌زا بزانه تو چي؟[76]

 *دولت‌نامه نيز منظومه‌اي است هورامي مشتمل بر سنن و آداب، پزشكي، اجتماعي كه ناظم از روي اخبار و هم چنين اقوال و تجارب گذشتگان اسلام  براي آموزش و تعليم ترجمه و ذكر شده است. اينك چند بيتي از خاتمه‌ي منظومه‌ي دولت‌نامه كه در تاريخ (1197 ه.ق)[77] آن را سروده است .

به مه‌عني نامش هه‌ن ده‌وله‌ت نامه

خامه‌ي وه‌ش كه‌لام ئامه يا نامه

واته‌ي ئه‌خزه‌ري ئيبني ئه‌حمه‌ده‌ن

موحتاج به ره‌حمه‌ت خوداي ئه‌حه‌ده‌ن

به نه‌زمش ئاورد په‌ري ئه‌تفالان

په‌ي مه‌كته‌بيان ساحيب ئيقبالان

بو به نموونه په‌ي كه‌مالشان

نيشانيوه بو جه ئيقبالشان...

تاريخي نه‌زمش مه‌بو شنه‌فته‌ن

هه‌زار و يه‌ك سه‌د نه‌وه‌دو هه‌فته‌ن

ماهي ره‌مه‌زان، شه هري موباره‌ك

ئي نه‌زمه به خه‌ير دريا ته‌داره‌ك

جه مزگي نه‌وبيناي سه‌رده‌ربه‌ند

هه‌م به‌ئي تاريخ مه‌عموور بي يه‌ك چه‌ند[78]

 يا نمونه‌ي زير از مُلا پريشان لُر(825-757 ه.ق

 يا رب تو رزاق روز خواراني

منشأ سحاب قطره باراني

رازق جه‌نين طفل صغيري

رحيم و ئه‌رحه‌م شيخ كه‌بيري

 (رب‌الارضين) هفت سماواتي

مميت‌الاحياء محي‌الامواتي...[79] ج)

 خيل ديگر از شاعران مثل مُلا عمر زنگنه-رنجوري-(1224-1164 ه.ق)،  مولوي(1300-1221ه.ق)، ميرزا عبدالقادر پاوه‌اي(1300-1221ه.ق)  و...، هم به شعر اهميت مي‌داده‌اند و هم به افكار و عقايد ديني و مذهبي خود. هم چنين مضامين و موضوعات زندگي، آداب و رسوم اجتماعي و فولكلور هورامان و كُردستان را با زبان هنري و تلميح گونه، از نظر پنهان ننموده‌اند. مولوي در اين چامه به طور استعاري و شخصيت بخشي، هواي سرد زمستان را به آرايشگري تشبيه كرده كه گوشواره در گوش نوعروسان زيبا مي‌كند و يخ هم مثل آينه‌دار است در مقابل تازه عروس، و مِه هم چادري  است براي پوشش نو عروس. اين‌ها همه مظاهري از آداب عروسي در هورامان است.


نوشته شده در تاريخ یکشنبه بیست و هفتم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

شرق شناسان، مورخان، اديبان و حتي نظرات رايج، شعر و ادب هورامي را تحت نام شعر و ادبيات«گوران» شناسانده‌اند و يا مي شناسانند(بنگريد به و.ف.مينورسكي، كُردان، يادداشت‌ها و خاطره‌ها، ص18 و شرف خان بدليسي، شرفنامه، 1، مسكو، صص 370-369، انور سلطاني، كه‌شكوله شيعريكي كوردي گوراني/53-43). اما با توجه به عناصر زباني مثبوط و مضبوط در متون شاعران؛ بايد گفت گوران وجه خصوص از وجه عموم سَرَيان و جريان زبان و شعر هورامي است. مي‌دانيم كاربرد اصطلاح گوران براي مدلولات كلي، آييني و انتزاعي به كار گرفته شده است، و اين مقوله در برهه‌ي زمانيِ خاص از برخورد دو فرهنگ متفاوت(اسلام و زردشتي) به وجود آمده و به سر زبان‌ها افتاده است. عدم سنخيت مردم آن سامان با ظهور دين اسلام، زبان و فرهنگ آن ها را به چالش كشيده است. هر كس جز اين آيين مي‌بود، به آن‌ها صفت «مجوس، گاور » داده مي‌شده‌است. بعيد نيست كه اصطلاحات و گروه واژگاني (گبر، گوْر، گَوْره، گاور، گوران و گوراني) از اين امر ناشي شده باشد. فلذا به كارگيري و انتساب گوران براي مباحث «نظري- تئوريكي، روند ادبي  و شناساندن دوره‌هاي شعر هورامي» آن‌هم با ديد سبك شناسي و با شواهد زنده و عيني آن در دوره‌هاي متوالي تاريخي، از نظر روش شناسي چندان منطقي و علمي به نظر نمي‌رسد.‌ اگر به شاخص‌هاي ساختار متون به جا مانده شعر اين مناطق با ديد علمي و منتقدانه‌ نگريسته شود؛ دريافته مي‌شود در گويش‌هاي زباني مردم گوران كه به گونه‌هاي مختلف مثل(شبك، زنگنه، باجلان، كاكه‌يي، شيخاني، زازا، لكي، كلهر و...) ديده شده‌اند و به غلط به «ماچو» زبان هم كه اصطلاحي عاميانه و به دور از وجهه زبان‌شناسانه است؛ مشهور شده‌اند، اختلاف وجود دارد. ماهيتاً ميان مقوله «شعر» و ماده «زبان» آن‌ها تفاوت‌هاي بالفعل و آشكاري ديده مي‌شود. متون شعري به جا مانده از آنان حاكي از اين امر عيني و بديهي است كه پيوند ساختاري بين زبان گويشي و آثار شعري شاعران بسيار ضعيف است. چرا كه «اورامی به دلیل وجود فعل­های دشوار و واژگانی نزدیک به صورت  اوستایی، سرودن شعر را برای کسانی که خود اورامی زبان نبودند، دشوار می­ساخت؛ این شاعران که به گویش­های لکی، کلهری، فیلی، جافی و...تکلّم می­کردند، برای سرودن «واته» یا شعر - هنگامی که توانایی استفاده از فعل و یا اسمی در اورامي دشوار را در خود نمی­دیدند- معادل آن را در گویش خود به کار می­بردند.

به عنوان مثال مصدر «رفتن»، در گویش اورامی «لوای»-liwāy- و در لکی وکلهری «چیین»–čīyen - است؛ در این شعر اورامی(قرن هشتم هجری):

ئی ساته ﺑﻠﯚ ﺗﯚ په­ ری گیلان        ته ­رک که­ ره ماوای شیخان و سیروان  (تبریزی کرندی،1381: 62)   

  ترجمه: اکنون به طرف سرزمین گیلان برو و مأوای شیخان و سیروان را ترک کن.

و در این شعر گورانی(اوایل قرن دوازده هجری):

مه­ چوو وه ماوای کوردان پایین        حه ­ق  حه­ ق­داران  مه سانو یه ­قین    (خان­الماس،1376: 60)

ترجمه: به سمت سرزمین کُردان پایین دست می­رود و یقیناً حق مظلومان و حق­داران را می­ستاند

در شعر اوّل «بلو» -bilo – اورامي در معنای «برو» و در شعر دوم(که گورانی بود) «مه­چوو»-mačū- در معنای «می­رود» به کار رفته ­است. که در مثال، علاوه بر جایگزین شدن مصدر«چیین» به جای مصدر «لوای»، مصوت /o/ نیز به مصوت /ū/ تغییر یافته است؛ پس در گویش گورانی واژگانی که بدین گونه هستند، همگی با مصوت /ū/ نوشته­ می­شوند. به نظر می رسد آن دسته از شعرهایی که شاعران اورامی زبان سروده­اند، «اورامی» و شعر آن دسته از شاعرانی را که به گویشی دیگر غير از تکلّم می­کرده­اند، ولی به اورامی شعر می­سرودند، «گورانی» نامیده باشند.» (حسيني، زريبار 74/ 28-27).

بنا بر اين مستند ادبي مشخص شد كه زبان گويشي گوران‌ها با زبان شعري آنان كه هورامي بوده است تفاوت‌هايي وجود دارد و در متون به جاي مانده‌ي آن‌ها اين امر مشهود و محسوس بوده است. در صورتي‌كه گره پيوستگي شيوه سرودن آن‌ها در طول چهارده سده‌ي متوالي، عنصري به نام «زبان، فُرم، ريتم و سبك هورامي، اورامي» در پس از اسلام بوده است. يعني اين عنصر سبكي در فرآيند شعر مذكور هم در «ژرف ساخت» و هم در «روساخت» همواره مشهود و محسوس بوده و در دوره‌هاي بعد آن‌را وسعت بخشيده‌اند. اگر هم انتساب «گوران» به ديگر گونه‌ها صائب به نظر برسد؛ اما اطلاق آن به شاعران و گويندگان «هورامي» درست نيست. به همين دليل سعي كنيم در طرح مباحث تئوريكي كمتر اصطلاح گوران به كار گرفته شود و ترجيحاً از گزينه صائب «زبان و شعر كُردي‌ِ هورامي» استفاده نمائيم  كه علمي‌تر، ادبي‌تر و سبك‌شناسانه‌تر به نظر مي‌رسد. اما به هيچ وجه وجود «گوران» به عنوان پديده‌اي برساخته و اصطلاح رايج ديني و فرهنگي و چنان يك «سنت ادبي» انكار نمي‌شود.

 


نوشته شده در تاريخ یکشنبه بیست و هفتم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس
نوشته شده در تاريخ جمعه بیست و پنجم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

به نام تنها آفریدگار همه ی آفریدگان

عنوان مقاله:نوروز

به بهانه ی نوروز چشمیدر

جشن نوروز بدون تردید زیباترین جشن میان همه ی ادیان و اقوام و منطقی ترین مبدا برای آغاز سال است.در این جشن سه جنبه ی نجومی،ملی و دینی به چشم می خورد.

از دیدگاه نجومی این روز مقارن با اعتدال ربیعی یعنی هنگامی است که خورشید روی مدار استوا قرار می گیرد و طول شبانه روز در تمام نقاط کره ی زمین برابر است.روزی که زیبایی آفرینش در والاترین چهره ی خود آشکار می شود.

از دیدگاه ملی و تاریخی نیز در افسانه های کهن آمده است،هنگامی که جمشید،شاه افسانه ای ایران زمین از کارهای سازندگی فارغ شد،مردمان در آسایش،کشور در آبادانی و همه چیز به وفور یافت می شد،به دیوان فرمان داد تا تختی زرین و جواهر نشان برای او بسازند و او را به هوا برند و این روز را آغاز سال نو خواندند که مصادف با اعتدال بهاری(نوروز)بود.

اما در متون تاریخی به نمونه هایی از نوشته های مستشرقین برمی خوریم که اندکی با هم متفاوتند،برای نمونه:

الف)جیمز موریه:در آن زمان"در روز31 اوت"هرسال در دماوند جشنی به افتخار آزاد شدن ایران از جور و ستم آن پادشاه ظالم برپا میکردند که به جشن کردی معروف بود*

ب)ادموندز:صبح روز مقرر مردم سلیمانیه شهر را ترک میکنند و در جشن گاه گرد می آیند.شاهی را بر تخت می نشانند.درباریان و محافظان را تعیین می کنند.شاه سوار بر گاو در حالی که درباریان در پی اش روانند در میان جماعت به اردوگاه می آید.چادر می زنند،دیوان برپا می کنند... جشن سه روز به درازا میکشد...به گمان من این جشن در حقیقت یادگار شورش علیه ضحاک است.1*

ج)کریس کوچرا"نوروز1959"

پانزده روز پس از شورش موصل،کردها در سلیمانیه با شکوه هرچه تمام تر(نوروز) یعنی روز اول سال خورشیدی را جشن می گیرند...گروهی کارناوال چندین ده هزار نفری را تدارک می بینند.

این جشن عظیم با نمایش خیابانی افسانه کاوه آهنگر علیه ضحاک پایان یافت،این نمایش بر روی صحنه های متحرک اجرا شد.در این نمایش کاوه مظهر مردم کرد و ضحاک مظهر امپریالیسم انگلیس و آمریکا و تعصب ناصری بود.3*

د:بنا به قول ابوریحان بیرونی نیز در روز مهرگان فرشتگان به یاری کاوه آهنگر شتافتند و فریدون بر تخت شاهی نشست و ضحاک را در کوه دماوند زندانی کرد و مردمان را از گزند او برهانید.

شاید این مبنای تاریخی با گفته ی جیمز موریه(سفر دوم1812م) بر اجرای مراسم جشن کردی در دماوند در 31 اوت هرسال انطباق داشته باشد.هرچند جشن مهرگان نیز یکی از آیین های باستانی ایرانیان قبل از اسلام بوده و در سرزمین ما نیز مرسوم بوده به گونه ای که چند دهه ی قبل در روستاهای( سرریز و بیساران و...)همواره این آیین برپا می شده اما رنگ و بوی آیین نوروز را نداشته و بیشتر شباهت به جشن زراعی (پایان فصل برداشت) و کشت دوباره ی پاییزی بوده که بیشتر وجهه ی شکرگزاری و طلب رزق و نعمت را به خود می گرفته و ده روز بعد از اعتدال پاییزی برگزار می شد.

آیا این اختلاف دیدگاه ها نمی تواند نشانگر این موضوع باشد که این آیین ها بنابه اقتضای شرایط و زمان تغییر می یابند،جابه جا می شوند و راه پویایی و کمال را در پیش می گیرند و در جریان انتقال و سیر، موافق مقتضیات نسل ها دگرگون می شوند؟!

برای نمونه هرساله در روستای چشمیدر یکی از روستاهای  ژاوه رود 5 اسفندماه آتش برپا می کنند و آیین نوروزی را پاس می دارند.جالب اینکه این روستا از نظر آب و هوایی و موقعیت جغرافیایی تفاوتی با دیگر روستاها ندارد و دلیلی برای پیش رس بودن نوروز از نظر طبیعی موجود نیست.

آیا نوروز چشمیدر نمی تواند ترکیبی از برگزاری دو آیین باستانی یعنی جشن سده و نوروز باشد؟

در روزگاران کهن در ایران باستان جشن سده به مناسبت کشف آتش توسط هوشنگ شاه ایرانی در دهم بهمن ماه هرسال برگزار می شد.

به علاوه نیاکان ما در روزگاران بسیار کهن از نظر نجومی (طبیعی) سال را به دو پاره(فصل)تقسیم می کردند.تابستان که هفت ماه به درازا می کشید و از اولین روز فروردین ماه آغاز و آخرین روز مهرماه پایان می یافت.زمستان نیز از آغاز آبان ماه تا پایان اسفند را شامل می شد.جشن سده،(50روز و50شب)به اول تابستان(10بهمن ماه) برگزار می گردید.

از نظر دینی(دین زردشت) این جشن یادآورنده ی اهمیت نور،روشنایی،آتش و انرژی است.و نور و روشنایی همه نشانه هایی از فروغ اهورامزدا بوده اند.

برکسی پوشیده نیست که با ورود آیین مقدس اسلام به ایران بسیاری از آیین های باستانی منسوخ شدند.اما آیین باستانی نوروز در این اثنا یک استثنا بود.

آیا نوروز چشمیدر نوعی تلفیق میان دو جشن سده و نوروز نمی تواند باشد؟!اگر اینگونه نیست چه پاسخی برای برگزاری آیین نوروز در 5 اسفندماه وجود دارد؟

اگر به این موضوع توجه کنیم که برخلاف سایر مناطق ایران،مردمان مناطق هه ورامان اندکی دیرتر به آیین اسلام گرویده اند آن هم نه با زور شمشیر بلکه به اختیار خود و به تدریج که فرصت زیادی برای تغییر،جابه جایی،ترکیب وتلفیق آیین هاو اعتقادات و آداب و رسوم داشته اند می توان اندکی با جرات بیشتر جواب پرسش فوق را با دیدی مثبت نگریست.

جنگ های خونینی که در سال های[ 307_324ه]در زمان فرمانروایی عباسیان در مناطق بلند و کوهستانی کردستان اتفاق افتاده است اکثرا جنگ های مذهبی بوده اند،موید این امرند که هنوز تا این زمان آیین زردشتی در مناطقی از کردستان رواج داشته اند.

مرحوم رشید یاسمی زردشتی بودن مردم هه ورامان را تا سده های هفتم و هشتم میلادی در راستای مقایسه ی قدمت و آیین زردشت و اسلام از مجادله ی مردم اورامان بازگو کرده از رواج معرفت پیرشالیار سخن به میان آورده است*

این دلایل و شواهد و دلایل و شواهد فراوان دیگری که در این زمینه ارائه ویا قابل ارائه می باشند خود موید این موضوعند که نوروز چشمیدر همان تلفیق جشن سده و آیین نوروز می باشد.البته نه آن نوروز و جشن کردی که جیمز موریه اشاره می کند.بلکه جشنی که کریس کوچرا و ادموندز به شرح و توصیف آن پرداخته اند.

زیرا آنچه که امروزه در سراسر مناطق کردنشین از آن به نام نوروز کردی و یا نوروز کاوه ی آهنگر از آن یاد می شود منطبق با شرح و توصیفات و نوشته های دو محقق فوق می باشد.لذا روشن ترین جنبه ی نوروز جنبه ی ملی وحماسی آن یعنی قیام کاوه ی آهنگر علیه ضحاک ستمگر است.این قیام اگر به قول جیمز موریه و ابوریحان بیرونی در31 اوت*اتفاق افتاده باشد یا بنابه گفته ی ادموندز و کریس کوچرا مصادف با اعتدال بهاری * باشد که قول دوم با واقعیت های امروزی مطابقت دارد هیچکدام قرابتی با نوروز چشمیدر ندارد.و فرضیه ای که به گمان اینجانب قابل طرح است همانی بود که قبلا ذکر گردید"یعنی ترکیب دو جشن سده سوزی و نوروز یا اعتدال بهاری".

"و اما قیام کاوه افسانه ای است که در تنگ سینه ی شبرنگ قرون،غنوده است،افسانه ای که خواب را از دیده ی حقیقت کاذب آسمان ها ربوده است،افسانه ای انسانی که دلش از آتش جور ستمگران کباب بود.این قیام آهنگری بود به نام کاوه.آهنگری که فرزند آفتاب بود.کاوه ای که قرن ها پیش از این،شوریدگان شوره زار تشنه ی احتیاج به خاطر بزرگان حیات آفرین خانه خراب،ظلمت را به عظمت آفتاب آشنا کرد" و این:

همان مبارزه ی ظلمت و روشنایی است و خود ظلمت خوب می داند که در پایان این نبرد دیرین،چه سرنوشت شومی در انتظار اوست.

و تصادفی نیست که حتی پس از طی قرون بی شمار،هم آنکه با انسان دشمن است،هم انکه با انسان دوست،در همه ی این جهان بیکران،با یک فریاد،یک شوق،یک شور جاودانه روبه روست.

یک شور یک فریاد:

نفرین بر ضحاک ستمگر......!

زنده باد کاوه ی آهنگر!!

پیشاپیش نوروز را به اهالی محترم چشمیدر و همه ی آحاد ملت کرد و تمامی ایرانیان تبریک عرض می نمایم.

نویسنده: حسن قطبی.بیساران/23/11/90

منابع:

نیکیتین،واسیلی، کردوکردستان / ترجمه: محمد قاضی

ادموندز،سیسیل. جی، کردها ترکها عربها/ ترجمه: ابراهیم یونسی

کوچرا ،کریس، جنبش ملی کرد/،ترجمه: ابراهیم یونسی

بیرونی، ابوریحان ،آثارالباقیه

یاسمی، رشید،کردوپیوستگی های تاریخی او/ چاپ چهارم تهران 1369

کارو،ماسه ها وحماسه ها/ چاپ سوم/ انتشارات اشراقی/  تهران/ 1374

قطبی ،حسن /پایان نامه ،فرهنگ عامه ی هه ورامان

منبع : http://mamostabisarani.persianblog.ir/


نوشته شده در تاريخ دوشنبه چهاردهم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

هورامان باستان

 ابراهیم شمس

****************

هورامان ، ديـن در گستره تاريخ

ابراهیم شمس

*********************

هورامان وشورا

ابراهیم شمس

**********************

هورامان 

ابراهیم شمس

***********************

پاوه مرکز هورامان

ابراهیم شمس

**************************

تصوف درهورامان

ابراهیم شمس

*********************************

کلاش هورامی


نوشته شده در تاريخ شنبه دوازدهم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

کۆڕه‌ هه‌ورامی   -سپێهر(سپهر فروردین 91)

سپێهر چنی ڕۆژینا کناچێ لالوویش



نوشته شده در تاريخ سه شنبه یکم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

ئازیزا، دوسا، هامزوانا

ساڵه‌ی تازێ خزمه‌توو گردیتا به‌ هه‌ر په‌یلوا و ڕاوینیه‌ که‌ هه‌نتا و جه‌ هه‌ر کوگه‌و دنیاینه‌ مه‌ژیودێ مواره‌کی ماچوو. ئاواته‌وازه‌نا چی ساڵه‌ تازێنه‌ پیروز و سه‌رکه‌وته‌ته‌ر جه‌ ویه‌رده‌ی گردیما پێوه‌ ته‌لاش بکه‌رمێ نه‌ ته‌نیا په‌ی وێما به‌ڵکوو په‌ی زوان و فه‌رهه‌نگوو هۆرامانی، په‌ی سه‌ر وسته‌یش و سه‌ربه‌رزیش که‌ سه‌ربه‌رزیو گردیمانه‌.

ئی ده‌هه‌  - 1390 ڕوجیاری ، 2010 میلادی-  ده‌هه‌و ئه‌وه‌ژیوای کێبیه‌ی یا هووییه‌توو هۆرامی و هۆرامانین.‌ ساڵه‌ی ویه‌ردێ‌ لاقورێوه‌ گه‌ورێ هورگیریا په‌ی ئی هه‌رمانی که‌ جه‌ ئایه‌نده‌نه‌ ئیژاییش به‌رمه‌گنونه‌. وه‌شبه‌ختانه‌ بنه‌ره‌ت و فونداسیونوو ئاروینوو زوان و فه‌رهه‌نگوو هورامانی مه‌رزیانه‌ره‌ و توه‌ش گێرتێنه‌ و وه‌ره‌ وه‌ره‌ ئی وه‌رێ وه‌ره‌ش گێرتێنه‌و گه‌ورێ بونه‌و که‌م که‌م جه‌موو دڵسوزا و ئاشێقاو ئی ویره‌یه‌ فره‌ته‌ر بونه‌.

ئینسان به‌ ئومیدوه‌ن که‌ زیننه‌ن و به‌ ئومیدوو ئانه‌یه‌ تا ئاخروو ئی ده‌هه‌یه‌ جه‌ژنه‌و ئه‌وه‌ژیوای هه‌قه‌تینوو ئی فه‌رهه‌نگه‌یه‌ به‌رمێ راوه‌. ئه‌وه‌ژیوایه‌ که‌ سه‌مه‌رش مه‌شیۆ ویر و ئه‌ندیشه‌یه‌ ئینسانی و ئازادی ته‌ڵه‌ب و به‌رابه‌ری بو. به‌رویروو ئی ڕه‌وتیچه‌ به‌شه‌ری تازه‌ و جامێعه‌ی تازه‌ن. په‌ی ئی هه‌رمانه‌ گه‌ور‌ێ ئینسانی هۆرامی زوان مه‌شیو نه‌ته‌رسانه‌ و به‌ باوڕیه‌ قووڵوه‌، قوڵێ هورماڵوو و به‌ وه‌نه‌وه‌ی و ویچن که‌رده‌ی ویه‌رده‌ی و چه‌مداری ئایه‌نده‌ی به‌ ده‌سپێچه‌کوو ئاوه‌ز و مه‌نتێقی ئا وه‌ربه‌سانه‌ که‌ ئینای وه‌رشه‌نه‌‌ و وه‌روو ئی راینه‌ لاشابه‌رو وزوشا قه‌راخوه‌.

به‌ ئاوا‌ته‌و ئانه‌یه‌ گردما لێره‌ و شه‌هامه‌تی فره‌ته‌ر بده‌یمێ خه‌رجه‌ره. په‌ی فره‌ینه‌یما که‌وته‌نوه‌ راسی و سارا که‌ زوان و فه‌رهه‌نگوو هۆرامانی نه‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی هه‌ن په‌شتیشوه‌ و نه ده‌سه‌لاتی سیاسی‌ کارش په‌ی که‌رونه‌ و نه‌ گلێرگایه‌ش هه‌نه‌ تا هه‌رمانه‌ش په‌ی بکه‌ریو. پی به‌نه‌و و چی ئاژه‌نه‌ ئه‌رکوو راوه‌به‌رده‌ی، وه‌ڵ وسته‌ی، چه‌م پوه‌بیه‌ی و هوش پوه‌وه‌بیه‌و ئی میراسه‌یه‌ هه‌ن سه‌روو شانه‌و دانه‌ دانه‌و هورامی زوانه‌کاوه‌ و ئا که‌سانه‌ که‌ دڵسوز و عه‌لاقه‌مه‌ندوو ئی فه‌رهنگیه‌نی. به‌ ئومیدو ئانه‌ی چی ڕاینه‌ هه‌ر که‌س حه‌نناو وێشوه‌ تا ئا یاگێ که‌ مه‌تاو و به‌ هه‌ر جورێو که‌ په‌یش مه‌کریو و پا جوره‌ که‌ حه‌ز و ته‌وانش موازو، هه‌نگامیه هه‌رچه‌ند وردیه‌یچ بو،‌ هور بگێرو.

دوه‌سه‌د ساڵێ چێوه‌ڵته‌ر هێگێل، فیلسووفی گه‌وره‌ی ئاڵمانی واته‌نش: "هه‌ر که‌س مه‌شیۆ زاڕو زه‌مانه‌و وێش بو". ئایا ئینسانی هۆرامی زوان ئارو زارو زه‌مانه‌ وێشه‌ن؟ ئایا ئینسانی هۆرامی زوان یاوان پانه‌یه‌ که‌ مه‌شیو زارو زامانه‌و وێش بو؟ ئانه‌ تاریخه‌ن که‌ جوابوو ئی داپه‌رسێ مده‌ۆوه.‌ ته‌لاش بکه‌رمێ شه‌رمساروو تاریخی و ئایه‌نده‌ی نه‌بیمێ!

                                                                          نه‌ورێز 1391 روجیاری،20 مارس 2012 میلادی

                                                                                 داریوش ره‌حمانی، مه‌ریوان

                                                                                   rahmanidaruosh@gmail.com

 


نوشته شده در تاريخ سه شنبه یکم فروردین 1391 توسط ابراهیم شمس

3- ئه‌وه‌گێڵنای به‌شێو جه‌ ویه‌رڏه‌و (چه‌نیه‌تی ژیوای) کۆمه‌ڵگاو هه‌ورامانی به‌ زوانێوته‌ر         

 لالۆ مۆمن جه‌ شاکاروو "وه‌زۆ گۆماڵێ"نه‌ که‌ وات و واچێوا به‌ینوو وێشه‌نه‌ چنی قه‌ڏیمیته‌رین وه‌زۆ نۆدشه‌ی به‌ نامۆ "وه‌زۆ گۆماڵێ"(ئا وه‌زێ هه‌ر پاسه‌ که‌ شاعێر ئیشاره‌ش پنه‌ مڏۆ جه‌ ئاساڤوو سانی لاو هانه‌و سیروانسکیه‌نه‌ بێ که‌ به‌ داخه‌وه‌ بڕیه‌شا و چنی وێش هه‌مارێو ویه‌رڏه‌ش شاراڤه‌!!) باسوو هۆرزه‌وئه‌ره‌نیشتوو خه‌ڵکی که‌رۆ جه‌ سه‌ڏ ساڵێ ویه‌رڏێنه‌ و پێسه‌ جامیوی خاسی و خرابی ئا زه‌مانیه‌ مرمانۆ. هۆنیار ئانه‌ ڕاسا ئانه‌یه‌ ماچۆ، گۆتره‌ی به‌رز مه‌که‌رۆوه‌!، گۆتره‌ی شانازی به‌ ویه‌رڏه‌یش مه‌که‌رۆ!، نه‌ته‌رسانه‌ نه‌وه‌شیه‌کاو ئا زه‌مانیه‌ قاو مڏۆ. نزمی ڕاده‌و سه‌واڏی، نه‌ڏاری و بێ­ته‌گبیری و هه‌رپاسه‌ هازدار بیه‌ی شێخ و مه‌ڵڵای به‌ عینوانوو نه‌مادێ ده‌سه‌ڵاتدارێ ئا وه‌ختیه‌ باس که‌رۆ، پاڵوو ئانه‌یچه‌نه‌ چه‌مێو ڤزۆ چه‌نیه‌تی ژیوای خه‌ڵکه‌که‌یچ و به‌ ته‌نزیوی دڵئێشن باسوو قه‌ناعه‌تیشا که‌رۆ!. لالۆ مۆمن به‌ شیویوی دڵگیر په‌رسۆ جه‌ وه‌زۆ گۆماڵێ که‌ تۆ چن ده‌ورانێت به‌ چه‌م دیێنێ : 

په‌رسام پیره‌دار پیری کۆهه‌ن ساڵ

مه‌علووم جه‌ لاته‌ن ئه‌حواڵاتی حاڵ

تۆ چن ده‌ورانت وسه‌ن پشتی سه‌ر

جه‌ چن زه‌مانی تۆ هه‌نت خه‌به‌ر

ئیجا وه‌زۆ گۆماڵێ چ پێسه‌ زامداریوی ده‌س که‌رۆ قسێ که‌رڏه‌ی و جوابوو مۆمنی مڏۆوه‌ و وات و واچه‌که‌ ده‌س پنه‌ که‌رۆ  :                                                                                                             

وه‌زۆ گۆماڵێ داشه‌وه‌ جواب

واتش ئه‌ی مۆمن سۆته‌ی دڵ که‌باب

جه‌ داخی دنیا تۆ نیات خه‌به‌ر

ئانه‌ تۆ دیه‌ن هه‌زار زیاته‌ر

 وه‌زۆ گۆماڵێ ملۆ دلێ بنکڵیشه‌و باسه‌که‌یه‌ره‌ و مه‌یوه‌ قسێ :                                                       

عه‌مری ته‌مامم نیا جه‌ یاڏم

له‌ق­وپۆم مڕیان ته‌مام به‌رباڏم

چن ده‌وری ناباو و چن زه‌مانم دی

چن ئاوه‌ڏان و چن وێرانم دی

چن حه‌ق چن ناحه‌ق چن ده‌ورانم دی

چن سه‌ڏای زاری مه‌زڵوومانم دی

چننه‌ به‌ڏبه‌خت و چن زه‌لیلم دی

چننه‌ مه‌زڵوومی بێ­ده‌لیلم دی

 

چن سه‌روه‌تمه‌ند ساحیب نانم دی

چننه‌ بێ­ژه‌مه‌ن په‌ریشانم دی

یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ ماچۆ :                                                                                                              

چن خان و سه‌رڏار چن ئه‌میرم دی

چن یانه‌وێران چن فه‌قیرم دی

یامکه‌تی :                                                                                                                          

چن زۆڵمی ناحه‌ق جه‌ ئێرانم دی

چن تاج­وته‌ختی من وێرانم دی

چننه‌ مه‌جلێس و چن دیوانم دی

ناڏر و نه‌سره‌دین، که‌ریم خانم دی

چن لاشه‌ی بێ­گیان نه‌وجوانم دی

جه‌نگی لهۆن و هه‌ورامانم دی

سه‌رڏاری لهۆن جافرسانم دی

جه‌ سانی زووته‌ر مووسا خانم دی

سکه‌ی جۆراوجۆر چن زه‌مانم دی

بیچوه‌ و سه‌ننه‌ری و نیکله‌ و قرانم دی

چن له‌شکه‌رم دی چی سه‌ره‌ ڕاوه‌

ده‌س­وپا مڕیا ئاما و گێڵاوه‌

وه‌زۆ گۆماڵێ چێگه‌نه‌ پێسه‌ چه‌مداریوی بێ­لایه‌نی باسوو ئا به‌سه‌رئامایا که‌رۆ که‌ دیێنێش و گۆتره‌ی پنه‌ش وه‌ش نیا ویه‌رڏه‌یش بێ­مه‌ینه‌ت نیشانه‌ دۆ و باسوو ئاغا و به‌گی و گه‌وره‌ییشا که‌رۆ!! به‌ڵکووم ته‌ک مڏۆ لاو چینه‌کاو واروو کۆمه‌ڵگایه‌وه‌. جه‌ یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ شاعێر پی جۆره‌ باسوو هه‌رماناو ئا زه‌مانوو ژه‌نۆ هه‌ورامانی و ئاڕایێشیش که‌رۆ :   

                                                                                                            

یا جه‌ ئاوای بۆ یا جه‌ چۆڵه‌وه‌

له‌ته‌رێ ڕێسێ کۆڵ به‌ کۆڵه‌وه‌

یام کۆڵکه‌ یا موو یا په‌ژم و مه‌ره‌ز

ده‌م به‌ گۆرانی و بێ کینه‌ و خه‌ره‌ز

یام :                                                                                                                                 

چه‌مێ ڕه‌ژێنێ    کوڵه‌ وازێنێ و

تا حه‌ننوو زنجی زڵفێ ئازێنێ

پاییز په‌ی هێزما کۆیێز واچێنێ

به‌ کۆڵ ئارێنێ و وه‌شیچ ساچێنێ

جه‌ که‌می نانێ هیچ نه‌بێشا خۆف

نیمه‌و خۆراکی وه‌نی و مه‌ژگه‌ و تۆف

هیچ باکش نه‌بێ ئاوای بۆ یا جۆڵ

کۆڵش هه‌ر کۆڵ بێ و زاڕۆڵه‌ سه‌رکۆڵ

باسوو هه‌رمانێ خه‌ڵکی به‌ گرڏی پێسه‌ وێنه‌ی ڤزۆش وه‌روو چه‌ما و ماچۆ :                                       

وه‌ختوو تفه‌ یاوای بنه‌ره‌ ماڵای بێ

ده‌سێو به‌وه‌شی ده‌سێو ناڵه‌ی بێ

تفه‌وه‌ چنیه‌ی گه‌ل و ئه‌وه‌ڵ به‌ر

گه‌ل بێ و ڕه‌شبه‌ڵه‌ک ده‌ره‌ سه‌رانسه‌ر

دڵ پیسی نه‌بێ مه‌گه‌ر به‌ که‌هه‌ڵ

عه‌یب­وعار نه‌بێ ژه‌ن و پیا تێکه‌ڵ

ئاخ له‌یل­وله‌یل بێ سێ جار و گێڵای

چه‌پێ و چه‌پڵێ بێ چنی فه‌تاح پاشای

چۆپی­کێش به‌ قیو ده‌نگ وه‌ش له‌رزانه‌

خاڵۆ ڕێبوار بێ و سیاچه‌مانه‌

ده‌سه‌و جاهێڵا ده‌م به‌ گۆرانی

پاتۆڵ هه‌ڵاوه‌ و چۆخێ و سۆرانی

خنجه‌ری ده‌بان جه‌ وه‌روو شاڵی

بازووش واچینی ڕۆسه‌موو زاڵی

په‌ی قه‌ناعه‌تی و ساڏه‌گی ژیوایشا و هه‌ر پاسه‌ ده‌س ڕه‌نگینیشا ماچۆ :                                          

گوزه‌رانی ساڏه‌ و وه‌ش ویارێنی

گجیێو حه‌وت وه‌یوێش پنه‌ ئارێنێ

نمه‌ڏیوی تازه‌ چنی یۆی نیمداشتی

چوار ڕوێ وشکه‌ژاو جاریویچ چاشتی

جه‌ شاڏی و شیوه‌ن مه‌جلێس نشینی

جگه‌ره‌ حه‌ر نه‌بێ سه‌بیل کێشێنێ

پۆشاکی به‌ڏه‌ن وه‌سیله‌و یانه‌ی

ئێحتیاجشا نه‌گنێ ده‌سوو بێگانه‌ی

دۆن و شه‌له‌مین ساعبانه‌ی گریێ

نامۆ قه‌ن­وچه‌ی عه‌سڵه‌ن نه‌بریێ

ته‌جه‌مۆڵات و ته‌شریفات نه‌بێ

زینده‌گی ئاسان گرڏ چێو ساڏه‌ بێ

لالۆ مۆمن په‌ی نشاندای ده‌سه‌ڵاتی بێ­ئه‌ننازه‌و ده‌سه‌ڵاتداراو ئا زه‌مانیه‌ به‌ شیویوی ژیرانه‌ ماچۆ :   

پوول و نه‌ختینه‌، سه‌روه‌ت و سامان

هیچکه‌سی نه‌بێش غه‌یره‌ز شێخ و خان

یه‌ک و دوو ئاوا په‌ی پووڵ جه‌م که‌رڏه‌ی

ئیجا جۆرش ئه‌ی ئیسقاتوو مه‌رڏه‌ی

نه‌ مه‌ڏره‌سه‌ بێ نه‌ وه‌نه‌ی و سه‌واڏ

بێجگه‌م مامۆسای گرڏ که‌س بێسه‌واڏ!

شاعێر جه‌باره‌و فه‌رهه‌نگی ڕه‌سه‌نی هه‌ورامی و ئه‌وه‌ئاسه‌ی زوانی به‌ ده‌سوو وه‌ڵینیاو ئی نیشتگایه‌ ماچۆ:                                                                                                                        

زوانشا قاتی زوانا نه‌بێ

ئێحتیاجشا زوانوو بێگانا نه‌بێ

قه‌وڵی ڕاس و ڕێک زوانشا لووس نه‌بێ

مێلله‌تش پاک بێ بێ­نامووس نه‌بێ

به‌ڕاسی لالۆ مۆمن جه‌ شاکاروو "وه‌زۆ گۆماڵێ"نه‌ به‌ ته‌رزیوی ڕئاڵیستی باسوو ویه‌رڏه‌و هه‌ورامانی و هۆرزه‌وئه‌ره‌نیشتوو خه‌ڵکه‌که‌ی که‌رۆ و هه‌ر پاسه‌ که‌ وه‌ڵێنه‌ واچیا گۆتره‌ی پنه‌ش وه‌ش نه‌بیه‌ن به‌رزیێوی بێمه‌ک بارۆنه‌ دلێ تان­وپۆ هۆنیه‌کاش و شانازی به‌ ویه‌رڏه‌یش برمانۆ به‌ وه‌رده‌نگی به‌ڵکووم ڕه‌نگا بتاڤی واچی ئێننه‌ ڕێک هۆرزه‌وئه‌ره‌نیشته‌که‌ش به‌ شێعره‌ واته‌ن که‌ کریۆ په‌ی خه‌ڵک شناسی خه‌ڵکوو هه‌ورامانی که‌ڵکیوی خاسشا چنه‌ هۆرگیریۆ.   

                                                                                                                                                    

4- زیته‌وه‌ که‌رڏه‌ی بڕێو هه‌رمانه‌ قیزه‌ونه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کا :                                                        

حه‌شاش چنه‌ مه‌کریۆ دلێ خه‌ڵکیویه‌نه‌ بڕێو هه‌رمانێ قیزه‌ونێ کریا به‌ باو و گرڏ که‌س ملۆ شۆنیشاره‌! جه‌ ڕواڵه‌تێوه‌نه‌ که‌ ئا هه‌رمانێ گه‌وره‌ته‌رین وه‌رێژ مڏا فه‌رهه‌نگوو ئا وه‌ڵاتیه‌. ئه‌رکوو زانایاو ئا نیشتگایچه‌ ئانه‌نه‌ که‌ خه‌ڵکی لۆمه‌ که‌را و نازا ئا کارا به‌را ڕاوه‌، متاڤی واچی لالۆ مۆمن ئا جاڕشه‌ جه‌ شێعره‌شه‌نه‌ دان و باسوو ناشیرینی ئا هه‌رماناشه‌ که‌رڏه‌ن. په‌ی نموونه‌ی جه‌ داستانه‌شێعرۆ "هه‌ره‌ که‌وڵه‌"یه‌نه‌ که‌ زه‌ماوننه‌ کریۆ په‌ی هه‌ره‌ که‌وڵه‌ و لالۆ مۆمن ملۆ هیجبی په‌یش لاو کابرای ساحیب ماهه‌ریه‌وه‌، کابرا ڕازی بۆ و شاعێر چا ئاخره‌وه‌ قسه‌کێ درکنۆ و ماچۆ :                                                                                 

عه‌سڵه‌ن ته‌ماعه‌ ناما خیاڵش

تا وێم په‌رسام ئه‌ی شیروه‌ وماڵش؟

واتش کاکه‌ گیان ئاوڕووم مه‌به‌ره‌

جه‌ ماڵه‌شیروه‌ی هیچ به‌حس مه‌که‌ره‌

مه‌زانی شیروه‌ی پیس و حه‌راما

ئه‌ر شیروه‌ی بوه‌روو پیاگه‌ریم کاما؟!

بڕێو پاسه‌ ماچا که‌ شۆنۆ وه‌ڵاوه‌ بیه‌ی نه‌واروو ئا داستانه‌شێعرێ ته‌نانه‌ت فره‌و خه‌ڵکی ئا هه‌رمانه‌ خرابێشا ته‌رکه‌ دا و تخوونش نه‌که‌وتێوه‌.                                                                                                

هه‌ر پاسه‌ لالۆ مۆمن جه‌ داستانه‌شێعرۆ "وه‌زۆ گۆماڵێ"نه‌ په‌ی قیزه‌ون که‌رڏه‌ی هه‌رمانۆ حه‌شای بێ په‌ناوپێچ باسیش مارۆنه‌ دلێ شێعرێش و نه‌ته‌رسانه‌ واقێعی تاڵیش درکنۆ و ماچۆ :                             

به‌ڵام داخه‌کێم حه‌شا باوه‌ بێ

ژه‌نی بێ­عه‌قڵه‌ دائێم ڕاوه‌ بێ!

شاعێر جه‌ زه‌مانێوه‌نه‌ که‌ فره‌و که‌سا جه‌ شێعرێ کلاسیکێ په‌ی به‌ر وسه‌ی خه‌یاڵوو وێشا که‌ڵک هۆرگیرا، باسوو هه‌رمانه‌ قیزه‌ونه‌کاو دلێ کووچه‌ و کۆڵانه‌کا که‌رۆ و شێعره‌ش که‌رڏێنه‌ش به‌ زوانحاڵوو خه‌ڵکی.       

5- باس که‌رڏه‌ی جه‌ ژیری و ده‌سڕه‌نگینی هه‌ورامیه‌کا :                                                           

چیویوی ئه‌وه‌نه‌شاریان که‌ خه‌ڵکوو هه‌ورامانی هه‌ر جه‌ کۆنه‌وه‌ به‌ خه‌ڵکیوی سه‌ربه‌وێ و وێپا ئه‌ژناسه‌ کریه‌ینێ و فره‌و ئه‌وه‌جه‌کاو وێشا به‌ ژیری و ده‌سڕه‌نگینی به‌گا ئارڏێنێ و نه‌که‌وتێنێ خه‌ڵکێوته‌ری. هۆکاروو ئا وێپا بیه‌یچه‌ هۆرگێڵۆوه‌ په‌ی ئانه‌یه‌ که‌ هه‌ورامان وه‌ڵاتیوی سه‌خت بیه‌ن و نه‌ هه‌ورامیه‌کا تاڤانشا به‌تایبه‌ت جه‌ زمسانه‌نه‌ ئامه‌شۆ مه‌حاڵێوته‌ری که‌را و نه‌ خه‌ڵکوو یاگێوه‌ته‌رێ کریانشا پنه‌ به‌یا دلێ شاخ و داخه‌که‌و هه‌ورامانی. هه‌ر ئانه‌ بیه‌ن نوونگیوی کاریگه‌ر تا ئێڏێچێ گنانه‌ ویروو وه‌ش که‌رڏه‌ی ئا هه‌وه‌ڕا که‌ گه‌ره‌کێشانێ و تا ڕادیوی فره‌ تاڤانشا هه‌وه‌ڕه‌ پیویسته‌کاشا وێشا وه‌شێ که‌را هه‌ڵبه‌ت به‌یاوه‌ری و ده‌سباری ژیری و ئاوه‌زی پنه‌یاوایشا که‌ ئه‌ر ئا ژیریشا نه‌بیایا ڕه‌نگا پڕزۆ هه‌ورامیچ تا ئیسه‌ قه‌ره‌چۆڵه‌ش نه‌مه‌نه‌یا!. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ به‌ ئامای جۆرێو جه‌ مۆدێڕنیته‌ی قه‌ساله‌ینی خه‌ڵک ده‌سش چا سه‌نعه‌تیه‌ کێشت و ئیسه‌ چانیشا ته‌نیا نامێشا ئه‌گه‌ر مه‌نێبۆوه‌!. به‌باوه‌ڕم مشیۆم ئی نامێچه‌ هۆرگیریا و چه‌نیه‌تی وه‌ش که‌رڏه‌ی هه‌ر یۆیشا جه‌ لاو ئۆساکاشه‌وه‌(تا مه‌نێنێ ژیوایه‌نه‌) واچیۆ و بنویسیۆنه‌ کتێبێو تا گاهه‌ز زه‌مانێو هه‌ورامانیچ چڵه‌کیاره‌ و ئا سه‌نعه‌‌ ده‌سیێشه‌ ده‌س پنه‌ که‌رڏێوه‌ هه‌ڵبه‌ت به‌که‌ڵک گێرته‌ی جه‌ زانستی تازه‌ی!. لالۆ مۆمن یۆ چا شاعێرانه‌ که‌ نامۆ فره‌و ئا هه‌وه‌ڕاشه‌ که‌ هه‌ورامی به‌ ده‌ساو وێش وه‌شێ که‌رڏێنێ جه‌ شێعره‌شه‌نه‌ ئارڏێنێ. په‌ی نموونه‌ی جه‌ داستانه‌شێعرۆ "وه‌زۆ گۆماڵێ"نه‌ ماچۆ :     

شانه‌ و له‌ته‌ره‌، چه‌مچه‌ و ته‌شپێڵه‌

وه‌ینه‌ و نانه‌شان، سه‌وه‌ و ترازێڵه‌

من و ته‌ورێزی، سیه‌ و کێشانه‌

که‌وچ و نیمه‌که‌وچ، چاره‌ک پیمانه‌

پووزوانه‌ و کڵاش، پاڵا و خامینه‌

فه‌ره‌جی و نمه‌ڏ، به‌رگنه‌ و په‌ژمینه‌

هه‌ڵاوه‌ و مه‌وجه‌ و چۆخه‌ڕانکی کاڵ

دووکه‌ و دووکه‌که‌، ده‌سکێش و به‌رماڵ

یام یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ ماچۆ :                                                                                                                                                                                                             

چه‌مچه‌ جه‌ چۆی بێ، گۆشێ جه‌ هه‌ڕێ

ته‌شبی لکه‌دار په‌ی چاشته‌ ته‌ڕێ

ساچمه‌ و وه‌ره‌ندڵ، حه‌سکه‌ و جانبێزار

هه‌م په‌ی دیفاعی هه‌م ڕاو و شکار

ئه‌نجام :                                                                                                                                   

 هه‌رچن مشیۆم به‌یمێچ پنه‌ که‌ به‌ وه‌ره‌چه‌م گێرته‌ی وه‌رلوای کرژوکۆڵوو زانستوو به‌شه‌ری و هه‌رپاسه‌ فاڕیای جۆروو دیای ئینسانوو ئی سه‌رده‌میه‌ به‌ جه‌هانوو ده‌وروبه‌ریش ئێتر شێعرێ کلاسیکه‌ وه‌روو ئا وه‌ربه‌سا که‌ به‌تایبه‌ت جه‌ ته‌شکه‌نه‌(فۆرم) هه‌نێش و وه‌ره‌ڕاو واته‌ی فره‌و ئاواته‌ به‌رزه‌کا گێرۆ، مه‌لیڤیۆش په‌ی پێسه‌ وه‌ڵێ وه‌شه‌ویسۆ خه‌ڵکی بۆ و یاگێش ده‌ینه‌ش به‌ شێعرێ نه‌وێ، به‌ڵام ئیسه‌ که‌ هه‌ر ده‌سێو جه‌ هۆنیاره‌ ئازیزه‌کا ئا نه‌وع شێعرێ په‌سینا مه‌بۆ یه‌کسه‌ر سه‌روو ڕه‌وتوو وه‌ڵیناوه‌ بلا وه‌ره‌وه‌ و دنیا فانتزیه‌که‌و وه‌ڵینیانه‌ گیر بوه‌را و مشیۆم چه‌مێ دڕاره‌ کۆمه‌ڵگاکه‌یشا. به‌باوه‌ڕیچم کریۆ دلێ شێعرێ کلاسیکێنه‌ بڕێو جه‌ واقێعه‌کا درکنی و پێسه‌ لالۆ مۆمنی واچی :                                                     

زه‌مینوو گه‌نمێن تریاک نه‌شانی

نه‌کا تۆمێو بۆ زددوو ئینسانی

دژمه‌ن بنه‌تۆمی پیست په‌ی بارۆ

تۆ که‌رۆ تۆم­شان برات زه‌ره‌ر بارۆ

و عه‌ینوو سه‌ڏ ساڵێ چیه‌و وه‌ڵی نه‌ڏیه‌ی په‌ی کۆمه‌ڵگاو هه‌ورامانی، کۆمه‌ڵگه‌یو که‌ جه‌ دماو مامۆسا مه‌وله‌ویه‌ره‌ هیچش نه‌ڤاڕیابۆ خۆ دالێو مه‌ژگوو بنیاڏمه‌کاش فاڕیان و ڕه‌نگا پێسه‌ وه‌ڵینه‌کاشا نه‌تاڤا مامه‌ڵه‌ چنی ڕۆمانتیسموو دلێ شێعرێ کلاسیکێشا که‌را!!.                                                                    

بێ هیچ شکێوه‌ لالۆ مۆمن نۆدشی یۆ چا شاعێره‌ ئازیزانه‌ که‌ جه‌ دنیاو شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیه‌نه‌ فره‌و ته‌لبه‌ننه‌کاش قرتنه‌ینێ و به‌شیویوی ژیرانه‌ ڕه‌سمه‌ باوه‌کێش گه‌ره‌شێل که‌رڏێنێ هه‌ڵبه‌ت جه‌ دلێگره‌نه‌. ئاڏ به‌چه‌میوی ڕاس ڤین واقێعه‌کێش دیێنێوه‌، باسش که‌رڏێنێ و نه‌ته‌رسانه‌ ناڕاسیه‌کێش درکنه‌ینێ. به‌پاو هه‌ر ئا فاکتا بیه‌نه‌ که‌ شێعره‌ش وه‌سێنه‌نه‌ دلێ کۆمه‌ڵگای و خه‌ڵک جه‌ هه‌ر چینێو متاڤا په‌یوه‌ننیشا چنی بینا. جه‌ دماینه‌و ئی ورڏه‌باسیه‌نه‌ ئاوات موازوو جه‌ زووته‌رین وه‌خته‌نه‌ شێعره‌کێ لالۆ مۆمنی کریا به‌ کتێب و که‌ڵکی فره‌ته‌رشا جنه‌ هۆرگیریۆ.   

                                                                                      

18/11/1390 نۆدشه‌



نوشته شده در تاريخ شنبه بیست و هفتم اسفند 1390 توسط ابراهیم شمس
(به‌بنه‌ڕه‌ت گێرته‌ی داستانه‌شێعره‌کاو "هه‌ره‌که‌وڵه‌"،"وه‌زۆ گۆماڵێ"،"مام حاجی"،"فه‌قیری")

 پۆخته‌و وتاره‌که‌ی :   

 چی وتاره‌نه‌ تا وا حه‌ننا لیڤیابۆم په‌ی، حه‌ز پانه‌یمه‌ که‌رڏه‌ن ده‌س بنیه‌و سه‌روو ئا تایبه‌تمه‌ندیا که‌ جه‌ دلێگروو شێعرۆ لالۆ مۆمن نۆدشیه‌نه‌ هه‌نێ و دلێ دنیاو شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیێنه‌ یام هه‌ر مه‌پیڤیا یامکه‌تی ئه‌ر تاک و تووک گنا وه‌روو چه‌ما مه‌کریۆ پێسه‌ ڕه‌وتی شێعری ئێژانه‌وکێشانه‌شا که‌ری. ئیجا پنه‌وازا هه‌رچی بنه‌ڕانه‌ ئیشاره‌ به‌ دوێ خاڵا ده‌و : یۆ ئانه‌ که‌ به‌ داخێوێ گرانه‌وه‌ تا ئیسه‌ هیچ داستانه‌شێعرێوه‌ جه‌ لالۆ مۆمنی نه‌کریه‌ینه‌ به‌ کتێب تا ئا ئازیزێ که‌ شۆنۆ ئی هه‌رمانا هۆرکه‌را فره‌ته‌ر بیاڤانه‌ ڕاده‌و ژیری ئا هۆنیاره‌ وه‌شه‌ویسه‌یه‌، ته‌نیا لالۆ مۆمن به‌ لێریوی هێقمه‌وه‌ فره‌و هۆنیه‌کاش به‌ ده‌نگوو وێش واتێنێنه‌ ده‌نگ هۆرگیرێ (شریته‌) و پا جۆره‌ شێعره‌کێش جه‌ فه‌وتیای و دلێنه‌شیه‌ی گل ده‌ینێوه‌ منیچ په‌ی ئی په‌یجۆریه‌یه‌ که‌ڵکم چا نه‌وارا هۆرگێرته‌ن. خاڵێوه‌ته‌ر ئانێنه‌ که‌ چیه‌ولا هه‌ر یاگێوه‌ باسوو شێعرێ کلاسیکێ ئامانه ‌وه‌ر مه‌به‌ست ئا هۆنیه‌ ده‌بڕگه‌یێ یام ده‌ هێجایێنێ که‌ هه‌ر جه‌ کۆنه‌وه‌ تا ئیسه‌ مه‌نێنێوه‌ په‌یما

واچه‌بنه‌ڕه‌تیه‌کێ: 

شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیه‌‌،لالۆمۆمن،ته‌نز،ڕئاڵیسم،نه‌وه‌شیێ کۆمه‌ڵگای   

وه‌ڵینه: 

 به‌پاو ئا به‌ڵگا که‌ جه‌ ویه‌رڏه‌نه‌ مه‌نێنێوه‌ و که‌وتێنێ ده‌سوو پڕزۆ ئێمه‌، متاڤی واچی به‌ شیویوی ڕێکوپێک شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیه‌ جه‌ قه‌ڕنۆ دووی کۆچیه‌وه‌ ده‌سش پنه‌ کریان و هۆنیارێ په‌ی به‌ر وسه‌ی سۆ و هه‌ستوو ده‌روونیشا چا شێعرێ که‌ڵکشا هۆرگێرته‌ن که‌ هه‌روه‌ره‌نه‌ ئی شێعرێ وه‌سێنه‌نه‌ دلێ کۆمه‌ڵگاو هه‌ورامانی، بڕه‌وش پنه‌ دریان و شۆنۆ به‌رزه‌وه‌ بیه‌یش به‌ ده‌سوو سێکۆچکه‌ ئه‌ژناسیاکه‌و بێسارانی، سه‌یدی و مه‌وله‌وی ئیسه‌یچه‌ فره‌و هۆنیاره‌ هه‌ورامیه‌کا نه‌رم ونیانی و شاره‌زایی وێشا پا جۆره‌ شێعرێ که‌را ئامیانوو ئه‌ده‌بیاته‌که‌یشا. مامۆسا "ئه‌یۆب ڕۆسه‌م" ماچۆ به‌ قسۆ بڕێو جه‌ سه‌رچه‌مه‌کا جه‌ قه‌ڕنۆ دووی تا په‌نجی کۆچی هۆنیارێ کوردێ، فرێشا سه‌روو ئایینوو یارسانیه‌وه‌ بیێنێ که‌ کریه‌ینێ به‌ دوێ به‌شێ :

یه‌که‌م : ڕابه‌رێ و پیرێ یارسانێ   

دووه‌م : شۆنکه‌وتێ ڕابه‌ره‌کاو یارسانی (ئه‌یووب ڕۆسته‌م- هه‌ورامان- به‌رگی یه‌که‌م و به‌رگی دووه‌م- لاپه‌ڕه‌ 506)           

 یانێو به‌پاو ئا قسێ کریۆ واچی یۆوه‌مین ده‌سپنه‌که‌رێ شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیێ جه‌ دلێ تان­وپۆ ئایینوو یارسانیه‌نه‌ هۆرسێنێ و ئیسه‌ به‌رهه‌مه‌کێشا جه‌ کتێبه‌ دینیه‌کاشانه‌ پێسه‌ "سه‌رنجام"ی هۆرگیریه‌ینێ. چا هۆنیاره‌ دیاراشا کریۆ ئیشاره‌ پینیشا ده‌ی :    

باڵوولی ماهی، بابا لۆڕه‌ی لۆڕستانی، بابا ڕه‌جه‌ب لۆڕستانی، بابا حاته‌م لۆڕستانی، بابا نجووم لۆڕستانی، بابا سه‌رهه‌نگ ده‌ودانی، بابا قه‌یسه‌ری هه‌ورامی، بابا سرنجی که‌لاتی، بابا گه‌رچکی هه‌ورامی، دایه‌ ته‌ورێزی هه‌ورامی، مۆباره‌ک­شا= شا خۆشینی لۆڕستانی، جه‌لاله‌ خانمی لۆڕستان، بابا تاهێری هه‌مه‌دانی، فاتمه‌ لۆڕه‌ی گۆران و..........(ئه‌یووب ڕۆسته‌م- هه‌ورامان- به‌رگی یه‌که‌م و به‌رگی دووه‌م- لاپه‌ڕه‌ 508) 

دماو ئی شاعێراره‌ که‌ په‌ی مه‌رامه‌ دینیه‌کاشا و پاڵپشتی جه‌ ئایینه‌که‌یشا شێعره‌شا واتێنه‌، هه‌روه‌ره‌نه‌ خه‌ڵکانێوته‌ر که‌وتێنێ شۆنۆ ئاڏیشا و ده‌سشا به‌ شێعر واته‌ی که‌رڏه‌ن هه‌ڵبه‌ت مشیۆم واچیۆ که‌ به‌پاو سه‌رچه‌مه‌کا تا قه‌ڕنۆ په‌نجی کۆچی شێعره‌ ته‌نیا سه‌روو باوه‌ڕه‌ دینیه‌کاوه‌ نریه‌ینه‌ره‌ و چاوه‌خته‌ولا شاعێر جه‌ هۆنیه‌کاشه‌نه‌ دڵداری و چێوانێته‌رێش باس که‌رڏێنێ. (ئه‌یووب ڕۆسته‌م- هه‌ر ئا سه‌رچه‌مه‌و وه‌ڵێ).    

به‌گرڏوو ئا چاڵ و به‌س و قۆرتا که‌ ئامه‌ینێ وه‌ره‌ڕاو کاروانوو شێعرێ کلاسیکێ، ئا کاروانه‌ تا ئێگه‌ یاوان و ئیسه‌یچشه‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ فره‌و هۆنیاره‌ هه‌ورامیه‌کا چا ته‌رز شێعرێ که‌ڵک گێرا که‌ یۆ چانیشا لالۆ مۆمن نۆدشیا که‌ چی وتاره‌نه‌ سه‌روو دلێگروو شێعره‌کاشه‌وه‌ باس که‌روو به‌ڵام به‌ خاسش مزانوو وه‌ڵێنه‌ په‌ی ئه‌ژناسنای فره‌ته‌ریش به‌ وانه‌ری ئازیزی دالێو جه‌ باره‌و ژیوایشه‌ره‌ باس که‌روو.

لالۆ مۆمن کێن؟  

مۆمن بروومه‌ندی کۆڕوو "محه‌مه‌د"ی ساڵۆ 1320ی ڕۆجیاری هام­سات چنی قووله‌و شه‌ڕوو جه‌هانی دووه‌می و چێره‌وزوه‌ر بیه‌ی ده‌سه‌ڵاتوو ڕه‌زا شای جه‌ شاروو نۆدشه‌ینه‌ ئامانه‌نه‌ ژیوای و یه‌که‌م که‌ڕه‌ت چه‌مێش دنیاشا دیه‌ن. لالۆ مۆمن چا سه‌رده‌مه‌ تاڵه‌نه‌ پێسه‌ فره‌و زاڕۆڵه‌ هام­ته‌مه‌نه‌کاش وه‌روو ناچاری و په‌ی یاوای به‌ تیکێو نانێ ئاواره‌و ئی هه‌رد و ئه‌و هه‌ردی بۆ و تاموو کۆله‌مه‌رگی و نه‌ڏاری و خه‌فه‌تی چه‌شۆ. چا بنه‌ڕاو هه‌رزه‌کاریشه‌نه‌ پێسه‌ نۆمسی لاو ئی ئۆسا و ئه‌و ئۆسایه‌وه‌ چۆڵێ هه‌رمانا هۆرکه‌رۆ تا باروو سه‌ختوو ژیوای مازیش عه‌ینوو گۆچانێ نه‌چه‌منۆ!!، فره‌و یاگاو کوردستانی مڏۆ په‌ی، هه‌ر ئا گێڵایه‌ بۆ نوونگه‌و چه‌مه‌وه‌ که‌رڏه‌یش و پێسه‌ دیکارتی فه‌یله‌سووف ماچۆ سه‌فه‌ر لالۆ مۆمنی خاس خاس په‌روه‌رنۆ. دماته‌ر جه‌ شێعره‌کاشه‌نه‌ ئا گێڵایه‌ ڕه‌نگ مڏۆوه‌!. لالۆ مۆمن هه‌ر پاسه‌ که‌ وێش ماچۆ جیاکار چانه‌یه‌ که‌ ناکڵۆکاری ژیوای ورینیش مه‌ڏۆ وانایش تا سه‌ر به‌رۆ و فێرگانه‌ مه‌نۆوه‌ به‌ڵام ئێڏ کۆڵ مه‌ڏۆ و فێروو ئه‌وه‌وانای بۆ،یۆوه‌م که‌ڕه‌ت هۆنیه‌کاو مامۆسا پایه‌به‌رزه‌کا پێسه‌ بێسارانی، سه‌یدی و مه‌وله‌وی موانۆوه‌ و مه‌ژگش شڵێڤیۆ!!. به‌گۆش شل که‌رڏه‌ی به‌ ئا شێعرا هه‌ستی ناسکش گنۆ جموجۆڵ. که‌ گنۆنه‌ ویروو شێعر واته‌ی، دووره‌وه‌ که‌وته‌ی جه‌ خه‌رمانۆ وه‌شه‌ویسی ئه‌ڏه‌ی نازارێش چنی زقم و سه‌رڏاوسۆڵه‌و نه‌ڏاری با به‌ دوێ نوونگێ کاریگه‌رێ که‌ لالۆ مۆمن زۆخاوه‌کاش مجۆره‌ سه‌روو کاقه‌زی و چاگه‌ سراڤنۆشا. چا وه‌خته‌وه‌ تا ئیسه‌ لالۆ مۆمن چننێ داستانه‌شێعرێش واتێنێ که‌ یۆ جه‌ یۆی وه‌شته‌رێنێ و به‌ چه‌میوی ڕ‌ئاڵی نۆقسانیه‌کێش کلکه‌نیشانێ که‌رڏێنێ.‌ هه‌رچن خه‌ڵکه‌که‌ی به‌ نه‌وار ئه‌ژنه‌ڤیێنێ به‌ڵام وه‌روو چوارچۆی ڕئاڵیستیشا فره‌و کۆماڵانه‌ به‌یاگۆ کینایه‌ی به‌کارشا مارا. په‌ی نموونه‌ی فره‌و هه‌ورامیه‌کا وه‌ختارێو چه‌مشا گنۆ نابه‌رامبه‌ریه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کا و فه‌رق وسه‌ی گه‌ڏا و ده‌وڵه‌مه‌نی گرڏ هاوار که‌را و ماچا :                  

ده‌وڵه‌مه‌ن که‌رۆ قسه‌ی بێ­ سه‌مه‌ر                                                   

خه‌ڵکی گرڏ ماچۆ ئافه‌رین شه‌که‌ر                                                      

گه‌ر گه‌ڏا که‌رۆ قسه‌ی فێردۆسی                                                    

خه‌ڵکی پنه‌ش ماچۆ بۆخوا خاس مڕێسی (داستانه‌شێعرۆ "فه‌قیری"     

ئاهۆنیاره‌ ئازیزه‌ دماو حه‌فتا وه‌هاراره‌ که‌ به‌ چه‌م دیێنێش ئیسه‌ هه‌رئه‌ره‌نیشته‌و شاره‌ وه‌شڵانه‌که‌و نۆدشه‌یا و ته‌مه‌ڏاروو چه‌م پنه‌که‌وته‌ی وه‌هارانێو ته‌ریا و ئێمه‌یچ ته‌مه‌ڏارێ چه‌م پنه‌که‌وته‌ی داستانه‌شێعرانێوته‌ری چاڏیه‌نمێ که‌ ئاواته‌وازه‌نا ئاواتوو هه‌ر دوه‌ لایما گا به‌ی. (چه‌م پنه‌که‌وته‌ی چنی لالۆ مۆمن نۆدشی – ئۆمید حه‌بیبی – زمسانوو ساڵۆ 1390ی ڕۆجیاری ).                        

 

شکێوه‌ش نیه‌نه‌ چنه‌ که‌ شێعرۆ لالۆ مۆمنی شێعرێوه‌ بنج و به‌تانه‌داره‌نه‌. به‌باوه‌ڕم ئا تایبه‌تمه‌ندیێ که‌ جه‌ شێعره‌شه‌نه‌ گنا وه‌روو چه‌می بڕێو یاگانه‌ به‌ڕاسی وێنه‌شا نیا و متاڤی واچی وێش بنه‌ڕه‌تبڕوو ئا جۆر ڕه‌وتیه‌نه‌ دلێ ئه‌ده‌بیاتی هه‌ورامیه‌نه‌ و بڕێو یاگاچه‌نه‌ ئا نه‌وع ویره‌وه‌ که‌رڏه‌یه‌ فره‌ که‌م لاو ماباقی هۆنیاره‌کاوه‌ دیاریش دان هه‌ر ئانه‌ بی نوونگه‌و ئانه‌یه‌ ده‌س که‌روو ڤشکنای و له‌یه‌که‌وه‌دای شێعره‌کاش و به‌پاو هازۆ ئاوه‌زیم ئا تایبه‌تمه‌ندیێ که‌ جه‌ شێعره‌شه‌نه‌ چه‌مم پنه‌ که‌وتێنێ جه‌ چن خاڵه‌کاو واریه‌نه‌ ئارڏێنێم و په‌ی هه‌رکامیشا چن نموونێوم جه‌ شێعره‌کاش ئارڏێنێوه‌.

1- ئه‌ره‌ڕنیای و لادای جه‌ دنیا باوه‌که‌و ڕۆمانتیسمی :

ئه‌گه‌ر تۆتۆ شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیێ هه‌ر جه‌ بنه‌ڕاوه‌ تا ئیسه‌ هۆرده‌یمێوه‌ و خاس هۆرشڤشکنمێ گنۆوه‌ سارا په‌یما که‌ هۆنیاره‌کێما پنه‌شا وه‌ش بیه‌ن پی چننه‌ بێجگه‌م باسوو سرووشت، دڵداری، شیوه‌ن که‌رڏه‌ی په‌ی مه‌رگوو ئازیزیوی و ئه‌وه‌لاڵیای جه‌ خوای زیاته‌ر قسێوه‌ته‌ر نه‌که‌را و چا دنیانه‌ نه‌ترازیا. به‌ واتێوته‌ر شاعێروو مه‌حاڵوو هه‌ورامانی به‌که‌ڵک گێرته‌ی جه‌ خه‌یاڵی تێژ و هه‌ستی پاکیش یام شێعره‌ش چنیێنه‌ که‌ش و کۆی ئه‌وه‌ڕازیاو هه‌ورامانیه‌ره‌ یام باسوو باڵاو دڵدارێ زڵف دێزێش که‌رڏه‌نش یامکه‌تی وه‌روو که‌رڏه‌واش په‌ڕه‌دڵ لاڵیانه‌وه‌ خوای!. حه‌شاش چنه‌ مه‌کریۆ که‌ خه‌م و خه‌فه‌ت یۆ جه‌ بنه‌ڕه‌تیته‌رین فاکته‌کاو شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیێن، شاعێر یام جه‌ تۆریه‌ی نازاره‌کێش په‌ژارێ ڤجارۆ یام وه‌روو ئانه‌یه‌ ئیسه‌ پیر بیه‌ن و ده‌ورانوو هه‌رزه‌کاریشه‌نه‌ نه‌تاڤانش نما و ڕۆچه‌و وێش به‌گا بارۆ دانش پێوه‌ره‌!!، وه‌ختاریویچ وه‌ششا په‌نا به‌رۆ که‌ش وکۆ ڕه‌نگینه‌که‌و هه‌ورامانی و باسوو یاگه‌ به‌ یاگه‌یش که‌رۆ و ماڵۆ سینه‌شه‌ره‌ که‌ وه‌ڵاتوو من ئه‌وه‌ڕازیاته‌رین نیشینگه‌و دنیایا!. چی ته‌رز شێعرێنه‌ بێ هیچ شکێوه‌ شاعێره‌کێما جوانته‌رین سه‌ناعاتی ئه‌ده‌بیێشا خۆڵقنه‌ینێ و ڕه‌نگا جه‌ فۆرمه‌نه‌ که‌م جه‌ شاعێره‌ دیاره‌ جه‌هانیه‌کاچ نه‌بانێ. خه‌یاڵی ناسکشا ڕۆمانتیسمیوی مه‌کینش وه‌ش که‌رڏه‌ن(هه‌رچن پاسه‌ مڏۆ چه‌مه‌وه‌ پێسه‌ ویرچه‌میوی(قۆتابخانه‌) ڕۆمانتیسمشا نه‌نیاره‌ به‌ڵام شێعره‌کێشا گنانه‌ وا چوارچۆ). هۆنیار چا دنیا خه‌یاڵیشه‌نه‌ ته‌یمانێوه‌ ده‌وروو وێشه‌نه‌ ته‌نۆ و ته‌نیا باسوو ئێش و وه‌شی وێش که‌رۆ و کارش نیا سه‌روو ئیڏی و ئه‌ویه‌وه‌!. شێعره‌ش خزنۆنه‌ کۆنجێله‌و ته‌نیایش، پنه‌ش وه‌ش نیا بزنۆشه‌ره‌ و حه‌ز که‌رۆ هۆنیه‌ش ته‌نیا په‌ی وێش بۆ و هیچ که‌سته‌ر!! به‌ڵام لالۆ مۆمن خڏێ مه‌ڏۆنه‌ ئا دنیا وه‌رته‌سکه‌یه‌ و وێش چاگه‌نه‌ مه‌بینۆوه‌ به‌ڵکووم گه‌ره‌کشا شێعره‌ش پێسه‌ جامیوی وه‌شی و نه‌وه‌شیه‌کاو کۆمه‌ڵگاکه‌یش برمانۆ به‌ وه‌رده‌نگیش، گه‌ره‌کشا شێعره‌ش ڤه‌زۆنه‌ دلێ خه‌ڵکی و نه‌ڏامه‌تیه‌کاشا باس که‌رۆ، گه‌ره‌کشا پا بنیۆنه‌ جه‌هانوو واقێعی و ده‌نگوو ئه‌وه‌نه‌بڕیاو خه‌ڵکی بۆ و به‌ره‌کۆ خه‌یاڵی وه‌ره‌ دۆ. جه‌ داستانه‌شێعرۆ "مام حاجی"یه‌نه‌ به‌ شیویوی ژیرانه‌ ئا هه‌رمانێ که‌رۆ و ماچۆ : 

یه‌ک ڕۆ زمسان بێ، سه‌رڏا و گه‌رڏه‌لوول

به‌ڏه‌ن بێ­ پۆشاک، دڵ مات و مه‌لوول     

نه‌ چای نه‌ هارڏێ نه‌ قه‌ن نه‌ نه‌وته‌        

زاڕۆڵه‌ ماته‌م وێنه‌ی کۆس که‌وته‌           

وانه‌ر که‌ شێعره‌کاش موانۆوه‌ نۆقسانیه‌کا ته‌نیا هینێ هۆنیاری مه‌ڤینۆ به‌ڵکووم که‌ خاس ورڏ بۆوه‌ مزانۆ ده‌رڏه‌ ده‌رڏۆ ئاڏیچیه‌نه‌!!. یام یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ پێسه‌ تابڵۆ نه‌قاشی، گیروارڏه‌یی و په‌ک که‌وته‌ی مارۆ وه‌روو چه‌ماو و ماچۆ :             

پاپۆش کڵاشه‌ شره‌ و پابه‌ره‌م خاما

به‌شکوو زیاڏ نه‌بۆ زینده‌گیم کاما(داستانه‌شێعرۆ فه‌قیری)

هۆنیار ئانه‌ ڕێکا ماچۆش، تاڵی ژیوای مارۆ وه‌روو نه‌زه‌رۆ منی وه‌رده‌نگی، خه‌یاڵی وه‌ر مڏۆ و پیچیۆنه‌ واقێعوو کۆمه‌ڵگاکه‌یش. لالۆ مۆمن جه‌ داستانه‌شێعرۆ "هه‌ره‌ که‌وڵه‌"ی که‌ به‌ڕاسی یۆ جه‌ شاکاره‌ ئه‌ده‌بیه‌کاو هه‌ورامانیا و بێ­سێ ودوو کریۆ واچی جه‌ ئه‌ده‌بیاتی هه‌ورامیه‌نه‌ وێنه‌ش نیا جه‌ زوانوو هه‌ره‌ که‌وڵه‌یه‌وه‌(هه‌ره‌ که‌وڵه‌ نه‌مادوو ئینسانیوی مه‌ینه‌تدار و به‌ڏبه‌ختیا) مه‌ینه‌ت و به‌ڏبه‌ختی به‌شه‌روو کۆمه‌ڵگاو هه‌ورامانی به‌ شیویوی مه‌کین مڏۆ نیشانه‌ و ماچۆ :  

به‌عه‌مرم یه‌وی نه‌ڏیێنێم به‌ چه‌م  

شه‌وه‌ر و یۆنجه‌م ئه‌من نه‌نیان ده‌م

خۆراکم شه‌خه‌ڵ یا تۆکڵ شۆتی    

به‌شکه‌م گۆزه‌رانم بۆ به‌ قله‌و جه‌وتی

چا داستانه‌شێعرێنه‌ هه‌ره‌ که‌وڵه‌ لاڵه‌ و شفاش به‌رۆ لاو لالۆ مۆمنی و ماچۆ کاکه‌ فه‌ره‌ج(نه‌مادوو زۆڵمی) هه‌ر هه‌رمانێم پنه‌ که‌رۆ و مه‌په‌رسۆمه‌وه‌ په‌ی، وارڏه‌م مه‌ڏۆ، به‌ تێڵا کۆشۆم!!، منیچ یاغی بیه‌نا و ڕه‌مانا و هه‌رمانه‌ش په‌ی مه‌که‌روو!!      

دیم لووشکه‌و هه‌ری ته‌قه‌ش دا به‌ره‌ی

ئاماوه‌ جواب جه‌نابوو هه‌ره‌ی               

واتش مۆمن گیان په‌نام ئاورڏه‌ن          

ئارۆ یه‌رێ ڕوێن هیچم نه‌وارڏه‌ن          

لالۆ مۆمن په‌رسۆشه‌وه‌ ڤنه‌ و ماچۆ :  

 واتم ئێننه‌ هه‌وڵه‌نی ئێننه‌ بێ­وێنی

ئه‌من مه‌ژناسووت تۆ هه‌روو کێنی؟

هه‌ره‌ که‌وڵه‌ جه‌ جوابه‌نه‌ ماچۆ :            

هه‌روو فه‌ره‌جی هه‌ره‌ که‌وڵه‌نا

ڕه‌مه‌ی ڕه‌مانا په‌وچی هه‌وڵه‌نا

که‌ هۆنیار چا داستانێنه‌ به‌زه‌یش مه‌یوه‌ هه‌ره‌ که‌وڵه‌یره‌ و قسێ که‌رۆ چنی کاکه‌ فه‌ره‌جی که‌ چی پاسه‌ که‌رۆ به‌ هه‌ره‌ که‌وڵه‌ی، جه‌ جوابه‌نه‌ کاکه‌ فه‌ره‌ج ماچۆ : 

 ئه‌گه‌ر ئاڏ بێ­ده‌نگ بارم په‌ی بارۆ

بێ سه‌ڕه‌سه‌ڕ بۆ و هیچ ده‌نگ نه‌که‌رۆ

شه‌رته‌ بۆ منیچ خاس وه‌یش که‌روونه‌

سمێش تاشوونه‌ و ناڵێش که‌روونه‌

به‌ڕاسی نیشان دای مه‌ینه‌ت و کۆله‌مه‌رگی پا جۆره‌ و جه‌ زوانوو هه‌ریه‌وه‌، هه‌رمانێوه‌ ئه‌ده‌بیێ تازێنه‌ که‌ کرژوکۆڵ لوانه دلێ دڵوو خه‌ڵکی و ئێننه‌ حه‌زشا پنه‌ که‌رڏه‌ که ته‌نانه‌ت فرێشا‌ دۆگه‌به‌دۆگه‌ وه‌ره‌شا که‌رڏه‌!. شێعرۆ لالۆ مۆمنی واقێع چێشا ئانه‌یه‌ درکنۆ، جه‌ داستانه‌شێعرۆ "مام حاجی"یه‌نه‌، هۆنیار وه‌روو نه‌ڏاری ملۆ لاو حاجی و ماچۆ به‌شکه‌م چێوێوم دۆ پنه‌ که‌ گنا قسێ حاجی پنه‌ش ماچۆ :                                

ته‌مه‌ڏار نه‌بی مه‌ڏه‌وت هه‌ر پاسه‌

یانه‌ت هه‌ن یا مڵک، زه‌مین یا لاسه‌؟

په‌ناش په‌ی چێشی، واچوو ڕاسێوه‌

سه‌کلێو هارڏه‌ تفیم ده‌ینێ لاسێوه‌

جه‌ دماینه‌و ده‌مه‌ته‌قه‌کێنه‌ هۆنیار ماچۆ حاجی زاناش هیچم نیا، تووڕه‌ بی :          

حاجی که‌ زاناش ڕووت و گڏانا

  جه‌ یانه‌ و مڵکی خوای پنه‌ نه‌ڏانا

گه‌ڏا بێ­عه‌قڵا هه‌م بێ­شعوورا

ئه‌جیانشا ئه‌من دینم زه‌روورا

خه‌ڵکم فریو دان کاسبیم که‌رڏه‌ن

په‌ی ئیعتیباری من حه‌جم که‌رڏه‌ن

هۆنیاریچ دڵش په‌ڕ بۆ و ماچۆ :

ئینه‌مه‌ ئه‌ژنی جه‌رگم بی که‌باب

شه‌رمم هۆرگیریا و ئامانێوه‌ جواب

واتم مام حاجی ده‌سبڕی بێ­ئینساف

حه‌یفوو کابه‌ی نیا تۆ که‌رڏه‌ن ته‌واف

ئه‌مڵاکوو خه‌ڵکیت ئه‌پێسه‌ وارڏه‌ن

جه‌رگوو فه‌قیرات پی نه‌وعه‌ وارڏه‌ن

ئه‌گه‌ر خاس به‌رهه‌مه‌ شێعریه‌کاو لالۆ مۆمنی شی که‌ریه‌وه‌ چننها نموونێ چامنێ میۆزیه‌وه‌ که‌ هیچ نیشان جه‌ ئه‌ره‌ڕنیای ئا شاعێریه‌نه‌ جه‌ دنیا باوه‌که‌و ڕۆمانتیسموو دلێ شێعرێ هه‌ورامیێ به‌ڵکووم مرمانۆت پنه‌ که‌ مۆمن نۆدشی پێسه‌ ڕئاڵیستیوی نه‌وه‌شیه‌کێ، هۆرزه‌وئه‌ره‌نیشته‌ قیزه‌ونه‌کێ و فره‌و چێواش جه‌ شێعره‌شه‌نه‌ زه‌قێ که‌رڏێنێوه‌ و جه‌ گرڏوو شێعره‌کاشه‌نه‌ سه‌روو ئا هه‌رمانێوه‌ سوور بیه‌ن په‌وکای متاڤی واچی لالۆ مۆمن ئا ڕه‌وتشه‌ جه‌ شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیێنه‌‌ تازه‌ ده‌س پنه‌ که‌رڏه‌ن.

2- هۆرچنیه‌ی "ته‌نزی"ی په‌ی واته‌ی که‌م­وکۆرتیه‌کا :

 ئه‌گه‌ر به‌ شیویوی ساڏه‌ تاریفوو "ته‌نز"ی که‌رمێ کریۆ واچمێ که‌ "ته‌نز" به‌ ئا چیویه‌ ماچا که‌ بنیاڏم به‌ ئه‌ژنه‌ڤیه‌یش وه‌ره‌ڕوو قلیۆوه‌ و لچێش خوه‌ به‌رۆشاوه‌ به‌ڵام ده‌روونشه‌نه‌ گره‌ڤۆ و جه‌رگش مه‌یوه‌ ئێش. ماوێوی فره‌ن که‌ نویسه‌ر و شاعێره‌کێ ده‌وروپشتیما به‌تایبه‌ت ئه‌ده‌بیاتی فارسیه‌نه‌ جه‌ "ته‌نز"ی په‌ی واته‌ی نۆقسانیه‌کا که‌ڵک گێرا به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ بێ­هیچ شکێوه‌ به‌ سه‌ره‌نج دای به‌ به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بیه‌کاو هه‌ورامانی متاڤی واچی تا ئیسه‌ ئا جۆر واته‌یه‌ دلێ ئه‌دیبه‌کاو هه‌ورامانیه‌نه‌ باو نه‌بیه‌ن و هه‌ر پاسه‌ که‌ وه‌ڵێنه‌ ئیشاره‌ش پنه‌ دریا هۆنیاره‌کێ ئێمه‌ خه‌م و خه‌فه‌ت و شیوه‌نوو وێشا جه‌ شێعره‌شانه‌ باس که‌رڏێنێ وه‌لیم لالۆ مۆمن جه‌ فره‌و هۆنیه‌کاشه‌نه‌ به‌ ته‌رزیوی ته‌نز خه‌فه‌تێ و په‌ژارێ کۆمه‌ڵگاکه‌یش زیتێ که‌رڏێنێوه‌. په‌ی نموونه‌ی جه‌ داستانه‌شێعرۆ "مام حاجی"یه‌نه‌ په‌ی واته‌ی نه‌ڏاری و په‌ک که‌وته‌ی ماچۆ :  

مڵێ یا سیسه‌رگێ بلانه‌ وا یانا

ئاوڕووما به‌را چنی دژمانا!

ئه‌ر زوانشا بۆ ئاوڕووم به‌را

سه‌ڏ ساڵێ گێڵا ده‌م ته‌ڕ مه‌که‌را!

هه‌ر چا داستانه‌شێعرێنه‌ یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ ماچۆ :                            

بێ­ژه‌مه‌نیێنه‌ ڕێخۆڵام بڕیان

یۆ هاوار که‌رۆ پاڵاکه‌م دڕیان

ده‌رڏه‌م بێ ده‌رمان مه‌کریۆم ده‌وا

نه‌ پاتۆڵ نه‌ کڵاش نه‌ هه‌نم که‌وا

یامکه‌تی هه‌ر چا داستانه‌شێعرێنه‌ لالۆ مۆمن باسوو بێ­ده‌سه‌ڵاتی خه‌ڵکوو کۆمه‌ڵگاکه‌یش که‌رۆ و وه‌رده‌نگی میاڤنۆنه‌ گیروارڏه‌یه‌که‌ی، هه‌رچن ڕه‌نگا به‌ یۆوه‌م که‌ڕه‌توو ئه‌وه‌وانایش خۆ به‌ڵام ڕه‌نگا خوه‌و گره‌ڤه‌ی بۆ! :                                                                      

دۆن و شه‌له‌مین، ماش و په‌تڵه‌ و هڵۆش

جه‌ یانه‌مانه‌ نه‌ژنیێنه‌م بۆش

مه‌گه‌ر خوا وێش وه‌ش که‌رۆ کارا

سه‌ڏه‌قه‌ دانێ گۆشتما په‌ی بارا!!

جه‌ "مام حاجی"یه‌نه‌ هۆنیار وه‌روو زاڕۆڵه‌کاش که‌ ئاورایێنه‌ ته‌نگشا ڤنه‌ ئامان مه‌جبووری وێش ڤزۆ ئه‌و یانه‌و حاجی و وه‌روو وێشه‌ره‌ ماچۆ باوه‌ر مه‌که‌روو حاجی جوابم دۆ، هه‌ر ته‌گبیرێوم که‌رۆ په‌ی و پاسه‌ نمازۆمه‌وه‌!! که‌ چنی حاجی ژه‌نێ گنۆ قسێ، ئێتر گۆشگیر میاڤۆنه‌ که‌ قسه‌کێ وه‌ڵێش دڵوه‌شی وێش زیاته‌ر هیچیوته‌رشا چنه‌ نه‌بیه‌ن ‌! :                                             

سا چ حاجی ژه‌ن خوایا وێت مزانی

ڕمووزنێوته‌ر چامنه‌ به‌ منش نه‌رمانی

مه‌چه‌کێ زروێ ئه‌جۆ وه‌نیه‌نه‌

هه‌شه‌‌ لاشه‌وه‌ مڵڵا ژه‌نیه‌نه‌!

لووته‌ش هه‌ر ئه‌جۆ زه‌نگه‌نی لارا

لچش ماچینه‌ خۆ سه‌ر پاسارا!

دڏانش گاوه‌سن، سه‌ره‌ش سه‌وه‌ته‌

تووشمه‌وه‌ ئاما من ئی غه‌یبه‌ته‌

قۆلش هۆرکه‌رڏه‌ بێ پاش پاور وا بێ

مه‌یموون لاشه‌وه‌ نه‌قاش کریا بێ

ئیجا چێگه‌نه‌ شاعێر به‌ ژیریێوی ته‌مام باسوو تاریفه‌ گۆتره‌یاو وێش لاو حاجی ژه‌نێوه‌ که‌رۆ تا ڕاده‌و په‌ک که‌وته‌ی خاس بارۆ وه‌روو چه‌ماو وه‌رده‌نگی و نیشانه‌ دۆ که‌ به‌شه‌ری ته‌نگ ڤنه‌ ئاما وه‌روو نانێ درێچ مڏۆ! تۆی وه‌رده‌نگ یۆوه‌م که‌ڕه‌ت ده‌س که‌ری خوه‌ی به‌ڵام که‌ ورڏ بیه‌وه‌ مڏه‌ی ‌ پێوه‌ره

واتم سلامه‌له‌یک ئه‌هلوو ئیمانی

حۆریۆ به‌هه‌شتی و په‌ریۆ ئاسمانی

وه‌ڵێنه‌ یه‌کجار ئه‌وقات تاڵه‌ بێ

ئه‌جیاش ڕاس ماچوو فره‌ وه‌شحاڵه‌ بێ

حاجی ژه‌نیچ که‌ تاریفێ چامنێ مژنه‌ڤۆ لاشه‌وه‌ سه‌مه‌ره‌ مرمانۆ و وێچش جه‌ گرڏ که‌سێ خاسته‌ر مزانۆ که‌ ئا تاریفێ مه‌وه‌را پاڏێ به‌ڵام هه‌ر وه‌شش مه‌ی و وه‌ڵێنه‌ که‌ چه‌مێش نه‌بێنێ کابره‌ی ڤینۆ ئیسه‌ پا قسا نه‌رمه‌ بۆ و مازۆ بلۆ لاو حاجی!. جه‌ هه‌ره‌ که‌وڵه‌نه‌، هه‌ره‌ که‌وڵه‌ باسوو نه‌ڏامه‌تیه‌کاش که‌رۆ په‌ی لالۆ مۆمنی و ماچۆ :

ئه‌گه‌ر ته‌سادف ده‌س که‌روو سه‌ڕای

تێڵام په‌ی گێرۆ ده‌س که‌رۆ نه‌ڕای

زاوڵێ سه‌وڕ که‌را با منیچ سه‌ڕوونه‌

ده‌رڏی دڵ که‌روو دالێو نه‌ڕوونه‌!

جه‌ "فه‌قیری"یه‌نه‌ به‌ ته‌نزێوه‌ مه‌کینه‌ ئه‌وپه‌ڕوو واقێعی مارۆ وه‌روو چه‌ماو گۆشگیری و وه‌رده‌نگی چنی خوه‌ی به‌رۆ ویرێره‌، ماچۆ :                                         

چاره‌کێو نوه‌ی که‌وچێوه‌ خه‌له‌

سیسه‌رگ به‌شبه‌ره‌ مڵه‌ سه‌رته‌ڵه‌

په‌نج قرانێ پیازی قرانێو زه‌رڏه‌چۆ

شکه‌شا مه‌به‌روو واچوونه‌ش به‌ تۆ

دیسان چاگه‌نه‌ ماچۆ :                                      

حه‌تتا پنه‌کێما مڏۆمانه‌ تانێ

گرڏ ڕوێو په‌ی ساجی ملمێ سه‌ڏ یانێ

پیاڵه‌ی لچ مڕیا چێڕپیاڵه‌ی هه‌ڕین

هه‌رچی منیه‌وش لچ هۆرگێڵوو جه‌ دین

جه‌ "وه‌زۆ گۆماڵێ"نه‌ په‌ی نیشاندای قه‌ناعه‌توو خه‌ڵکوو هه‌ورامانی، ئاڏیچ نه‌ک په‌ی په‌سینای ئا ساچه‌یه!‌، جه‌ چن یاگێنه‌ ماچۆ :                                                

گوزه‌رانی ساڏه‌ و وه‌ش ویارێنێ

گجیێو حه‌وت وه‌یوێش پنه‌ ئارێنێ

نمه‌ڏیوی تازه‌ چنی یۆی نیمداشتی

چوار ڕوێ وشکه‌ژاو جاریویچ چاشتی

 

که‌س بێ که‌یف نه‌بێ گرڏ که‌س ده‌ماخ بێ

ماسینشا کۆڵ و تیاره‌ ئۆڵاخ بێ

به‌ سه‌ره‌نج دای به‌ گرڏوو داستانه‌شێعره‌کاش میاڤمێنه‌ ئا ڕاسیه‌یه‌ که‌ لاو لالۆ مۆمنیه‌وه‌ "ته‌نز" فاکتیوی بنه‌ڕه‌تیا په‌ی واته‌ی که‌م­وکۆرتیه‌کا و نابه‌رامبه‌ریه‌کا. لالۆ مۆمن گه‌ره‌کشا ته‌نز یۆ چا شێوه‌و واته‌ی واقێعه‌کا بۆ تا خاس وه‌رده‌نگ دلێگروو شێعره‌کاش گێرۆ و بزانۆ داڵغێ و دڵه‌چرکێ شاعێری چێشێنێ؟. به‌باوه‌ڕم هه‌ر ئا هۆرچنیه‌ی ژیرانه‌و ته‌نزێ په‌ی درکنای نۆقسانیه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کا بیه‌ن نوونگه‌و ئه‌وه‌مه‌نای شیعرێش دلێ خه‌ڵکه‌که‌ینه‌، گۆشگیر جه‌ گۆش شل که‌رڏه‌ی به‌ هۆنیه‌کاش مه‌مانیۆ، هه‌ست به‌ تیكراری مه‌که‌رۆ و ماچۆ بازه‌ش با چیویوی تازه‌یچ گنۆ گۆشما!.

سه‌رچه‌مه‌ : http://denguhawramani.blogfa.com/


نوشته شده در تاريخ دوشنبه پانزدهم اسفند 1390 توسط ابراهیم شمس

 ڕام که‌وته‌ ئارو ئو حــه‌وزه‌ لاره‌

دڵم بی که‌باب ده‌ر‌وون ســــــه‌د پاره

 

بیه‌ بێ یاگێ شیــوه‌ن و وه‌ی وه‌ی

چوڵ و وێرانه‌ چنــــار ڕه‌نـــگی به‌ی

 

واتم ئای تونی سه‌رته‌نووری به‌رز

کون سه‌ی سه‌هه‌ندت چی فاڕیان عه‌رز

 

کون چایخانه‌ و چنــــاری سه‌وزت

کـــون هاژه‌و ئـاوێ که‌لاو بێ حه‌وزت

 

کون مه‌نزه‌ره‌ی وه‌ش کون چاوڕاوت

ئاوه‌دانیت کـــون چـی نه‌مـــه‌ن باوت

 

چی سـه‌رتا واری بتــون کریانی

جیـــای چایخـــانه‌ی مــــزگی نریـــانی

 

بیــــــه‌نی یاگـــــێ فاتـێـحه‌ وانای

یو په‌ی شیــــوه‌نی یـــــو وێ ئه‌رمانای

 

که‌س نمه‌ێ لاو تو به‌ عه‌زمو وه‌شی

چـوڵ و وێـــــرانـه‌ ، قه‌دیمی مـه‌شی

 

ماچـو تو کێـنی ؟ بــرای ڕاگــوزه‌ر

ماچـی جــه‌ دنیـای نیه‌نت خه‌بــه‌ر

 

چه‌رخێـــو فـاڕیـا ستــه‌مش لابه‌رد 

ستـه‌مێــوته‌ری تازه‌ش به‌نـا کـه‌رد

 

قه‌ڵای شادیو شوق شاناش وه‌هه‌مدا

پاشاش وه ‌ڕووی تاف گێجی ماتــه‌مدا

 

گێـجی ئه‌ڕفانــا وه‌ ده‌شت و ده‌ر دا

شه‌ماڵی هـورگێـرت به‌ کو و که‌مه‌ردا

 

ئیسه‌ قوله‌ی خه‌م جه‌ وه‌ڵات به‌رزه‌ن

شیــوه‌ن و ماتـــه‌م جه‌ عالــه‌م فــه‌رزه‌ن

 

منیچ چوون عاله‌م شێــــــویان حاڵم 

به‌رزته‌ره‌ن جـه‌ عام هه‌نـاسه‌ی کــاڵم

 

جه‌ داخی چه‌رخی چه‌پگه‌ردی چه‌پــڕه‌و 

حه‌رامش که‌رده‌ن وه‌شیــو خورد و خه‌و

 

به‌ توپ و تانگ و مین و قومپـــاره

شێـــوناش ئاسـاو ته‌نوور و هــــاره

 

نه‌مه‌ن کوره‌گام شنه‌ی شه‌م خێزش

چوون شنـــه‌ی شــاهو فێـنک ئامێــزش

 

حاڵیم بی ، سته‌م بـڕیه‌نش جه‌رگش

چوون ئازیز مه‌رده‌ سیـــاو بێ به‌رگـش

 

چوون قوله‌ی شاهو دڵ وه‌ ته‌م که‌رده‌ن

نـاڵـــه‌ش جـه‌ داخــی هـه‌زاران ده‌رده‌ن

 

دڵم بی که‌باب ده‌روون ئاما جوش

جه‌ داخـی چه‌رخی چه‌پی شه‌ڕ فـروش

 

جه‌ داخێ چوڵی و نه‌مه‌نه‌ی قاڵیش

دورانــی ســه‌ختـی روزگــاری تاڵـیش

 

چناری وشکی سیـاو زوخاڵیــــش 

وستــاشـۆ یادوو جاخه‌کێ پاڵـیــش

 

به‌ڵێ حاڵیم بی جه‌ عه‌رزه‌و حاڵیش

حاڵ و ئه‌حـواڵ و هـه‌زاران ساڵـیـــش

 

که‌ردانێش قه‌قنه‌س چه‌مم بی هانه

 ڕاسـش فــــه‌رمـاوا ستــه‌م بــێ پـانــه

 

چوون شه‌نگه‌ر خه‌فه‌ت چاگه‌ شه‌نگه‌ربێ

خه‌فـه‌ت فــــراوان دارای سه‌مه‌ر بێ

 

جه‌ داری وه‌شی دیم وێش شه‌نیه‌ر بێ

خه‌ریکی شار و ده‌شت و که‌مه‌ر بێ

 

 لاڵام گـــره‌وام  بــا مـه‌نــو وه‌شــی

خه‌فه‌ت داش سه‌مه‌ر وه‌شی کون؟ سه‌رشی

 

ماچـو مه‌لاڵه‌  ویــه‌ره‌   لــــوه‌  

سه‌ر شیه‌ن وه‌شی نه‌مه‌نه‌ن  خـوه 


نوشته شده در تاريخ یکشنبه چهاردهم اسفند 1390 توسط ابراهیم شمس

ستـــه‌م وارانـه‌ن ، ستــه‌م وارانه‌ن

وێنه‌ی تـاوی تـێــژ نۆ وه‌هـارانه‌ن

 سته‌م خه‌یمه‌ش دان عاله‌م شینشه‌ن

زامـــی سته‌مکار ڕوی جه‌مینشه‌ن

 ده‌روون جه‌ باده‌ی سته‌مکار که‌یله‌ن

سته‌م به‌ ده‌ســه‌ن سته‌مــش مه‌یــله‌ن

 ئه‌سـرینان جوجو مه‌یــا وه‌ دامــــان

عــالـه‌م گرفتار به‌دبه‌ختــیش ئامـان

 ئێتر چه‌م چه‌نی په‌ڕجه‌ هوون نه‌بو

دایم ڕوی دامان ئه‌سرین سه‌یل نه‌بو

 ئێتر چی ده‌روون جه‌ خه‌م که‌یل نه‌بو

چــــه‌نی بینــایی سه‌رنگــون نــه‌بــو

 ڕوخسار چی ڕه‌نگش چوون سوهه‌یل نه‌بو

مشیـوم عه‌مـر چی حه‌یف  و مه‌یل نـه‌بـو

 چوون قوله‌ی شاهو دڵ چی ته‌م نه‌بو

چه‌نی کریو ته‌ن غه‌رقی خــه‌م نــه‌بو

 وه‌ڵات خه‌مباره‌ن عاله‌م پڕ خه‌مه‌ن

عه‌مر وه‌ باده‌ن گوشه‌ی چه‌م نه‌مه‌ن

 به‌دبـه‌ختیـو خه‌فه‌ت جه‌ لامان جه‌مـــه‌ن

کاسه‌ی چه‌م ون بو ، یاران هه‌ر که‌مه‌ن

 سته‌م حاکــم بو و سته‌مگــــه‌ر قازی

ته‌ن چی خـه‌م نه‌بو نه‌مــه‌ڕیو مازی

 دڵ چی وه‌شش بو چی مه‌نوش هازی

ئێتـــــر چی ئاوات مه‌رگـــی نه‌وازی

 وێــم په‌ی سێـداره‌ی ئامــاده‌ کــه‌رده‌ن

مه‌نه‌یم په‌ی چێشی وه‌شته‌ره‌ن مه‌رده‌ن

 ئه‌ر ئاما شه‌مــاڵ ستــــــه‌م به‌رۆوه‌

ئه‌وه‌ڵ وه‌ڵاتــی ڕوشـــن کـــه‌رۆوه‌

 ئاوه‌خته‌ ده‌روون جه‌ شادی که‌یل بو

جه‌حه‌ندنه‌م عه‌مر با حه‌یفو مه‌یل بو

 شه‌ماڵ مه‌ێ سته‌م سه‌رنگوون که‌رو

شنـــه‌ی ڕوشنایی تاریکی بــــــه‌رو

 بوته‌ی خه‌م جه‌ بێخ ڕیشه‌که‌ن که‌رو

وه‌شی مــه‌ێ خه‌فه‌ت جه‌ دڵ لابه‌رو         

   <<   په‌شێــــــو  >> 10/12/89


نوشته شده در تاريخ یکشنبه چهاردهم اسفند 1390 توسط ابراهیم شمس

سڵام و عـه‌لــه‌یک  شای وه‌فــاداران     

ئــارام به‌خشی زام دڵـــه‌ی بیــماران

شه‌فاده‌ری ئێش مه‌ڵهه‌می ده‌ردم               

لووله‌ی نه‌فه‌سی هه‌ناسه‌ی سه‌ردم

میراوی سه‌رجوی باخچه‌ی دڵه‌ی ڕێش 

فکــر و خیاڵــی ده‌روونی خه‌مکێش

نــووری بینایی هــه‌ر دوو چـــه‌مــانم  

هێـزی قامـه‌تی خه‌میای که‌مانم

تاقــه‌تی دڵــه‌ی نیمــه‌ شه‌وانـــم

سه‌رگه‌رمی ده‌روون روح و ره‌وانم

قه‌سه‌م به‌و وه‌فا چه‌نی توم به‌سته‌ن    

به‌و به‌سته‌ قه‌سه‌م به‌ دڵ په‌یوه‌سته‌ن

به‌و خامه‌ نه‌ توی سه‌رپه‌نجه‌ی ده‌سته‌ن

دووریت چووون ئه‌فعی به‌ندی دڵ گه‌سته‌ن

دڵ هه‌ر پابه‌نده‌ن په‌رسو هـــه‌واڵت

بێ خه‌به‌ر نیه‌ن جه‌ جویای حاڵت

توی خه‌یمه‌ی خاوم گوزه‌رگه‌ی ڕاته‌ن

دڵــــم پابـــه‌ندی دیــای وه‌فــاتــه‌ن

روحم وه‌یلانه‌ن چون په‌روانه‌ و شه‌م

وێڵی شکاره‌ن وێنه‌ی بینـای چه‌م

تــای تاقــه‌ت بــڕیان ئارامش نیـــه‌ن

روحم موشتاقی هامـڕازش بیــه‌ن

لێـــڵاویـــم لێڵه‌ن جه‌ دووری تــۆوه‌  

 ڕوم زه‌هری ماره‌ن ، شه‌و ڕو مه‌بۆوه‌

ئینه‌ حاڵمه‌ن هه‌رسات مه‌رگمـــه‌ن

سه‌د نێشی دووریت وه‌ ڕووی جه‌رگمه‌ن

خوراکم خه‌مه‌ن ، خه‌فه‌ت لام باره‌ن

دیـده‌م لێــــــڵاوه‌ن بــینـاییم تــاره‌ن

تاقه‌تی شه‌وان توم نه‌ توی وه‌رمه‌ن

ئــامــاولــواته‌ن ئاموشوت گه‌رمــه‌ن

هه‌رشه‌و به‌ ته‌ورێ شه‌و به‌ ڕو که‌روو

بــه‌ خیاڵی شه‌و ڕو به‌ ســه‌ر به‌روو

وه‌شه‌ن ئاموشوت شه‌و توی خاوم دا

وه‌شته‌ر بێ بنیه‌ی پات وه‌ چاوم دا

به‌ڵکم بینــاییم نــوورش پــڕ نوور بـــو

بێنووریم جه‌ ده‌س چه‌نه‌تا دوور بــو

ره‌شید زه‌مانه‌ی بـــڕیه‌نش جه‌رگـــم

ئه‌شکاوان ده‌روون مه‌نه‌ن تای مه‌رگم

مه‌رگ ها نه‌ په‌رواز چه‌م وه‌ جه‌سته‌م دا

وه‌ ده‌وری جه‌سته‌ی ته‌مام خه‌سته‌م دا

چوون بازی بێبـــــاڵ که‌فته‌ی زه‌مینم

هه‌رعـان گیـری دام به‌سته‌ی که‌مینم


نوشته شده در تاريخ یکشنبه چهاردهم اسفند 1390 توسط ابراهیم شمس

دڵ نگـــه‌رانه‌ن ساقـــی پێم یاوه

باجه‌ ده‌س نه‌شو وه‌شه‌ن ئی خاوه‌

زوزو وه‌شکه‌ره‌ جامه‌که‌ت په‌ڕ بو

کێشو په‌رده‌ی چه‌م گوشم با که‌ڕ بو 

په‌رده‌ی لێڵاوی کێشو روی دیده‌م

دڵ نـــگه‌رانـه‌ن ئـــه‌ی به‌رگــوزیده‌م

ساتێو بێخه‌م بوو بشوو جه‌ هوشم

تا زڵــمی زاڵــم  نه‌ژنه‌ڤــو گوشم

پێم ده‌ر ساقی گیان ، گیان به‌ فیدات بو

مه‌یخار به‌ فیدای توزه‌که‌ی پات بو 

ساقـی هـوقـه‌ی مـه‌ی بـاوه‌ره‌ وه‌ لام

باخاڵی نه‌بو ده‌ستی مه‌ست وه‌ جام 

هه‌رتا وێم یه‌کسه‌ر غه‌رقی مه‌ی که‌روو

هوقه‌ی مه‌ی وه‌ ده‌م یه‌ک ده‌م هه‌ی که‌روو

تا به‌ڵکــو مه‌ست بوو مه‌ستی ئه‌به‌دی

بیاڤوو وه‌ مه‌ستان سته‌مشا نه‌دی 

ئه‌ر حه‌ڵقه‌ی مه‌ستی وزا گه‌رده‌نم

ماچوو من داخی سته‌م وه‌رده‌نم 

هه‌رتا که‌ی خه‌فه‌ت هه‌رتا که‌ی ناڵه‌

هه‌رتا که‌ی شیوه‌ن سته‌م و تاڵه‌   

باوه‌ر وه‌ هانام په‌ڕ که‌ره‌ جــامانم 

خه‌تێو بکێشـــه‌ وه‌ رووی زامانم

 


نوشته شده در تاريخ یکشنبه چهاردهم اسفند 1390 توسط ابراهیم شمس

ئی شێعرێمه‌ په‌ی ره‌فێقی فه‌رهه‌‌نگ دوس و فه‌رهه‌نگ په‌روه‌ریم که‌یهان ئێبراهیمی نژادی واتـێنـــــه‌ . 

قیبله‌م قیبله‌گای رووی سه‌رزه‌مینم

دین و ئیمانم گیـــــــانی شیرینـــــم

هه‌ر ساتێو دیده‌م به‌ دیده‌ت شاد بو

هه‌زار جار گیانم سه‌رگه‌ردی رات بو

دڵ جه‌ دیدارت ئای چند پــڕ مه‌یله‌ن

ده‌رون چـــه‌و به‌ته‌ر که‌لاوه‌ن که‌یله‌ن

سا پات ره‌نجنــه‌ بنیـــه‌ش وه‌ راما

تا کـــــه‌ی نه‌کـــه‌رو چه‌مت نگاما

ئه‌ر دوس مه‌یلش بو ساتێو دیارش

باوڕ مــه‌کــه‌رو  لــه‌نگ که‌رو کارش

گه‌ردی پاڵاکه‌ت په‌ی چه‌مام خاسه‌ن

به‌شکـوم وه‌ڕا بو ئاواتـــــــم واسه‌ن

خه‌یلێن ئه‌و گه‌رده‌ وه‌ چه‌م مه‌وارو

ئه‌ڵبه‌ت لیاقــه‌ت دیـــده‌م نـــه‌دارو

پــه‌رده‌ی لێڵاوی بنیـــه‌ وه‌ دیــده‌م

دید‌ه‌م په‌ی چێشی ئه‌ی به‌رگوزیده‌م

چه‌مێو به‌ دیده‌ش نیگات نه‌کــه‌رو

ساحیب چه‌م سجده‌ باڵایت نه‌به‌رو

ده‌ی با هه‌ر نه‌بو ، نه‌بیه‌یش خاسا

تا کـه‌ی هـه‌ر ئــاوات دیداریت وازا

ئانا ئه‌سپــــارایم پـــه‌روه‌ردگاری

ته‌ڵه‌ب کـــــه‌روونه‌ تاڵــه‌ نه‌ویاری

    30/9/1390


نوشته شده در تاريخ یکشنبه چهاردهم اسفند 1390 توسط ابراهیم شمس

چی شێعرێنه‌ شاعێر گله‌یێ جه‌ حاڵ و وه‌زعو کومه‌ڵگاکه‌یش که‌رو ، گرد چێوشا ده‌س ئاسته‌ن ، نه‌ هه‌رمانێوه‌ی فه‌رهه‌نگیه‌ و نه‌ ئێحساسو وه‌رپرسی ( مسئولیت ) وه‌راوه‌رو گرفته‌ کومه‌ڵایه‌تیه‌کا و گرفتێ زاروڵه‌کا و جوانه‌کاشا و ...

نه‌وســووده‌ لـــوا واچێنـــی  تاران

ئیسه‌ باس باسو هه‌سه‌را و باران !

هه‌رچی غه‌زه‌ب بێ گردوه‌نه‌ش واران

ئانــه‌ قــه‌ده‌ر بو هیــچش نـه‌ویـاران

 یــــا بێ کاریــا یا بــار بـــه‌رده‌یـــا

گردجوان گوڵ دای گومــڕا که‌رده‌یا

شه‌وێنه‌ حه‌شراخه‌ڵکی په‌ی باری

ئیسراحه‌ت بیــه‌ن به‌ ژه‌حرو ماری

یو پــه‌رسو ئێشه‌و که‌مینه‌ هه‌نه‌

یو‌ مــاچو ئـا ڕا نه‌ده‌یدێـش وه‌نـه‌

ئێتـــر باس باسو گــوزارش دایـــا

که‌مین گێرته‌یا په‌ی سه‌روو  ڕایا

مدانێش گێرته‌ی خوانێش په‌نه‌

ده‌ی بو به‌ر به‌ره‌ ئیـجــا بو مه‌نه‌

نیمێو گـــه‌وادێ   نیمێــو لارێنێ

نیمێو فیته‌ فیت ساحیب بارێنێ

نیمێو ناحه‌قێ نیمێو قارێنـــێ

نیمێوشا ماچی به‌چه‌ مارێنێ

نیمێوی که‌مشـــا بێ ئازارێنێ

ئا نیمــه‌ که‌مــه‌ گرد بێکارێنێ

نیمێو نـــه‌وه‌شێ نیمێو پیـرێنێ

سه‌روو مه‌ردانێ زه‌مین گیرێنێ

نیمێو جوانێ سه‌رکه‌شێو مه‌سێ

نیمێو بێکه‌سێ نیمێو که‌مده‌سێ

نیمێو فه‌قیـــــرێ بێ فریـــادره‌سێ

ساحیب سه‌وادێ قلیان به‌ ده‌سێ

بلاتـــه‌کلیفــێ جـــوراوجــــورێنـــێ

گوشه‌ نشینێ ماچــــی کورێنـــێ

عاقڵێ و ژیرێ شآگرد مومتازێ

مێمان نه‌وازێ ده‌س و دڵبــازێ

به‌ڵام داخه‌کـه‌م بێ ساحیبێنێ

جه‌ دنیای به‌ری ، گرد غایێبێنێ

زاروڵێ وردێ ئه‌هلو ده‌رسیه‌نێ

گرد ته‌مه‌دارو روتبه‌ی به‌رزیه‌نێ

مـــه‌زانا روتبـــه‌ بــه‌ وانـای نیا

دوکتــــرا گێرا هـــه‌ر مه‌نا جیا

مه‌دره‌سه‌ خاسا مه‌واچـو نه‌لـی

پاشه‌رته‌ نه‌دیه‌ی په‌ی چه‌نو ته‌لی

به‌شکوو روشنـــای بـــدو وه‌ڵاتی

وه‌سێن رای سه‌خته‌و  پردو سه‌ڵاتی

نه‌ک پێسه‌و ئێمه‌ گرذ نائـومێــــدێ

جه‌ خودایم ته‌ڵه‌با وه‌شبه‌ختێ بیدێ


نوشته شده در تاريخ یکشنبه چهاردهم اسفند 1390 توسط ابراهیم شمس

شێعرێ  " په‌شێوی‌ " زیاده‌ چانه‌یه‌ تام و چێژی تایبه‌تشا په‌ی وانه‌ری هه‌ن ، تووشوو سه‌رسڕمه‌نه‌یێوی تایبه‌تید که‌را وه‌ختـێــو که‌ زانـاد ‌ نه‌خوێنده‌وارا !. ئی بلیمه‌ته‌ وه‌شه‌ویسه نه‌خوێنده‌وارا به‌ڵام جه‌ سایه‌و عێشق به‌ ئه‌ده‌ب و نه‌ریتو وه‌ڵاته‌که‌یش فێــروو ‌ وانای و نویسه‌ی هه‌ورامی بیه‌ن ، و تاوانش گردوو شێعره‌کا وێش به‌ رێکوپێکی بنویسۆوه‌ !  جه‌ حاڵێوه‌نه‌ به‌شێوی فره‌ جه‌ لیسانس و لیسانسی سه‌رته‌ر هه‌نێ که‌ ته‌نانه‌ت مه‌تاوا دێــڕێـو به‌ زوانی ئه‌دایی وێشا بواناوه‌ ، یا به‌ لانی که‌م زه‌حمه‌تو فێربیه‌یشا نه‌دان‌ وه‌روو وێشا . یاگێ ئانه‌یچشه‌ هه‌نه‌ کاک مه‌حمودی ئاژیر ( په‌شێو) چی بارۆ کـریـو  به‌ سه‌رمه‌شق .

کیهان ابراهیمی نژاد

شێعره‌کێو ئوسا مه‌حمودی نه‌وسودی ( په‌شێو)  :

ستــه‌م وارانـه‌ن

ئوسا مه‌حمودی نۆسودی ( په‌شێو )

 *******************************

حــه‌وزه‌ لاره‌

ئوسا مه‌حمودی نۆسودی ( په‌شێو )

****************************

ساقی

ئوسا مه‌حمودی نۆسودی ( په‌شێو )

********************************

شای وه‌فــاداران

ئوسا مه‌حمودی نۆسودی ( په‌شێو )

*******************************

قیبله‌م 

 ئوسا مه‌حمودی نۆسودی ( په‌شێو )

*******************************

وه‌زعو ئارۆو نه‌وسووذێ

ئوسا مه‌حمودی نۆسودی ( په‌شێو )

***********************************

 


نوشته شده در تاريخ یکشنبه چهاردهم اسفند 1390 توسط ابراهیم شمس

 فه‌رانسه‌ویا واته‌نشان   هه‌رکه‌س زوانوو ئه‌ذێشان   نه‌زاناننێ په‌ی وێشان   وه‌حشی دلێ ئاکه‌شان

***

یۆنسکۆخاس جاڕش دان  هه‌ر ملله‌ته‌ی چی جه‌هان    زوانوو ئه‌ذه‌ی نه‌نویسان    به‌ نه‌زانانش وانان

***

 ئا  مێللـــه‌ته‌ نـازانـا       با چــن زوانێــچ زانا       با نه‌زانمــــا نـــه‌زانا        زاڕۆیـــچ زوان ئه‌ذایـــچ وانا

***

وێمــان به‌ که‌م نه‌زانم    با زوانوو  وێچمــان زانم    نه‌دان ته‌شـه‌روو تانم    چــی دونیانه‌ نه‌وڕان پانـم

***

عه‌ره‌بی،تۆرکی یام فارسی  فێرێ بیمێ به‌راسی  هۆرامیچ پێسه‌ن پارسی بازانمێش په‌ی‌وێ شناسی

***

په‌ی گرد زوانێوه‌ خونچیۆ!    چی په‌ی وێچش نه‌خۆنچیۆ    نه‌نویسم، نه‌وانم، پڕچیۆ    زوانوو ئه‌دایمان ڕچیۆ

***

هه‌ر که‌س په‌ی وێش بنویسۆ   ئا گڕوو گاله‌ بۆ به‌ کۆ    قه‌تره‌ی ئاوه‌ن بۆ به‌ جۆ   شه‌وه‌ زه‌نگه‌ن بۆ به‌ ڕۆ

***

مه‌گه‌نۆ، مدرۆ ئاوی!   جم و جووڵت بۆ، تاوی    تۆ به‌ خه‌ڵکیتـــه‌ر یاوی    ئه‌شکۆفه‌ن بۆ به‌ســــاوی

***

نه‌زانمێ زوان ئه‌دایی    گردما مه‌گنم گه‌دایی    بێ نامونیشان سه‌ر ڕایی   په‌ی هیچ بیمێ فه‌دایی

***
زوان هۆرامی ڕه‌سه‌نا   لای ئه‌ده‌ب دوست په‌سه‌نا  چی واچۆ بێکه‌سه‌نا    یاریش ده‌یمێ، ته‌مه‌ننا


نوشته شده در تاريخ یکشنبه چهاردهم اسفند 1390 توسط ابراهیم شمس

شناسنامه‌‌و کتێبه‌کا:

*****

زارا به‌ هۆرامی

نویسته‌ی: موحه‌مه‌دی قازی

ئه‌وه‌گێڵنای: سۆبجان ئه‌مینی (هانه‌تگه‌رمڵه‌)

ناشر یا وڵاوکه‌ره‌وه‌: ئه‌وین

ژماره‌: 3000 دانێ

چاپو ئه‌وه‌ڵی: زمسانو 1390 ڕوجیاری

قیمه‌ت: 2700 تمه‌نێ

 

*****

کێ په‌نێره‌کێش وڵاونانێ؟

چه‌نی جه‌ ناوه‌شیه‌کاما پرده‌و وه‌شبه‌ختی به‌سمێ؟

نویسته‌ی: د. ئێسپێنسێر جانسون

ئه‌وه‌گێڵنای: سۆبجان ئه‌مینی

ناشر یا وڵاوکه‌ره‌وه‌: ئه‌وین

ژماره‌: 3000 دانێ

چاپو ئه‌وه‌ڵی: زمسانو 1390 ڕوجیاری

قیمه‌ت: 2200 تمه‌نێ

*****

سیاوڵه‌ ماساوی

نویسته‌ی: سه‌مه‌د بێهره‌نگی

ئه‌وه‌گێڵنای: سۆبجان ئه‌مینی

ناشر یا وڵاوکه‌ره‌وه‌: ئه‌وین

ژماره‌: 3000 دانێ

چاپو ئه‌وه‌ڵی: زمسانو 1390 ڕوجیاری

قیمه‌ت: 1300 تمه‌نێ

 

20  به‌همه‌ن 1390 ڕۆجیاری، 10 فبرییه‌ 20012 میلادی

rahmanidaruosh@gmail.com

داریوش ره‌حمانی. مه‌ریوان


نوشته شده در تاريخ دوشنبه هشتم اسفند 1390 توسط ابراهیم شمس

[[ "چێگه‌نه‌ مه‌شیوم ئینه‌یه‌ وزمێ وه‌روو چه‌موو وانه‌ر و نویسه‌ره‌ دموکراسی وازه‌کا که‌ زوانوو مه‌نته‌قه‌و هۆرامانی په‌ی زیاته‌ر جه‌ یه‌رێ هه‌زار ساڵا به‌ شێویه‌ به‌رده‌وام پسه‌و‌ روا‌ڵه‌تێوی مه‌ده‌نی جامێعه‌ی(کومه‌ڵگا) جه‌ جه‌هانێوی دوور و پانوو ژیوایه‌نه‌ تاوانش بژیوۆ و جه‌ فره‌و ویه‌ره‌کاو ژیوای روانه‌ینه‌ هه‌رمانه‌ش‌ په‌نه‌ کریۆ به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌ کورده‌کاو هه‌رێموو کوردستانی، هه‌رمان به‌ده‌ساو و روشنویره‌کاشا زوان، خه‌ڵک و جامێعه‌و هۆرامانیشا تاوناوه‌.

ئه‌چی جامێعه (کومه‌ڵگا)‌ تازه‌و مه‌نته‌قه‌و هۆرامانینه‌ پاسه‌ که‌وته‌ن یاگێ که‌ روشنویرێ مه‌نته‌قه‌و هۆرامانی پسه‌ شماره‌و (هیچ = سفر) ی وێشا به‌رانه‌ دلێ هه‌رمانه‌و ژیواو وێشا و جامێعه‌که‌یشا. پاجوره‌ که‌ هه‌میشه‌ (وێشا موه‌راوه‌) و ته‌مام که‌رێ سورانیا و بادینانیانێ. یانێ، ئه‌گه‌ر یو چادیشا [سورانی یا بادینانی] په‌ی نموونه‌ی شماره‌و حه‌وتی بۆ وه‌ختێو هۆرامیه‌که‌ گنونه‌‌ پاڵش که‌روش به‌ حه‌فتا. مه‌نزور ئانه‌نه‌ هه‌رچن وێش هیچه‌ن و به‌ هیچی وێش مازۆوه [هۆرامیه‌که‌]‌ به‌ڵام بێگانه‌که‌ ده‌جارێ زیاده‌ش/ئیزافه‌ش په‌نه‌ کریۆ."]]

(سه‌رچه‌مه‌: کتێبوو جوگرافیاو مێژووی هه‌ره‌ دێرێنی هه‌ورامان له‌ ئاڤێستادا، دوکتور محه‌مه‌د ئه‌مین هه‌ورامانی، چاپه‌مه‌نی چوار چرا، چاپی یه‌که‌م 2010 ، ژماره‌ سپاردن 1634، په‌له‌و 8 ی).

 

*****

سه‌رهوردای و به‌رئامای هه‌ر دیاردێوه‌‌ فه‌رهه‌نگیه‌ و بیه‌یش به‌ ئه‌مری واقێع و هه‌رمانێوه‌ پیویا  سه‌مه‌روو ره‌وتێوی دیالکتیکین به‌ینوو تاقه‌که‌سی و جامێعه‌ینه‌ دلێ‌ کاسه‌و زه‌مان و مه‌کانی تاریخینه‌. به‌ ڕاوینوو هێگێلی که‌ یۆ جه‌ چڵه‌پوپه‌کاو فه‌لسه‌فه‌و وه‌رنیشتین/ غرب : "تاریخ ره‌توو توه‌گێرته‌و ئاگاهین په‌ی یاوای به‌ ئازادی و ئازادیچ به‌رویروو ئاوه‌ز و ئه‌قڵین جه‌ تاریخه‌نه‌". ئینسانی نه‌زان ئازاد نیه‌ن په‌ی ئانه‌یه‌ ئاچێوه‌ که‌ ئاد چه‌نیش ته‌ره‌فه‌ن، دنیایه‌ بێگانه‌ و فام نه‌کریان. هه‌رچه‌ند به‌شه‌ر به‌ ئیختیاروو وێش نمه‌ی دنیا به‌ڵام وه‌ختێو ئاما دنیا ئیتر پێسه‌و ژان پول سارتری ماچو: " ئینسان مه‌حکووم به‌ ئازادین". ئازادی به‌ هورچنیه‌ین که‌ مانا په‌یدا مه‌که‌رۆ، هه‌ر که‌س و هه‌ر جه‌ماعه‌تیه‌ ئینسانی به‌ هورچنیایه‌کاش دلێنه‌ (ماهیت- جوهر) و کێبیه‌و‌ ( هویت) وێش مه‌سازنو و گه‌شه‌ش مد‌و په‌نه‌. چیگه‌نه‌ په‌رسێو مه‌ی وه‌روو چه‌ما: چه‌ چێوهایه‌ کێبیه‌ی یا هۆوییه‌توو که‌سێو یا مێلله‌تێوی وه‌ش که‌رانێ؟ به‌ واتیه‌ته‌ر ئینسان به‌ هورچنیه‌ی چه‌ چێوها یا راهایێوین که‌ ئیحساسوو بیه‌ی که‌رو؟

وه‌ڵێ ده‌ورانوو مودێڕنینه‌ هورچنیه‌ی فره‌ ماناش نه‌بیێنه‌ و ئینسان پابه‌ندوو جه‌بری ته‌بێعی بیه‌ن به‌ڵام دماو رونێسانسی و سه‌ربه‌رئارده‌ی تکنولوژی مودێڕنی و به‌رپا بیه‌ی ئاوه‌ز و ئه‌قڵی وێپا یا وێ بونیادی، ئینسانه‌ن که‌ زاڵ بیه‌ن ملوو ته‌بێعه‌تیره‌. چی ده‌وره‌نه‌‌ و چی ئاژه‌نه‌ ئینسانی نه‌وعی تا حه‌دیوی فره‌ ئازاده‌ن و مه‌تاوو پاجوره‌ که‌ گه‌ره‌کشه‌ن و حه‌زش موازو ته‌لاش بکه‌رو په‌ی یاوای و به‌رئاورده ‌که‌رده‌ی نیازه‌کاش و گه‌شه‌دای په‌نه‌شا تا ئا یاگێ که‌ خه‌لاقیه‌ت مه‌جالوو پیتوه‌دایش بونه‌. هه‌ر که‌س به‌ پاو ته‌جروبه‌، ئاوه‌ز و ئیحساسیه‌ که‌ هه‌نش ئازاده‌ن هه‌ر چیویه‌ یا ڕایێوه‌ هۆرچنو و بژیوۆ په‌نه‌ش به‌ مه‌رجێو زه‌ره‌رش په‌ی ئازادی و حقوقوو یۆته‌ری نه‌بۆنه‌. به‌ وه‌رچه‌م گێرته‌ی حه‌قوو ئازادی و هۆرچنیه‌ی په‌ی هه‌ر ئینسانیه‌ متاومێ بواچمی کێبیه‌ی یا هووییه‌تێو یاگه‌دار و ریشه‌داره‌ن که‌ خزمه‌توو ئازادینه‌ بۆ و چیروو فشاروو هه‌ر ئاژه‌یه‌نه‌، گرد وه‌خت و یاگێوه‌نه‌ به‌ ئاسانی دلێنه‌ و زاتش جه‌ به‌ین نه‌لونه‌ و نه‌فاڕیونه‌.

جه‌ واقعێه‌نه‌ هه‌میر و ئامیانوو کێبیه‌ی جه‌ فره‌ چێوهایه‌ وه‌ش بۆنه‌ و به‌ پاو نیازا و فاڕیای ئاژه‌ی جه‌ مه‌وادوو هه‌میره‌که‌یچه‌نه‌ فاروجمه‌ وه‌ش بۆنه‌ و قه‌واره‌و ئا چێوه‌یه‌ به‌ شێوه‌هایه‌ تازه‌ توه‌ مه‌گێرو. ئه‌ڵبه‌ت ئی فاروجمه‌ به‌ پاو داوچ به‌ نیازه‌کان نه‌ کتووپڕی و بێ نوونگه‌. مه‌زهه‌بی بارمێ وه‌روو چه‌می. دلێ تاریخینه‌ موانمێوه‌ فره‌و قه‌وما یام ملله‌تاو دنیای بیێنێ و هه‌نی که به‌ ده‌لیلێ جوراوجورێ‌ مه‌زهه‌بوو وێشا فاڕان و ئیسه‌ مه‌زهه‌بێ ته‌رشا په‌سه‌ند که‌رده‌ن. وه‌ڵاتیچ پاسنه‌نه‌. که‌سانیه‌ هه‌نێ به‌ بۆنه‌و جه‌بری سیاسی و ئیقتێسادی و یا به‌ حه‌ز و ئیختیاروو وێشا وه‌ڵاته‌که‌یشا جیا مازا و ملا په‌ی وه‌ڵاتهایه‌ته‌ری و گاهه‌س ئیتر سه‌رزه‌مین یا مه‌حاڵوو ئه‌دایشا جه‌ نزیکوه‌ و به‌ چه‌م نه‌وینا. هه‌رپاسه‌ جل و به‌رگ و بڕیه‌ ئاداب و رسوومێ هه‌نێ که‌ به‌ ئامای تێکنولوژی تازه‌ی، مود یا پێوه‌نی چنی بێگانا و به‌ریناوه‌ مواڕیا و قه‌واره‌ی تازه‌ په‌یدا مه‌که‌رانێ.



ادامه مطلب
نوشته شده در تاريخ چهارشنبه سوم اسفند 1390 توسط ابراهیم شمس

 به‌ێنێو گرذه‌ ڕوێ لوێنێ په‌ی یاگێوی (گه‌ره‌کم نیا نامێو یاگه‌کێ ده‌و) هه‌رچی لوێنێ دلێ ڕاکێنه‌ یاوێنێ پیه‌یوی ته‌مه‌ن درێژ به‌نه‌زه‌ره‌م 55 ساڵه‌ که‌ جه‌ ده‌گاکێ وێشه‌نه‌ پای پیاذه‌ لوێ په‌ی ئا یاگێ. دڵه‌نه‌ واچێنێ داخۆم کۆگه‌ ملۆ و چێش که‌رۆ  تا ئینه‌ که‌ ڕوێو که‌وتانێ شۆنیش دیم لوا دلێ قاوه‌خانێوی و چنی چن نه‌فه‌را ته‌ری ده‌سش که‌رذ به‌ دۆمینه‌ که‌رذه‌ی من وێم گێرته‌ره‌ چوون گرذی ئژناسێنێ و ئاذێچێ چنی من ڕووده‌روه‌یسیشا بێ بڕێوشا جوانێ و بڕێویچشا پیرێ بێنێ به‌ڵام هیچ ته‌قیه‌و حیا به‌ینشانه‌ نه‌بێ جه‌ به‌ینوو دۆمینه‌که‌رذه‌که‌یشانه‌ قه‌سه‌م وه‌رێنێ ته‌ڵاقێ وزێنێ و دژمانی به‌ یۆترینی دێنێ .

من ڕاسه‌کێش سه‌ره‌م سڕ مه‌ن جه‌ کاروو ئاذیشا ئی کسمه‌ چێشا گێرته‌نشانه‌ وه‌ر ئاکابرا پا سنعشه‌وه‌ چی مشیۆ 10کیلوومێتری ڕا پیاذه‌ پیمۆ بلۆ په‌ی کارێوی بێ که‌ڵک و بێ هووذه‌ی .

به‌ نه‌زه‌ره‌و من ئی کاروو ئاذیشا عاذه‌تێوی خرابا "ئێعتیاد" و ناهه‌نجاریێوا که‌ ته‌مه‌ڵی و بێ مه‌سئوولیه‌تی مارۆ.

 دۆمینـه‌ کـه‌رذه‌ی ئه‌ر بــه‌ ده‌وامـه‌ن

چوونکه‌ وه‌خت گێرۆ به‌حه‌ق حه‌رامه‌ن

چـوون ئی هـه‌رمانێ مه‌رۆ ته‌غافڵ

 نمـه‌لۆ ده‌ورشه‌نه‌ ئێنسانی عاقڵ

بـــه‌ جیاتــی ئانه‌‌ی دۆمینـه‌ کـه‌ری

وه‌ختوو  وێت پانه‌ی هه‌ذه‌ر مذه‌ری

بۆ به‌ قسێـو ئه‌من گۆشت بسپـاره‌

چێوێـوتـه‌ر که‌ره‌ به‌ جیای ئی کاره‌

لـوه‌ کار کـــه‌ره‌ ڕووزیت فره‌ته‌ر بۆ

یا په‌ی سه‌یرانی لوه‌ که‌ش و کۆ

یا خــۆ چن ڕه‌کات نمـای نه‌وافـڵ

یا زکری خـوا په‌ی ته‌سکینـی دڵ

ئــی کاره‌ جیاتــی دۆمینــه‌ بازی

هه‌م په‌ی وێت خاسه‌ن هه‌م خوا ڕازی


نوشته شده در تاريخ چهارشنبه بیست و ششم بهمن 1390 توسط ابراهیم شمس

دۆمینه‌ بازی

جه‌ شێعره‌و شه‌مسیه‌نه‌

*****************************

عێشق

عێشق جه‌ دنیاو عێرفانیه‌نه‌

*****************************

حه‌کایه‌تێو جه‌ شێخی سه‌عدی

هۆره‌وگێڵنای به‌ هه‌ورامی

*****************************

ته‌ریقه‌ت جه‌ هه‌ورامانه‌نه‌

*****************************

خیانه‌ت

*****************************

مقالات  شمس

مقالات  تاریخی ، عرفانی وعمومی بزبان فارسی

 


نوشته شده در تاريخ چهارشنبه بیست و ششم بهمن 1390 توسط ابراهیم شمس
 
 
علوم انسانی علومی هستند که هیچگاه به طور قطعی و 100٪ نمی توان تعریف ها و توصیف هایی را برایشان مطرح نمود. برای مثال در تعریف واژه جامعه شناسی، تعریفها و توصیفهای فراوانی تاکنون از زوایا و منظرهای مختلف ارائه گردیده است که هر کدام از تعریف ها مکملهایی هستند برای تعاریف دیگر.

اما در علوم تجربی و ریاضی با انجام یک آزمایش و یا اثبات یک قضیه با استفاده از داده ها و تعاریف بدیهی به راحتی می توان نظرات و آراء قطعی صادر نمود.

زبان شناسی نیز از آنجا که جزء علوم انسانی می باشد از این قاعده مستثنی نیست، با وجود اینکه زبان شناسی تبدیل به علوم زبان شناسی شده، اما تاکنون زبان شناسان نتوانسته اند تعریف ثابتی از زبان مطرح نمایند!

پس توضییحات و تعاریفی که در زیر ارائه می گردد (از منظر صاحبنظران و محققان این حیطه) قطعیت نداشته و ممکن است نظرات و آراء دیگری نیز موجود باشند.

ابتدا لازم است که تعاریفی را از زبان، گویش و لهجه ارائه نماییم.
 
زبان:

کاظمی زبان را عبارت از کاربرد الفاظ و واژگانی که یک ملت در شیوه نگارش و کلام به صورتی که افراد یک کشور با آن بنویسند و بخوانند و سیاست واساس ملیت بر آن استوار باشد اطلاق می گردد
زبان یكی از وسایل ارتباط میان افراد بشر است كه بر اساس آن تجربه‌ی آدمی در هر جماعتی به گونه‌ای دیگر تجزیه می‌شود و به واحدهایی در می‌آید دارای محتوایی معنایی و صورتی صوتی به نام «تكواژ»، این صورت نیز بار دیگر به واحدهایی مجزا و متوالی تجزیه می‌شود به نام «واج» كه تعداد آنها در هر زبانی معین است و ماهیت و روابط متقابل آنها هم در هر زبانی با زبان دیگر تفاوت دارد. {مبانی زبانشناسی و كاربرد آن در زبان فارسی (به نقل از تعریف آندره مارتینه)، ابوالحسن نجفی، صص ۳۳ و ۳۴}

تعریف زبان به نحوی كه مورد قبول همه‌ی زبانشناسان و دیگر دانشمندانی باشد كه با زبان و مطالعه‌ی آن سر و كار دارند، مقدور نیست. این اشكال از طبیعت خود زبان ناشی میشود. زبان پدیده‌ی بسیار پیچیده‌ای است كه مطالعه‌ی آن را نمی‌توان به یك قلمرو علمی خاص محدود كرد. زبان دارای جنبه‌های فراوان است. از یك طرف زبان وسیله‌ی ارتباط بین افراد جامعه است. به بیان دیگر زبان مهمترین نهاد اجتماعی است. از سوی دیگر زبان وسیله‌ی بیان افكار و احساسات ماست. {پیرامون زبان و زبانشناسی، محمدرضا باطنی، صص ۹ و ۱۰}

گویش:

از آن جایی که ممکن است ازنظر سیاسی و حفظ تمامیت ارضی صلاح نباشد که در کشوری از وجود زبان‌های مختلف نام برده شود، بهتر دیده شد، که به ‌جای زبان از اصطلاحی متعادل‌تر یعنی گویش استفاده شود. گویش از منظر زبان‌شناسی هیچ تفاوتی با زبان ندارد. تنها عامل غیر زبانی است، که چنین اصطلاحی را به جای زبان در اجتماع مرسوم می‌سازد. مثلاً می‌توان گفت گویش لاری بجای زبان لاری، و یا گویش ترکی بجای زبان ترکی، گویش بلوچی بجای زبان بلوچی و...

لهجه:

لهجه بر شعبه ای از یک زبان که در ناحیه ای از قلمرو آن زبان تکلم می شود. لهجه از شکستگی حرف و کلمه در یک زبان بوجود می آید (تفاوتهایی در سطح آوایی)، بطوری که از زبان جدا نشده و فاصله ی چندانی با آن ایجاد نکند.

بیشتر اختلاف ها بر سر زبان به تعریف هایی برمی گردد که از زبان مورد نظر به عمل می آید. گویش از منظر زبان شناسی هیچ تفاوتی با زبان ندارد، اما در هر کشور و منطقه ای به خاطر حفاظت و حراست از زبان رسمی و زبان اکثریت سخنوران (احتمالا عمدا) تا حد امکان از زبانهای دیگر به عنوان گویش و حتی لهجه سخن به میان می آورند. عده ی زیادی از فارس زبانان زبان کردی را به عنوان گویش می شناسند نه زبان! در حالی که زبان کردی در تقسیم زبانهای ایرانی یکی از 6 شاخه اصلی زبان های ایرانی می باشد. (درآمدی بر زبانشناسی تاریخی، نوشته آنتونی آرلاتو، ترجمه یحیی مدرسی)

این مصداق دقیقا شامل زبان هورامی نیز می شود و هورامی به دلایلی بیشتر به عنوان گویش مطرح شده است.

یکی از مباحثی که در زبان شناسی برای شناساندن و تعریف یک زبان ارائه می گردد آواشناسی آن زبان است. در ادامه مقاله توضییحاتی راجع به آواشناسی زبان اورامی (لهجه پاوه) ارائه می گردد.

آواشناسی زبان اورامی (لهجه پاوه) :

دستگاه واجی لهجه پاوه ایی شامل 46 واج، متشکل از 31 همخوان و 15 واکه (9واکه ساده و 6 واکه مرکب) است.

الف- همخوان ها:

ب) واکه ها:

واکه های ساده:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

واکه های مرکب: 

 

 

 

 

 


  ساختمان هجا:

هجا یک واحد هدایت کننده انتزاعی است که گفتار بر اساس آن تولید می شود.(کنستویچ و کیسه برت، 1979، 56)

انواع هجا در گویش هورامی:  c صامت  –  v مصوت

 

 

 

 

 

 

واحدهای زبرزنجیری:

عمده ترین واحدهای زبرزنجیری عبارتند از: تکیه و آهنگ.

 

تکیه:

علی محمد حق شناس(1374،122) تکیه را چنین تعریف می کند:

«تکیه از نظر تولید مختصه های تغییر در فشا هوا، اختلاف در درجه زیر و بمی و تفاوت در کشش واکه ای حاصل می شود و از نظر شنیداری به رسائی بیشتر تعبیر می شود.»

تکیه در دو سطح ظاهر می شود: در سطح واژه و در سطح جمله. در زبان اورامی، جایگاه تکیه معمولا قابل پیش بینی است و عامل تعیین کننده ی جایگاه تکیه در این زبان به طور کلی مقوله ی دستوری است. یعنی در خارج از بافت جمله می توانیم جایگاه تکیه واژه را تعیین کنیم.


 

 

 

 

 

 

نقش تکیه در اورامی:

جای تکیه در این زبان تمایز دهنده است. شناخت چنین موضوعی بنا به نظر زبان شناسان از راه مقایسه جفت های یکسان، که تنها از نظر تکیه با هم در تقابل و در معنی متفاوت باشند، میسر است. با این توضییح و بر مبنای چند مثالی از جفتهای یکسان که در زیر می آید، ملاحظه می شود که تکیه در اورامی کارکردهای گوناگونی دارد.


آهنگ در اورامی:

در زبان اورامی همچون زبان فارسی آهنگ تمایز دهنده است. جمله ها و گفته هایی که اختلاف آنها تنها از نظر آهنگ باشد، تفاوت معنایی ایجاد می کنند. این تفاوت سبب اختلاف در معنای واژه نیست، بلکه در معنی احساسی و عاطفی بیان کننده سخن یا نوع جمله است.

مثال:

(میلاد فردا می رود.) /milad saway malo/

(میلاد فردا می رود؟) /milad saway malo?/

---------------------------------------------------------------

منابع:

1- شهرام نقشبندیان(1375)، واج شناسی زایشی گویش اورامی، پایان نامه، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.

2- سعدی سپنجی(1388)، آواشناسی زبان اورامی (لهجه پاوه)، پایان نامه، کرمانشاه: دانشگاه رازی.

3- فاتح رحیمی(1389)، دستور زبان کردی «هه ورامی»، سنندج: نشر مولف.

4- سلیمی ، صهبا. مقاله جستار زبان، گویش و لهجه؛   

گردآوری و تنظیم: میلاد یوسفی http://hawli.mihanblog.com


نوشته شده در تاريخ پنجشنبه بیستم بهمن 1390 توسط ابراهیم شمس

 حركتهاي مذهبي چند دهه اخير موجب ايجاد انديشه هاي مؤثر و متاثر و پويايي در بين روحانيت اهل سنت و جماعت در منطقه كردستان گرديده است  كه برداشت هاي منطقي از دست مايه هاي فكري وزين در برهه هاي بحراني سبب ايجاد نحله اي ياريگر و همسو در جهت پيشرفت طبيعي همگام با تمامي جوانب جامعه خواهد بود و از  نابساماني هاي بيشتر و مشقات و رنج هاي بي ثمر مانع خواهد شد .

 حاج ماموستا ملا قادر قادري ، در اوضاع حساس دوران پس از پيروزي انقلاب اسلامي ، همانند يك روحاني متفكر در جهت گيري هاي متداول روز نقش فكري خود را به عرصه ظهور رسانيد و باعث گرديد كه با حضور و پي گيري و اقدام خويش از ريشه أي شدن معضلات منطقه پيشگيري نمايد و خلقي را از صعوبت برهاند ، و با عملكرد خود ، پرده بد بيني‌ها را بردارد ، تا هموطني ، هموطني را نيازارد و حديث برادري و اتحاد  سر بر آرد .

وي در سال 1332 ه.ش در روستاي نورياب در حومه پاوه متولد گرديد پدرش مرحوم عباس در كودكي فرزند درگذشت ، چكيده زحمت است گه در بوته مشقت ايام چون فولادي آبديده متكي به واقعيت رسالت انساني خويش استوار و نستوه باقي مانده و از آغاز كودكي كمر به تحصيل علم بسته است . وقار و تواضع و تربيت اسلامي از نخستين گام هاي زندگي با خون وي عجين شده است ، در سال 1339 شمسي تحصيل ابتدائي متداول آموزش و پرورش را در زادگاهش آغاز كرد وبه سال 1343 ه.ش روبه حجرههاي مدارس علوم دينيه نهاد ، والده ماجده اش كه مؤمنه اي پارسا و دل در گرو اهل ايمان و حيا و ذاكر دائم الدعا و در ياد خدا بود فرزند را به مدرسه علوم ديني ، روستاي دشه رهنمون آمد ، بيش از چهار سال تحصيل علوم مقدماتي را نگذرانده بود كه به سبب قيام هاي مردمي منطقه ، تحميل هاي سيستم پليسي بر مدارس علوم ديني افزايش يافت و به ناچار روي به عراق عرب نهاد و در شهرهاي سلمانيه و حلبچه بـــه ادامه تحصيـــل پرداخت ، در ســـــال 1350 شمسي كه مستعـــــدي فرهيختــــه و  دانش پژوهي تلاشگر در علوم ديني بود به سوي سنندج و مريوان وسقز و بانه رهسپار و هر از چندگاه از محضر استادي مسلم بهره ياب گرديد تا در پاييز سال 1355 ه.ش در مدرسة علوم ديني بانه كردستان از محضر استاد شهيد ماموستا ملا محمود محمدي كه از مؤثران در شكل گيري نهايي انديشه طلبه مستعد خويش بود . به دريافت گواهي نامه افتاء و تدريس و تبليغ علوم دينيه اسلاميه و خلعت پوشش اهل علم نائل گرديد و به رسم متداول در امتحانات علوم ديني سنندج كه اعلم علماي كردستان هيئت ممتحنه آنرا تشكيل مي دهند ، شركت نموده و به اخذ تاييد و رسميت گواهي از وزارت فرهنگ و آموزش عالي نائل گرديد و در پاييز همان سال به زادگاهش بازگشت و اقامت و جماعت و جمعه و وعظ و تدريس و ارشاد اهالي را عهده دار گرديد.

در سال 1356 ه.ش كه فعاليت حركت هاي فكري  از هر سو رشد يافت و انديشه هاي زير بنايي اعتقادي قشر جوان مورد تهاجم قرار گرفت ، به همراه عده اي از علماء همفكر ، مدرسه قرآن را در پاوه تاسيس و به مرمت آراء و زمينه سازي انديشه هاي جوان پرداختند . تشكيل جلسات سخنراني و گفت و شنود و پرسش و پاسخ از برنامه هاي همزمان مدرسه مذبور بود ، بنيانگذاران مدرسه قرآن پيشگامي مبارزات ضد رژيم را با تحول شگرف سال1357ه.ش به عهده داشتند .

ماموستا ملا قادر قادري از قدم نخستين تا پيروزي انقلاب و پس از آن تا حال در يك مسير تلاش چشم گير داشته و يكدل و يكزبان از ايام قبل از پيروزي با قبول تمامي مضيقه ها و اعمال فشار و رنج هاي مسؤلان وقت و پس از پيروزي با تحمل شدائد جبهه هاي مختلف تا امروز نستوه و پر توان به راه خود ادامه داده است.

وي به درخواست اهالي پاوه در تير ماه 1359ه ش  از سوی بنیانگذار جمهوری اسلامی حضرت امام خمینی (ره) به عنوان امام جمعه رسمي پـاوه انتخاب و از آن تاریخ در عمران و آبادي و روند فرهنگي منطقه ناثير بسزا داشته است و از چهره هاي بارز در اهداف وحدت و اتحاد اسلامي جمهوري اسلامي در سمينارها و كنگره هاي داخلي و خارجي بشمار ميرود و در دفاع از حقوق مردم مسلمان كرد و اهل سنت زبان گوياي اهالي است . ايشان علاوه بر تسلط عميق بر اوضاع منطقه و دانش ديني چشمگير در زمينه هاي مختلف فرهنگي و اجتماعي داراي مطالعه و تامل هستند و نمونه بارز روحاني روشنفكر مسلمان امروز بشمارمي روند .



در دفاع از وطن كم نگذاشتیم

ماموستا ملا قادر قادری بیش از سه دهه در قامت امام جمعه‌ی شهرستان پاوه به مردم شجاع این منطقه خدمت كرده و همچنان رفع مشكلات و موانع زندگی مردم از مهم‌ترین دغدغه‌های او محسوب می‌شود. رهبر انقلاب در همین زمینه می‌گویند: «بخش مهمى از این امتیازات [شهرستان پاوه] برمیگردد به این مرد عالم و مجاهد، این جناب ماموستا قادرى؛ روحانىِ هم عالم و هم روشنفكر. اینجور روحانى‌اى در این دوره و در همه‌ى مقاطع حساس، به كار جماعتهاى مردمى مى‌آید؛ آگاهانه، بابصیرت، مسائل را تشخیص بدهد، درك كند، بعد هم وسط میدان باشد.»1 علی‌رغم مشغله‌های فراوانِ پیش از سفر رهبر انقلاب اسلامی به پاوه، برای انجام گفت‌وگو میهمان حاج ملا قادر قادری بودیم.


http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_1.gif
در مورد سابقه‌ی مبارزاتی مردم پاوه در دوران دفاع مقدس برایمان بگویید.
یكی از امتیازهای مناطق كردنشین ما این است كه رژیم بعث عراق هرگز نتوانست به این دیار حمله‌ای داشته باشد و اراضی ما را تصرف كند. از اشنویه و مهاباد گرفته تا نزدیكی‌های قصر شیرین شاید خیلی كم اتفاق افتاد كه نیروهای عراقی آمدند، اما به صورت عبوری گذر كردند و نتوانستند بمانند. می‌دانید چرا؟ درست است كه مردم ما كرد و سنی بودند، ولی در دفاع از ایران كُرد بودن یا سنی بودن را مطرح نكردند.

لذا دولت بعث عراق و هم‌فكرانش هنگامی كه دیدند نفوذ در این منطقه مشكل است، با توپ‌ها، هواپیماها و بمب‌های خوشه‌ای و شیمیایی به شهرهای ما حمله كردند. مثلاً در حمله به سردشت 8000 نفر مجروح شدند و در دو حمله‌ی شیمیایی به شهر نودشه در حومه‌ی پاوه بیش از 500 نفر مجروح داشتیم. ما در جایی قرار گرفته بودیم كه هواپیماها از كركوك به طرف شهرهای مركزی ایران حركت می‌كردند و هنگام بازگشت هر چه كه بمب و راكت باقیمانده بود، روی سر ما می‌ریختند. ما در دوران دفاع مقدس از زمین و آسمان امنیت نداشتیم.


http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_1.gif
در سال‌های ابتدایی جنگ، رهبر معظم انقلاب به شهر پاوه تشریف آوردند. چه خاطره‌ای از آن زمان در ذهن دارید؟
بله. دیدار ایشان از پاوه در دوازدهم فروردین سال 1360 بود. ما آن زمان در دو جبهه درگیری داشتیم؛ یكی در جبهه‌ی مرزی كه با صدامیان درگیر بودیم و دیگری در جبهه‌ی داخلی كه با نیروهای ضد انقلاب رو در رو بودیم. آن زمان كه ایشان به پاوه تشریف آوردند، مردمان مسلح ما با دو نیرو می‌جنگیدند؛ در نوسود و ششمه با بعثی‌ها و در پاوه با ضد انقلاب‌ها. تشریف‌فرمایی ایشان در آن ایام واقعاً باعث ایجاد روحیه و امید شد و مردم ما اطمینان پیدا كردند كه نظام جمهوری اسلامی آنها را فراموش نكرده و ما را حمایت‌ خواهد كرد. چنان‌كه مسئولان دیگر جمهوری اسلامی پس از آن تاریخ به این شهر می‌آمدند.

http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_1.gif
طبیعتاً در جریان جنگ در پاوه خانواده‌های زیادی آسیب دیدند. در این باره توضیح دهید.
آن زمان جاهایی كه الان شهرستان شده‌اند، بخش‌های شهر پاوه بودند. یعنی از ازگله و ثلاث باباجانی تا پاوه یك شهرستان بود و كمتر روزی بود كه در این شهرستان شاهد بمباران و درگیری نباشیم. بیش از 3 هزار نفر از اهل سنت اورامانات شهید و مجروح داریم. یعنی حدود 3400 نفر شهید و جانباز داریم و 100 نفر آزاده. در واقع این 3400 نفر برای پاوه و روانسر و جوانرود و مریوان هستند، اما اكثریت شهدا برای پاوه هستند. در پاوه ما از هر صد نفر، یك نفر شهید داشتیم. شهدای ما هم بیشترشان در جبهه شهید شده‌اند و كمترشان شهید بمباران هستند. بعضی از شهرهای ایران تنها مردمشان شهید شدند، ولی ما هم جانمان در خطر بود و هم اموالمان؛ «المجاهدون فی سبیل الله بأموالهم و أنفسهم».2 جهاد در منطقه‌ی ما هم با جان بود و هم با مال.

در هنگام جنگ و ناامنی، مردم 36 روستای اطراف به پاوه مهاجرت كردند، اما حتی تاكنون زمینه‌ای فراهم نشده كه باز‌گردند. باغ‌ها و زمین‌های كشاورزی و خانه‌های روستایی و دامداری‌ها ضربه دیدند. دیگر مردم نمی‌توانسته‌اند به روستاها بازگردند. كشاورزی تعطیل شد و دام‌ها از بین رفت، ولی مردم ما به خاطر عقیده‌ای كه داشتند و برای حفظ خاك كشور، همه‌ی این سختی‌ها را تحمل كردند. البته انتظار داشتند كه بعد از جنگ توجه شود. با وجود بازسازی‌ها و اقداماتی كه صورت گرفته، باز هم جای كار وجود دارد.


اگر قرار است حق‌الزحمه در برابر زحمت باشد، می‌طلبد كه بیشتر توجه شود. شهدای ما خون ندادند تا جاده‌ی ما آسفالت شود و خون ندادند تا گاز به روستاهای ما برسد، اما این خواست مردم است كه امكانات طبیعی زندگی برای‌ ایشان فراهم شود. جمهوری اسلامی در این منطقه هر كاری كه انجام بدهد، در بیرون مرز منعكس خواهد شد. اگر آب به روستاهای ما می‌آید و چراغی روشن می‌شود و جاده‌های ما توسعه و گسترش می‌یابد، همه و همه پیام است برای آن طرف مرز.


الحمدلله كارهای خوبی در پاوه انجام شده و ضمن این‌كه باعث امیدواری مردم ما شده است، پیامی هم برای آن طرف مرز دارد كه جمهوری اسلامی برای این منطقه كردنشین و سنی‌مذهب كار می‌كند و فرقی بین شهروندانش نمی‌گذارد. ما اگر بخواهیم قضاوت كنیم، برای روستاهای ما بیش از روستاهای اصفهان كار شده است، اما همچنان جای كار وجود دارد، چرا كه ما هشت سال درگیر جنگ بودیم و هنوز هم گاهی اوقات با گروهك‌های معاند و ضد انقلاب دست و پنجه نرم می‌كنیم.


http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_1.gif
یكی از مقاطع حساس در پاوه محاصره‌ی این شهر بود. چگونه این حصر شكسته شد؟ شهید چمران چه تأثیری در این پیروزی داشت؟
در مردادماه سال 1358 در پاوه جنگی شروع شد. پیش از آن در اعتراض به فعالیت گروهك‌ها در این شهر راهپیمایی شد و به دنبال آن در هجدهم مرداد تحصنی شكل گرفت تا دولت مركزی به داد مردم این منطقه برسد. در مقابل این تحصن، نیروهای ضد انقلاب نیز در نقطه‌ی دیگری از شهر تجمعی را شروع كردند. نیروهای مخالف از شهرهای مختلف ایران به این تحصن ضد انقلابی پیوستند و این گروه متحد در صدد تصرف پاوه برآمد، چرا كه تمام شهرهای اطراف -جز پادگان‌های ارتش- در تصرف نیروهای مخالف جمهوری اسلامی بود.

پاوه به دلیل تدارك و امكانات خوبی كه نیروهای ضدانقلاب داشتند، در محاصره‌ی آنان افتاد. روز 24 یا 25 مرداد بود كه دكتر چمران و آقای فلاحی
3 به پاوه آمدند. آقای فلاحی بعد از مدتی بازگشتند، اما دكتر چمران ماندند و مردم را همراهی كردند. ایشان محل استقرارشان را كلانتری 11 قرار دادند كه حالا به كلانتری شهید چمران معروف است. آن زمان هنوز سپاه به‌خوبی شكل نگرفته بود و اكثر ژاندارمری‌ها هم خلع سلاح شده بودند؛ جز همین پاسگاه. از طرفی نیروهای كمی همراه شهید چمران آمده بودند. ایشان با بالگرد به پاوه آمده بودند. حدود چهل نفر نیرو هم از مریوان كه برای درگیری رفته بودند، تحت فرماندهی شهید وصالی4 اضافه شدند.

جنگ و درگیری به اوج خود رسیده بود كه شهید چمران به امام‌خمینی
(رضوان‌الله‌علیه) پیام دادند و وضعیت را خطرناك توصیف كردند. روز 27 مرداد 1358 امام  (رضوان‌الله‌علیه) پیام مهمی دادند كه در بخشی از آن آمده بود: «به دولت و ارتش و ژاندارمری اخطار می‌كنم اگر با توپ‌ها و تانك‌های مجهز تا 24 ساعت دیگر به سمت پاوه حركت نشود، من همه را مسئول می‌‌دانم.»

بعد از این پیام بود كه نیروهای ضد انقلاب تضعیف شدند و كمك‌ها رسید. با وجود شهید و مجروح بسیار، حصر پاوه شكسته شد. وجود شهید چمران هم حقیقتاً تأثیر زیادی داشت. ما معتقد هستیم این پیروزی در درجه‌ی اول لطف خدا و سپس پیام امام  (رضوان‌الله‌علیه) و حضور دكتر چمران و حضور مردم در صحنه بود.

http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_1.gif
با توجه به تنوع قومی و مذهبی در كرمانشاه، ما شاهد وحدت بین مردم این استان هستیم. دلیل این امر را چه می‌دانید؟
ما در كرمانشاه با شیعیان مشكلی نداریم و سالانه جلسات هم‌اندیشی هم داریم. این فرمایش‌ها برای همه مهم است و برای ما مهم‌تر. ما زیر نظر نماینده‌ی ولایت فقیه هستیم و مشكلی نداریم. در طول این 32 سال نزاعی تحت عنوان شیعه و سنی وجود نداشته و اگر هم مسئله‌ای بوده، خیلی زود خنثی شده است. ما هیچ‌گاه مسائل فقهی و اعتقادی را محل نزاع قرار نداده و نخواهیم داد.

در كرمانشاه از نظر اعتقادی سه گروه زندگی می‌كنند؛ شیعیان كه اكثریت هستند و اهل تسنن و گروه سوم هم اهل‌حق. در جریان جنگ تحمیلی هر سه این گروه‌ها آسیب دیده‌اند. در این استان گروه‌های لك و ترك و لر و فارس با هم و كاملاً مسالمت‌آمیز زندگی می‌كنند. با وجود این‌كه نزاعی بین این گروه‌ها نیست، اما ما این فرمایش‌های مقام معظم رهبری را فتح باب جدیدی می‌دانیم و امیدواریم از این فرصت به نحو احسن استفاده شود.




نوشته شده در تاريخ چهارشنبه نوزدهم بهمن 1390 توسط ابراهیم شمس
 

فارسی

کردی

هورامی

فروردین

خاکه‌لێوه‌

نه‌ورۆز

اردیبهشت

گوڵان

پاژه‌ره‌ژ

خرداد

جۆزه‌ردان

چێڵکڕ

تیر

پووشپه‌ڕ

کۆپڕ

مرداد

گه‌لاوێژ

گه‌لاوێژ

شهریور

خه‌رمانان

ئاوه‌وه‌ره‌

مهر

ره‌زبه‌ر

ترازیێ

آبان

خه‌زه‌ڵوه‌ر

گه‌ڵاخه‌زان

آذر

سه‌رماوه‌ز

که‌ڵه‌هه‌رز

دی

به‌فرانبار

ئارگا

بهمن

رێبه‌ندان

رابـڕان

اسفند

ره‌شه‌مه

سیاوکام


نوشته شده در تاريخ یکشنبه شانزدهم بهمن 1390 توسط ابراهیم شمس

altکۆمه‌کاڵ : ناصر مبارکشاهی هنرمند پاوه ای رشته تئاتر و سینما پس از 7 ماه تحمل بیماری سرطان خون ، صبح گاه سیزدهم بهمن 1390 در بیمارستان بهمن تهران درگذشت .

 ناصر مبارکشاهی متولد 1336 ، هنرمند رشته ی تئاتر و سینما فعالیت خود را در این حوزه از دوران کودکی آغاز نمود و پس از  انقلاب از سال 1363 در شهر پاوه پایه های علمی آموزش هنر ( تئاتر) را بنا نهاد. او سال ها در این شهر با آموزش هنر و فعالیت هایش انگیزه بخش بسیاری از جوانان و علاقه مندان به رشته های هنری بوده است.

مبارکشاهی در بیش از سی سال فعالیت های هنری خود ، بیشتر به کار گردانی و بازیگری در نمایش نامه های خود پرداخت و در طول این سال ها بیش از 30 فیلم نامه و نمایشنامه نوشت .

مراسم تشیع پیکر این هنرمند امروز در شهر نودشه برگزار خواهد شد .

لازم به ذکر است مراسم ختم آن مرحوم نیز امروز در شهر نودشه و فردا بعد از ظهر در مسجد شهدای پاوه برگزار خواهد شد .


............................................................

گفتگوی زیر ، مربوط به چهار ماه پیش با مرحوم مبارکشاهی می باشد که در بستر بیماری با ایشان صورت گرفت .

.............................................................

ناصر مبارکشاهی در بستر بیماری همچنان از هنر می گوید .

اگرچه دیدن او بر روی تخت بیمارستان طالقانی منظره ای غریب و بیگانه به نظر میرسد اما او آنجا نیز هنوز از هنر میگووید و تخت بیمارستان را سکویی برای اجرای نمایشش میداند و مارا با آن فضا به مشارکت و دوستی میکشاند.

ناصر مبارکشاهی متولد 1336 ، هنرمند رشته ی تئاتر و سینما فعالیت خود را در این حوزه از دوران کودکی آغاز نمود و پس از  انقلاب از سال 1363 در شهر پاوه پایه های علمی آموزش هنر ( تئاتر) را بنا نهاد. او سال ها در این شهر با آموزش هنر و فعالیت هایش انگیزه بخش بسیاری از جوانان و علاقه مندان به رشته های هنری بوده است.

altشاید چهره ای که از ناصر به یاد داشته باشیم ، بیشتر بازی در فیلم "بانی چاو" باشد اما او سال های زیادی را به کار گردانی و بازیگری در نمایش نامه های خود پرداخت. از جمله کار های او :   

نمایش نامه های : تارا عروس سیروان _ تندیس _ آکو_ تاپو _ هویت _ ماهیت _ هیوا _ مسلخ  و . ..

و بازی دز فیلم های بانی چاو ، دادرس ،مشاور و نویسنده ی طرح فیلم یادگار آکو و فیلم چریکه .

ناصر پس از سی سال فعالیت در بستر بیماری همچنان از هنر می گوید و هنر را پلی برای نجات بشریت می داند . با وصف وضعیت نامناسب جسمانی ایشان در بیمارستان در گفتگوی مختصری که با ایشان شد وی در خصوص وجود نیرو ها و استعداد ها و پتانسیل های موجود در شهرستان ها و روستا های کشور این گونه می گوید:

منابع فلکلور در مناطق ایران که ریشه در فرهنگ و روح انها دارد پایگاه ها و مرجع های غنی در خصوص آفرینش هنری در سایر حوزه های هنری می باشد. این منابع هیچ گاه پایان ندارد و همچون چشمه های جوشانی می توانند خوراک و الهام بخش هنر مندان باشند . کسی می خواهد به هنر روی آورد باید در ابتدای راه هدف خود را تعیین کند با شناسایی هدف می توان ابزار لازم را برای ادامه راه مهیا ساخت .

ما باید بدانیم که چه می خواهیم و چه می کنیم و در کجای زمان و مکان قرار داریم . درک هنر مند از شرایط مکانی و زمانی خویش ، بینش و نگاه او را عمیق و وسیع می گرداند . در تئاتر و سایر رشته های هنری باید مخاطب را شناخت باید فضا را درک کرد باید نیاز سنجی کرد هنر مند باید بداند ملتش چه می خواهد و چه نیاز دارد و آنگاه با تمامی ابزار و علمی که در اختیار دارد در این مسیر گام بردارد.

آنچه که امروزه به عنوان هنر و آموزش هنر در بسیاری از جاها مرسوم گشته ، امروزه می توان در هر کوچه و مغازه ای یا اینکه با اشاره به دکمه ای از اینترنت یافت اما نکته مهم اینجاست که چه بکنیم که خودمان باشیم . آیا می توانیم هنر مند ایرانی باشیم. آیا می توانیم هنرمندی کرد یا هورامی یا ترک یا ... باشیم . آیا میتوان حرف و سخنی جدید برای گفتن داشته باشیم ...

پاسخ این سوالات در جایی نیست جز در سایه ی شناخت ریشه های ملی و تمرکز بر فرهنگ و فولکلور و به تور کلی در ابتدا هویت انسانی و سپس هویت قومی و ملی.

در نهایت می توان گفت :

هنر انسانی ترین و رودر رو ترین رسانه ای است که می تواند انسان را متوجه درون خویش گرداند ، هنر می تواند انسان را فضیلت های فراموش شده با روح گمشده ی انسانی پیوند دهد و آشتی دوباره ای برقرار کند.

کۆمه‌کاڵ : روحش شاد و یادش گرامی باد .

 

منبع : سایت کومه کال http://komakal.net/index.php?newsid=1462


نوشته شده در تاريخ شنبه پانزدهم بهمن 1390 توسط ابراهیم شمس

به‌ نامێو خوای گه‌وره‌ی

عێشق گه‌وره‌ته‌رین چێوێوا که‌ جه‌ دنیاو عێرفانیه‌نه‌ نامێش بریۆ. عێشق یا مه‌حه‌به‌ت  و وه‌شه‌ویسی یۆ جه‌ ده‌ مه‌قاموو ته‌سه‌وفیا که‌ جه‌ شێعره‌و شاعێره‌کانه‌ و کتیبه‌ عێرفانیه‌کانه‌ فره‌ گنۆ وه‌روو چه‌میه‌وه‌. عێشق مه‌رته‌بێ فرێش هه‌نێ که‌ چێگه‌نه‌ مه‌جاڵوو قسه‌که‌رذه‌ی سه‌روو مه‌رته‌به‌کا نیا به‌ڵام ئا چێوه‌ که‌ ئێمه‌ فره‌ جه‌ باره‌و عێشقیه‌وه‌ مژنه‌ومێش عێشقی مه‌جازی و عێشقی حه‌قیقیا .هه‌ر ئێنسانێو که‌ جه‌ سه‌ره‌شه‌نه‌ مه‌ژگ و جه‌ سینه‌شه‌نه‌ زێڵێوه‌ بیه‌ حه‌تمت بۆ ڕوێو گیر وارده‌و عێشقی بیه‌ن. وه‌ ئا که‌سیچه‌ جه‌ ژیوایشه‌نه‌ هیچ وه‌ختێو ئێمتێحانوو عێشقیش نه‌که‌رذه‌ن شکه‌ت نه‌بۆ چنه‌ ئا که‌سه‌ بۆوێو جه‌ ئێسان بێه‌یش نه‌به‌رذه‌ن‌.

هه‌ر که‌س ده‌وونش جه‌ عێشق خالییه‌ن

کانگـــاو دێویــه‌ن ئانه‌ ، دڵ نیــه‌ن

 

قه‌لی بێ خه‌به‌ر تۆ مه‌رده‌یت خاسه‌ن

چوون بۆڵبۆڵ جه‌ گۆڵ ناخـافڵ نیه‌ن

 

سڵ که‌رذه‌ن بێ دڵ جه‌ ئاسانه‌ی عێشق ‌

جه‌ ڕای دۆسی وێش هیچ مه‌نزڵ نیه‌ن

 

ده‌روونی بێ عێشق چه‌می بێ نووره‌ن

جه‌ چه‌می بێ نوور ، نوور حاسڵ نیه‌ن

 

هه‌ر که‌س مه‌جنوون بۆ ئه‌چی مامه‌ڵه‌

(شه‌مس ) نه‌واچی ئاذ عاقڵ نیه‌ن

 

عاشق دلێ ڕاویارذه‌و عێشقیه‌نه‌  به‌ یاگێوه‌ میاڤۆ گرذوو ئاچێویه‌ جه‌ گیان و دڵشه‌نه‌ وه‌شه‌ویسی ئێنسانی چنی ئێنسانیا ، ڤاڕیو به‌ وه‌شه‌ویسی و عێشق به‌ خوای وه‌شکه‌روو عاڵه‌می .

جه‌ کتیبوو « فيه ما فيه» مه‌ولانایه‌نه‌ حه‌که‌یتێوه‌ ئامه‌ینه‌:  

به‌ مه‌جنوونی واتشا زه‌ریفته‌ر جه‌ له‌یلێ هه‌نێ با‌ بارمێ په‌یت واتش شمه‌ حاڵیتا نیا خۆ من  له‌یلێم ئه‌پی (ڕوه‌)سووره‌ته‌ گه‌ره‌که‌نیه‌نه‌ لیه‌لێ ڕوه‌ نیه‌نه‌ له‌یلێ به‌ ده‌سوو منه‌وه‌ پێسه‌نه‌ جامڵێوی ‌من ئه‌چا جامڵه‌نه‌ شه‌راب مه‌روو  په‌س من عاشقوو ئا شه‌رابیه‌نا که‌ چنه‌ش موه‌روو به‌ڵام شمه‌ هۆشتا ئینا لاو جامڵه‌که‌یه‌وه‌ وه‌ جه‌ تاموو شه‌رابه‌که‌ی بێ خه‌به‌رێندێ . ئه‌گه‌ر من جامڵێوی تڵاینم بۆ به‌ڵام دلێش په‌ڕ کریابۆ‌ سرکه ده‌ر‌ذه‌و من مه‌وه‌رۆ ‌ ئاشه‌رابه‌ فه‌قه‌ت به‌ ئه‌شته‌هاوه‌ پیویۆ ئیسه‌ تۆ شه‌وق و ئه‌شته‌ها به‌ده‌س باره‌ ڕواڵه‌ت وین نه‌بی و هه‌ر یاگێۆ بذیه‌ی هه‌ر کۆگه‌ ته‌ماشا که‌ری مه‌عشووقی وینی . ڕوه‌و ئی خه‌ڵکیچه‌ پێسه‌نه‌ ئی جامڵا و عێلم  و زانایی نه‌قش و نگاروو جامڵاکه‌یه‌نێ  وه‌ختێو که‌ ئا جامڵه‌ مه‌ڕیۆ نه‌قشه‌کێ مه‌مه‌ نا په‌س ئه‌سڵ ئاشه‌رابه‌نه‌ که‌ ئینا جه‌ قاڵبوو جامه‌که‌یه‌نه‌ وه‌ هه‌رکه‌س ئا شه‌رابیه‌ موه‌رۆ وینۆ که‌ « الباقيات الصالحات »

 


نوشته شده در تاريخ پنجشنبه سیزدهم بهمن 1390 توسط ابراهیم شمس

خبرگزاری فارس: دبیر شورای فرهنگ عمومی پاوه گفت: همایش تجلیل از مقام شامخ علامه نودشی اوایل سال آینده در شهرستان پاوه برگزار خواهد شد.

خبرگزاری فارس: برگزاری همایش تجلیل از علامه نودشی

به گزارش خبرگزاری فارس از پاوه، سید امجد افصحی ظهر امروز در جلسه شورای فرهنگ عمومی بخش نوسود ضمن تسلیت سالروز رحلت نبی مکرم اسلام (ص) اظهار کرد: در راستای تجلیل از علمای دینی منطقه اورامانات همایش تجلیل از مقام شامخ علامه نودشی اوایل سال آینده در نودشه از توابع شهرستان پاوه و زادگاه این شخصیت بزرگ دنیای اسلام برگزار خواهد شد.

وی گفت: اداره کل ارشاد اسلامی استان کرمانشاه با تأمین اعتبار برگزاری این همایش در‌صدد است با دعوت از شخصیت‌ها و پژوهشگران دینی گامی بلند در راستای معرفی این عالم فرهیخته برداشته و ابعاد ناشناخته زندگی وی را تا حد امکان روشن کند.
رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان پاوه در بخش دیگری از سخنان خود یادآور شد: برگزاری نمایشگاه کتاب و نرم‌افزار و برپایی جشن هفته وحدت در بخش نوسود از جمله برنامه‌های اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان پاوه برای ایام مبارک دهه فجر است.امام جمعه نودشه نیز در این جلسه با برشماری خدمات برخی از عالمان دینی منطقه اورامانات گفت: تقدیر از خدمات عالمان دینی و کسانی که برای اعتلای دین انسان‌ساز اسلام تلاش کرده‌اند وظیفه‌ای همگانی است که باید بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.

ماموستا ملا‌احمد مبارکشاهی‌ افزود: علامه نودشی یکی از علمای سرشناس دنیای اسلام بود که تا‌کنون اقدامی عملی برای شناساندن وی به جامعه صورت نگرفته و قرار است این کار با حمایت ویژه حجت‌الاسلام آفتابی مدیر‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمانشاه در اوایل سال آینده انجام شود.

بخشدار نوسود نیز در این جلسه اظهار امیدواری کرد؛ برگزاری همایش مذکور در ارتقای جایگاه فرهنگی و دینی منطقه مؤثر بوده و در حد امکان ابعاد خدمات کم‌نظیر علامه نودشی به اسلام را شناسایی کند.

محمد فاروق یوسفی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به در پیش بودن انتخابات نهمین دوره مجلس شورای اسلامی گفت: ترغیب مردم به شرکت در انتخابات و سهیم شدن در حق تعیین سرنوشت، یکی از وظایف خطیر اعضای شورای فرهنگ عمومی و همه کسانی است که به نوعی با مسائل فرهنگی مرتبط هستند و انتخابات پیش رو یکی از عرصه‌های مهم ادای این وظیفه ملی و دینی است.

خاطر‌نشان می‌شود؛ احمد بن عبدالرحمن نودشی( 1302ـ 1228ق) مشهور به حاجی ماموستا از مراجع مسلم فتوی در عصر خود و مدتی نیز مفتی اعظم شهر سلیمانیه در عراق بود.علامه نودشی در مساجدی چون مسجد ملکندی سلیمانیه، مسجد مولانا در سنندج و  مسجد قوله در نودشه که بنای آن به زمان صدر اسلام باز می‌گردد به تدریس علوم اسلامی مشغول بوده و شرح و حواشی رساله غایه الکلام و نهایه الملال، شرح منازل القمر، مدخل المنظوم در نجوم و مقاله فی المجردات از آثار مشهور این عالم فرزانه است.علامه نودشی در سال 1302 هجری قمری در شهر سنندج وفات یافت و در آرامگاه این شهر بر بالای تپه شرف الملک شهر سنندج، در جوار رحمت پروردگارش آرام گرفت.


نوشته شده در تاريخ یکشنبه دوم بهمن 1390 توسط ابراهیم شمس

یکی را از بزرگان بادی مخالف در شکم پیچیدن گرفت و طاقت ضبط آن نداشت و بی اختیار از او صادر شد گفت ای دوستان مرا در آنچه کردم اختیاری نبود و بزهی بر من ننوشتند و راحتی به وجود من رسید شما هم به کرم معذور دارید.

شکم زندان بادست ای خردمند   *** نــدارد هیــچ عـــاقل باد در بنـــد

چــو باد اندر شکـم پیچد فرو هل   ***  کـه باد اندر شکــم بارست بر دل

حــــریف ترشـــروی نــاســـــازگار    *** چوخواهد شدن دست پیشش مدار

گلستان باب دوم در اخلاق درویشان

**************************

یۆ جه‌ گه‌وره‌کا جه‌ مه‌جلێسێوه‌نه‌ ڤایێوه‌ پیچیانه‌ له‌مه‌ش هه‌ر چێوش که‌رذ نه‌تاواش وێش  گێرۆ وه‌رش دا و واتش ئه‌ی دۆسان ئی کاره‌ که‌ که‌رذم ده‌سوو وێم نه‌بێ خۆ من گۆناعه‌م تووش ناما  و ڕه‌حه‌تیچم پنه‌ یاوا شمه‌یچ به‌ که‌ره‌موو وێتا من به‌خشدی .

له‌مه‌ زیننانا په‌ی ڤای ئه‌ی عاقڵ

حه‌بس که‌رذه‌و هه‌وای کارێوا باتڵ

هه‌روه‌ختێو ئی ڤا ئامائه‌و ده‌روون

ئه‌ر وه‌رش نه‌ذه‌ی مه‌بینه‌ زه‌بوون

ڕه‌قیبی به‌ذ ئه‌خم ئه‌ر لوا به‌ په‌له‌

ده‌سش مه‌گێره‌ و مه‌واچه‌ مه‌له‌

ئه‌ڵبه‌ت مه‌به‌سوو من ئه‌چی نویسه‌یه‌  ڤاو له‌مێ نه‌ بێ به‌ڵکم چن ڕوێ چه‌ی وه‌ڵته‌ر حه‌کایه‌تێوم سه‌ر ئاما که‌ به‌ قه‌وڵوو فارسا بی به‌ سووژه‌ .

ڕاسه‌کێش ڕوێو جه‌ یاگێوه‌نه‌ کابره‌ێو مه‌نه‌بێره‌ په‌ی کارێوی منیچ کتووپڕ  ڕاو چاره‌و کاره‌که‌یم پنه‌ نیشان دا و واتم مشیۆ کو‌گه‌ بلی و چێش که‌ری. سه‌وایش ئاما په‌ی لایم  و کاره‌که‌ش جه‌ من گه‌ره‌ک بێ منیچ به‌ خاتره‌و ئینه‌یه‌ که‌مته‌ر به‌ی و که‌مته‌ر وینووش قه‌وڵوو یارمه‌تیم دا  پنه‌ وه‌لێم هه‌چی ویر که‌رێنه‌ی جه‌ تواناو منه‌نه‌ نه‌بێ ئی کابرایچه‌ واز نارێ چن که‌ڕه‌تێ وێش و که‌سانێو ته‌ر هه‌ر ئه‌ینێ یانه‌ و ئیسراحه‌توو من و زارۆڵه‌کاشا بڕیه‌بێ. هه‌رچی قه‌وم و که‌س وکاریچما وسه‌بێش زه‌حمه‌ت منیچ نه‌تاوێنێ هیچش په‌ی که‌روو ئاذیچ ئاخرش زاناش جه‌ ده‌سوو منه‌نه‌ کارێو به‌ر نمه‌ی دوی قسێش پنه‌ واتانێ و لوا منیچ ئی شێعره‌و شێخی سه‌عدیمه‌ ئاماوه‌ هۆش و داخیێنه‌ هۆرم گێڵناوه‌ به‌ هه‌ورامی.

 


نوشته شده در تاريخ چهارشنبه چهاردهم دی 1390 توسط ابراهیم شمس
نامێو په‌ی دۆسی


سڵامۆن عه‌له‌یک دۆسه‌که‌ی گیانی

ئــاگــادارت بۆ زاتـــــی ڕه‌ببــــانــــی

ئێلتێجام هــــه‌ن جه‌ پاکـی خواوه‌ند

ڕۆ جه‌ ڕۆی فیشته‌ر پایه‌ت بۆ بۆڵه‌ند

گه‌ر چــی باڵاکـه‌ت جـه‌ من پێواره‌ن

نامت مه‌ڵهــــه‌می ئی دڵه‌ی زاره‌ن

مـن به‌ دۆســی تۆ مۆفتـه‌خــه‌ره‌نان

هه‌ر چێو فه‌رمــاوی فــه‌رمانبـه‌ره‌نان

مزانوو دۆسیت فــــره‌ مۆحکـه‌مــه‌ن

بـــه‌ وه‌فــاداریت خـــاترم جـه‌مـه ن

چوون تۆچه‌نی من هه‌م عه‌قیده‌نی

جـــه‌ مابه‌ین دۆسـان به‌رگۆزیده‌نی

چوون تۆ هه‌م ته‌ریق هه‌م برامه‌نـی

ئارامــــوو دڵـــی نوور چـه‌مـامه‌نــی

ئیسه‌ ڕۆح و گیـان فراوان شـــاده‌ن

ده‌روونم جه‌ ده‌س خه‌فه‌ت ئازاده‌ن

پایه‌ت بۆ بـۆڵــه‌ند ، عێـــززه‌تت زیــاذ

چێگه‌ودمای شه‌مسی نه‌به‌ری جه‌یاذ

جارجارهه‌م دیسان سه‌روه‌نه‌ش ده‌ره‌

یـانـــه‌ی تـاریکـش نـوورپاشــی کـه‌ره‌



جوابوو دۆسی


عه‌لـــــــــــــه‌یکه‌سه‌لام دۆسی ئازیزم

مه‌ڵهـــــه‌م دای په‌ی زام ده‌روونی زیزم

ده‌س به‌ دۆعــــــــــــانا منیچ پێسه‌و تۆ
دۆسیت مــــــۆسته‌دام پایه‌ت بۆڵه‌ند بۆ

ئه‌ر تۆ په‌ی دینم کــــــــــــه‌رده‌نت تاسه‌
من په‌ی دینی تۆ بڕیام هـــــــــــــه‌ناسه‌

ئانه‌ جه‌ ره‌ویـــــــــه‌ی به‌نــــــده‌ نه‌وازین
دڵت جه‌ دۆسی ئی به‌نـــــــــــده‌ رازین

پاســـــــه‌شا واتــــــــــه‌ن وه‌ڵینا ئه‌وسا
گرد جنسێو چه‌نی جنسوو وێش دۆسا

فه‌رمابێت ئیســــه‌ جه‌ یادت نه‌شـــــوون
وه‌سواسه‌ش تۆنی دڵه‌ی په‌ر جه‌ هوون

یاد که‌رده‌یت په‌ی من هـه‌دیه‌ و به‌راته‌ن
جوابت ئینه‌ن مـــــــــــــه‌ولــــه‌وی واته‌ن

ج حاجه‌ته‌ن ده‌س په‌ی قـــه‌ڵه‌م به‌روون
یادم نمه‌شی چه‌نیت یاد کـــــــــــه‌روون


نوشته شده در تاريخ شنبه دهم دی 1390 توسط ابراهیم شمس

ڕوێو جه‌ ڕوا پێسه‌و‌ جارانی لوانێ سه‌رم دا کتیب وره‌شی یۆ جه‌ دۆسابه‌ نامێو کاکه‌ ئه‌وڕه‌حیم(ی) جه‌ پاوه‌ نه‌ هه‌ر پاسه‌ خه‌ریکوو گێڵای دلێ قه‌فه‌سه‌کانه‌ بێنێ ، کتووپڕ چه‌مم که‌وت به‌ کتیبێوی که‌ هۆنیێ هه‌ورامیێ بێنێ نویسیا بێ "هه‌نگو ڕۆحی – سابیر سه‌عیدی " .

نامێو نویسه‌ره‌که‌یش ئژناسیا که‌وته‌ وه‌روو چه‌مام . تاماشاو دلێ کتیبه‌که‌یم که‌رذ چه‌مم که‌وت عه‌کسه‌که‌و کاکه‌ سابیری ئێتر شکه‌م نه‌مه‌نه‌ که‌ ئینه‌ کاکه‌ سابیر سه‌عیدیا حه‌ر چاگه‌نه‌ زه‌نگم دا په‌ی کاکه‌ فاتێحی (براو کاکه‌ سابیری) ئاذیچ واتش کاکه‌ سابیر شاعێرا و غه‌یر جه‌ هه‌نگو ڕۆحی کتیبێو ته‌رش چاپ بیه‌ن به‌ نامێو " هاوار بێ ده‌نگیم" .

من هه‌ر وه‌ختێو چه‌مم به‌ کتیبێوی هه‌ورامی گنۆ پێسه‌نه‌ چه‌مم به‌ زه‌ریفته‌رین وه‌ قیمه‌تی ته‌رین چێوێوی که‌وته‌بۆ . ئا ڕوه‌ فره‌ وه‌شحاڵ بیانێ چوون دیم هۆنیارێو جه‌ده‌گاکێو منه‌نه‌ ئیناره‌ ئاسمانوو فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بوو هه‌ورامانیه‌نه‌ وه‌ به‌ زه‌ریفی خه‌ریکا جه‌ ویه‌ڕوو  شێعرێنه‌ هه‌رمانه‌ که‌رۆ .

فره‌ حه‌ز که‌رێنێ چه‌مم به‌ کاکه‌ سابیری گنۆ وه‌ جه‌ نزیکه‌ۆ قسێش چنی که‌روو وه‌ ئا چێوێ که‌ گه‌رکما جه‌ باره‌شه‌ره‌ بنویسوو جه‌ وێش گێرووشا . (ئینه‌یچه‌ واچوو که‌ 35 ساڵێ چه‌ی وه‌ڵته‌ر ئاذێ یانه‌ شا لوابێ مه‌ریوان وه‌ ئێمه‌ێچێ حه‌ر چا وه‌خته‌نه‌ ئامه‌ێبێنمێ پاوه‌) ئینه‌ ڕێک نه‌که‌وت تا چن ڕوێ چه‌ی وه‌ڵته‌ر جه‌ په‌رسه‌و قه‌ومێویمانه‌ چه‌مم په‌نه‌ش که‌وت مه‌جاڵ نه‌بێ چاگه‌ قسێ که‌رمێ به‌ڵام به‌ ته‌له‌فوونی نزیک نیم سه‌عات قسێما که‌رذێ  و قه‌رار پاسه‌ دریا هه‌ر چێوم گه‌ره‌کا جه‌کتیبه‌که‌یشه‌نه‌ هۆرچنوو .

من ئه‌ چی نیم سه‌عاتنه‌ په‌یم به‌رکه‌وت که‌ کاکه‌ سابیر ئێنسانێوی فره‌ زانا و ژیر وه‌ جه‌ واقێعه‌نه‌ دڵسۆچنا په‌ی هه‌ورامانی .شێعره‌کێش تێکه‌ڵاوێنێ جه‌ عێرفانی وه‌ هه‌ر پاسه‌ حسوو دۆسایه‌تی کۆمه‌ڵگاکه‌یش وه‌ زوانه‌که‌یش .

   

کاکه‌ سابیر سه‌عیدی

سابیر سه‌عیدی کۆڕوو فه‌ره‌جی سه‌عیدی وه‌ مه‌لێعه‌ی که‌ریمی خه‌ڵکوو ده‌گاو شه‌ڕه‌کانی ، مه‌حالوو هه‌ورامانوو لهۆنی به‌شوو نه‌وسووذێ سه‌ر به‌شاروو پاوه‌ی ، ئه‌ره‌نیشته‌و شاروو مه‌ریوانی که‌ جه‌ ساڵۆ 1336 ی کۆچی ڕۆجیاریه‌نه‌ ئامان دنیا. ده‌ورانوو زارۆڵه‌یی و هه‌رزه‌کاریه‌نه‌ تا ته‌مه‌نوو 20 ساڵه‌ی جه‌ ده‌گاو شه‌ڕه‌کانیه‌نه‌ ویارده‌ن  جه‌ ساڵه‌و 1356 یه‌نه‌ کۆچش که‌رذه‌ن په‌ی مه‌ریوانی  و هه‌تا ئیسه‌ چا شاره‌نه‌ ئه‌ره‌نیشته‌ بیه‌ن. کاکه‌ سابیر هه‌ر جه‌ ته‌مه‌نوو جوانیشه‌نه‌ حه‌زش به‌ شێعرێ بیه‌ن چوون شه‌خسێوی دیندار و‌ ڕوو به‌ خوا و قۆرئان بیه‌ن، شێعره‌کێچش هه‌ر جه‌ بنه‌ڕانه‌ دیمه‌نی عێرفانیش پۆوه‌ دیار بیه‌ن.

جه‌ ساڵه‌و 1384یه‌نه‌ ئه‌وه‌ڵین کتیب وو وێش به‌ نامێو  هه‌نگوو ڕۆحی  جه‌ دوی به‌شێنه‌ به‌ هه‌ورامی و سۆرانی چاپ که‌رذن جه‌ ساڵه‌و 1388یچه‌نه‌ دوومین کتیبش به‌ نامێو هاوار بێ ده‌نگیم چاپ بین  وه‌ ئیسه‌ێچ یه‌رۆمین کتیبش که‌ ئاذیچ هه‌ر هۆنیێ هه‌ورامیێنێ ئینا جه‌ چاپخانه‌نه‌.

       

هه‌ر پاسه‌ که‌ واتم  عێرفان جه‌ شێعره‌کاو کاکه‌ سابیر یه‌نه‌ نموودێوی ئاشکراش هه‌ن:

هه‌وار

هه‌وار به‌ هه‌وار دڵ جه‌ شۆنی تۆن

گۆڵاوگۆڵ چون هه‌نگ شه‌یدای بۆنی تۆن

حــه‌یاتم به‌سیــان به‌و مــه‌داره‌وه‌

دیذه‌ دیــــده‌بان جـــــه‌و دیــاره‌وه‌

ڕازیم به‌ ڕه‌زاش گــه‌ر وزۆم وه‌ نیل

یا دۆم فێـــرعۆنان بکــه‌رام به‌ دیل

یا چوون ئێسماعیل تێخ بنیۆگه‌رده‌ن

تا بۆ به‌هانه‌ په‌ی خه‌ڵات کــه‌رده‌ن

گردچێو ڕه‌حمه‌ته‌ن ئه‌رجه‌ لای تۆبۆ

به‌وشه‌رت دڵ مه‌دارجه‌ ڕه‌زای تۆبۆ

ڕازیم به‌ڕه‌زاش هه‌رچی ڕه‌زاشــه‌ن

ملــم ئاماده‌ی ته‌ناف قه‌زاشـــه‌ن

ئیجا ئه‌گه‌ر خاس بذیه‌یمی په‌ی وه‌یه‌رینوو ئه‌ره‌نیای شێعره‌کاش ، ئینه‌ما په‌ی به‌رگنۆ که‌ ڕۆ به‌ڕۆ  پڕ باری و یاوای شێعره‌کاش فره‌ته‌ر ئه‌و وه‌روو چه‌ما گنۆ . کاکه‌ سابیر خه‌م وه‌روو  کۆمه‌ڵگاکه‌یشا  به‌تایبه‌ت زوانی ئه‌ذاێێش که‌ جه‌ تان و پۆ کتیبه‌ شێعره‌کاشه‌نه‌ نیشانه‌ش مذۆ:

فه‌رز

‌ زه‌یدم  وه‌ڵاتم ، که‌سـم بێ که‌سـم

تاسه‌رجه‌سه‌ره‌ن په‌ی تۆن نه‌فه‌سم

تـا حــه‌یات یـاره‌ن حـــه‌یات یاه‌رنـــی

چــوون تۆ  ڕۆشنایی چه‌مــی تاره‌نی

سه‌رم به‌ به‌رزی سه‌رت سه‌ربه‌رزه‌ن

په‌وچی سه‌ربه‌خشوو به‌سه‌رت فه‌رزه‌ن

هه‌ر که‌س تیکه‌ په‌ی ده‌موو وێش به‌رۆ

خزمه‌ت به‌ قه‌وم و که‌سوو وێش که‌رۆ

تــۆیچ پــه‌ی زوان و مللــه‌ت و وه‌ڵات

ئه‌رپه‌رساچه‌نه‌ت چێشت که‌ردخه‌ڵات

جــوابت چێشــــه‌ن به‌ڵگـــه‌ی ژیرانه‌

باخــــی بــێ پــه‌ڕچین بیــه‌ن وێرانه‌

ئیشاره‌ی وه‌سێن په‌ی شه‌خسی دانا

مــاچـــا سفیـــــــــدیچ مــــوانۆوه‌ زانا

حه‌ر پاسه‌ جه‌ قسمه‌توو پێشکه‌ش که‌رذه‌ی کتیبه‌که‌یشه‌نه‌ پێسه‌ نویسه‌نش :

من پاسه‌ مزانوو جه‌ هه‌ر عه‌سر و زه‌مانێوه‌نه‌ و هه‌ر نیم قه‌ڕنێوه‌نه‌ هه‌ر مێلله‌تێو به‌ وه‌سیله‌و ئاسار و مه‌دره‌کی هۆنه‌ری ، ئه‌ده‌بی عێلمی وێشا جه‌ دلێو ملله‌ته‌کا ته‌ریه‌نه‌ ساحیب کۆرسیا و ته‌نیا متاوۆ چی وێڕێنه‌ پڕۆوه‌ و واچۆ  زیننه‌ و پویانا و ته‌نیا چی ڕانه‌ ساحیب ئێفتێخار مه‌نۆوه‌ . ئه‌گه‌ر پێسه‌ بۆ عه‌رزما که‌رد ، واجبوو سه‌روو شانه‌و هه‌ر که‌سێویا جه‌ توانوو وێشه‌نه‌ په‌ی ڕۆشن که‌رذه‌ی یانه‌و ئێفتێخاروو مێلله‌تی کۆشابۆ.

قسمه‌تێوی فره‌ جه‌ شێعره‌کاش شێعری نه‌وێنێ (شعرنو) ئه‌ چی قسمه‌ته‌نه‌ به‌ڕاسی نه‌زه‌ره‌و ئانیشاشه‌ که‌ واچێنێ شێعره‌ی نه‌وی هه‌ورامی  ئێمکانش نیا ، ڕه‌ذه‌ که‌ردێنه‌و.

ده‌وار

من ڕه‌زاو تۆ

به‌ گرد قیمه‌تێو مسانوو

په‌ی تۆن شێعرم ، جه‌ تۆن شعوور

جه‌ مه‌کته‌بی عێشق و عۆشاق

په‌ی تۆ وانوو

شه‌هدی شێعرم ، باڵ و په‌ڕم

جه‌ تۆ زانوو

تۆ خۆذا ده‌رذم گران که‌ره‌

تۆ خۆذا ده‌رذم گران که‌ره‌

دڵم ! دڵم په‌ی هه‌میشه‌ی به‌ره‌

به‌ چه‌شنی چه‌م ،بارووتی خه‌م

یانه‌و دڵیم ، کۆگای خه‌یاڵ

هه‌تا مه‌یلته‌ن

وێران که‌ره‌

با نه‌بۆشا یانه‌و هه‌وار ، با نه‌بۆشا حه‌وش و حه‌سار

تا جه‌ شاخ و یاذو تۆوه‌

مه‌جبوورێ با هۆردا ده‌وار.

18/8/1384

چننه‌ شێعرێ ته‌ر جه‌ کاکه‌ سابیری:

یاران

 یاران گــــــۆڵزارتان بــه‌ ئـــاوی دڵان

عه‌ترین و ڕه‌نگین خاسته‌رجه‌گۆڵان

هه‌زاران سڵام به‌ گه‌رمی و به‌ تین

پێشکه‌ش به‌گۆڵ وگۆڵزاری ڕه‌نگین

دڵ گـزی به‌ ده‌س مه‌سیر و ڕاتان

چه‌مم ئاماده‌ن په‌ی فه‌رشی پاتان

به‌رزان :

هه‌ر چن هه‌ورامان به‌رزه‌ن دیاره‌ن

به‌ڵام ماتڵی، مایه‌ی خه‌ساره‌ن

به‌ فه‌رهه‌نگ به‌رزه‌ن به‌رزی وه‌ڵاتم

په‌ی به‌رزی به‌رزان به‌رزه‌ن ئاواتم

سه‌رێو گه‌ر چه‌نی سه‌ربه‌رزان نه‌بۆ

مه‌جنوون کۆگێڵ جه‌ به‌رزان نه‌بۆ

بێ حه‌یات عه‌مر و حه‌یات ته‌ی که‌رذن

زیننه‌ی بێ حه‌یات ، بێ حه‌یات مه‌رذه‌ن

5/1/85

په‌ی کۆنگره‌و  خه‌رمانه‌و هه‌ورامانی جه‌ پاوه‌نه‌

 -----------------------------------------------------------------------------------------------------------

ئینه‌ یۆوه‌مین مه‌تنێوا که‌ من به‌ هه‌ورامی نویسه‌نم . هه‌ر چن که‌ وێم مزانوو که‌م و کۆرتیێ فرێش چنه‌نێ وه‌ دۆسه‌ ئازیزه‌کێم من به‌ عنوانوو نویسه‌رێوی کۆنه‌ کاری مژناسا وه‌ نویسه‌ریچ حه‌قوو هه‌ڵه‌ و که‌م و کۆرتیش نیا به‌ڵام  هه‌ر پاسه‌ که‌ ئادۆسه‌ ئازیزه خه‌مه‌وه‌رێ هه‌ورامانیه‌ که‌ جه‌ مه‌قاله‌و کتیبه‌کێشانه‌ به‌ ئه‌وه‌ لاڵیای داواشا که‌رذه‌ن به‌ هه‌ورامی بنویسمێ ،  منیچ به‌ یارمه‌تی خوای بێ ته‌رس پڕانانه‌ مه‌یذانوو نویسه‌ی به‌ زوانی هه‌ورامی .


نوشته شده در تاريخ جمعه نهم دی 1390 توسط ابراهیم شمس

با عرض سلام وادب خدمت دوستان وخوانندگان صمیمی وب دایره المعارف هورامان . عزیزان!  مقاله  حاضر تحت عنوان زبان هورامی به دنبال هویت دیرین نوشته نویسنده ی توانا و فرهیخته هورامان کاکه کورش امینی مدتهاست در همین وب در معرض نمایش است اگر چه مربوط به سال 86 می باشد وشاید شما آن را دیده ویا خوانده باشید ، اما  به نظر حقیر به یک بار دیگر خواندن می ارزد.
قبل از پرداختن به بحث اصلی لازم است خاطرنشان شود مقاله حاضر شاید تنها بخشی از دغدغه هایی باشد كه در چند سال اخیر خاطر برخی از دوستداران فرهنگ این كهن دیار را آزرده باشد به همین خاطر شاید بحث از یك حالت ساختارشناسی صرف بیرون آمده و تا حد توان به آسیب شناسی موضوع نیز بپردازد

.

                           
سرآغاز

پیدایش زبان سرآغاز تاریخ و عصری نوین در ارتباطات میان انسان ها بوده و با تكامل آن هر روز ابعاد تازه تری به خود می گیرد. از نخستین ادا، اشارات و كلماتی كه انسان برای ایجاد ارتباط بر زبان رانده تا ارتباطات به معنی امروزی و ارتباط از راه دور با رسانه های گروهی ،دیداری و نوشتاری، زبان و ساختار آن راه پرفراز و نشیبی را گذرانده است. پیدایش زبان نوشتاری و به تبع آن انتقال اندیشه از راه كلمات موجبات دگرگونی عظیمی در زیرساخت های فرهنگی، اجتماعی، تكنولوژی و حتی سیاسی اقتصادی شده وجهشی عظیم و رو به رشدی را در زمینه های ذكر شده داشته است. هنری سویت می گوید زبان وسیله بیان عقاید و افكار با استفاده از اصوات موزون است. «شیرازی» در فرهنگ محیط در این باره می گوید: زبان مجموعه اصواتی است كه هر ملت  مقصود خود را با آن بیان می كند. البته امروزه زبان شناسان زبان را تنها وسیله برای بیان مقصود نمی دانند. هر چند اساسی ترین وسیله در این زمینه است. در اینجا ذكر دیدگاه پاره ای از مكاتب در مورد زبان خالی از لطف نیست. ناسیونالیسم زبان را یكی از اركان اصلی به وجود آمدن ملت و زیربنای آن می داند. در فلسفه ماركسیستی زبان ملی اهمیتی را كه ناسیونالیسم برای آن قایل است از دست می دهد، كه آن هم به علت دیدگاه ماتریالیستی و زیربنا بودن اقتصاد در آن است. در اسلام جهت آشنایی بیشتر ملل با همدیگر به صراحت به اختلاف زبان ها اشاره شده است. اما نقش محوری، اعتقاد به یزدان و اصل توحید است. استاد »خال« در اهمیت زبان می گوید: »اجتماعی كه فاقد زبان و فرهنگ است زیرگام های ملل دیگر له خواهد شد اما ملتی كه صاحب زبان و فرهنگ است حتی اگر هم اسیر باشد باز یك ملت است و در حركت به سوی قلل انسانیت سرانجام به دیگر ملل خواهد پیوست. با مرگ هزاران نفر یك ملت نخواهد مرد، اما با مرگ زبان ریشه حیات ملی خشكیده و شیرازه ملت از هم خواهد پاشید«. 1

زبان را می توان متشكل از سه دستگاه صوتی (فونولوژی)، گرامر (دستوری)‌و واژگان دانست. گرامر نظامی كه بین عناصر معنی دار زبان وجود دارد. دستگاه صوتی نظامی كه بین عناصر آوایی زبان وجود دارد و دستگاه واژگان عبارت است از مجموعه لغاتی كه اهل زبان در دسترس دارند. دستگاه صوتی و دستوری زبان دستگاه هایی سخت به هم بافته اند و در نتیجه رخنه در آنها مشكل و تغییرات آنها كندتر است. برعكس نفوذ در واژگان زبان خیلی ساده و به آسانی صورت می گیرد. 2 زبان هورامی را اگر از این دیدگاه بنگریم یكی از زبان های پویایی است كه غنی از واژگانی است كه در طول حیات تاریخی اش نه تنها از غنای آنها كاسته نشده، بلكه به نوعی خیلی از واژگان رانیز بدون داشتن فرهنگستانی به صورت خودساز تهیه ووارد قاموس خویش كرده است. در زمینه دستور و اصوات نیز یك زبان منحصر به فردی است كه دارای گرامر كامل و حتی به جرات می توان گفت كه از بسیاری از زبان های موجود دیگر در عصر حاضر سر و گردنی بالاتر است. در اینجا بد نیست به مهمترین عوامل موثر در بقای زبان اشاره كرد:


الف: ملی گرایی، ب: دین، ج: دولت، د: جغرافیا، ه: بازار مشترك اقتصادی و و:

تكنولوژی و دانش

الف: ملی گرایی: بی شك رابطه بسیار محكمی بین ملی گرایی و زبان ملی وجود دارد و در این مورد می توان گفت كه احساسات ملی پرتوان منجر به صیانت زبان ملی می گردد.

ب: دین: به عنوان مثال ظهور اسلام و مسیحیت به گسترش زبان های عربی و عبری كمك كرد.

ج: دولت: قدرت سیاسی و اقتصادی در قالب دولت نقش محوری در بقای زبان و گسترش آن دارد. قدرت های مسلط با تحمیل یك زبان به عنوان زبان رسمی و قراردادن بقیه زبان ها به عنوان زبان در دهه دوم و سوم یا حتی به عنوان لهجه نقش مهمی در گسترش یك زبان بخصوص دارند.

د: عامل جغرافیا: مناطق كوهستانی به علت سخت و صعب العبور بودن و عدم دسترسی آسان توان بیشتری برای حفظ زبان خود دارند، در حالیكه دشتها اینگونه نیستند.

ه: بازار مشترك اقتصادی و در آخر تكنولوژی و علم كه گسترش علم و تكنولوژی رابطه ای مستقیم با گسترش زبان دارد. تكنولوژی فرهنگ و واژگان جدید با خود به همراه دارد. »دانته« خالق »كمدی الهی« »جیووانی یوكاچیو« خالق »مجموعه دكامرون« و »لئوناردو داوینچی« همگی آثار خود را به زبان ملی خلق كرده اند كه در مقابله با نفوذ زبان های دیگر از جمله لاتین بوده است.

تحولات زبان:‌

تحولات زبان ها در گذر زمان اغلب آن چنان به كندی صورت می گیرد كه خود سخنگویان آن زبان نیز تا پس از گذشت چندین نسل متوجه آن نمی شوند. »تحولات زبانی ممكن است در تمام جنبه های زبان (تلفظ، گرامی، واژگان یا فقط در یكی از حوزه ها صورت گیرد. از میان این سه حوزه تحول واژگان بیش از همه مشهور و حتی هر روز می توان شاهد آن بود ...« 3 در بسیاری از موارد این تحولات زبانی است كه باعث به وجود آمدن لهجه هایی از یك زبان می گردد. با این حال اگر تحولات خیلی گسترده، بزرگ و در مقیاس وسیعی از نظر گرامر. واژگان و اصوات صورت گیرد. خود این امر باعث زایش زبان هایی می گردد كه كاملا مستقل از همدیگر هستند. اگر این تحولات در مقیاس وسیع و با دامنه زیادی صورت گیرد؛ برخی اوقات جدا كردن آنها و یافتن ریشه مشترك با زبان اصلی و مادر مشكل می گردد. راه های تشخیص در این گونه مواردبه نقل از »محمد رضا باطنی« در كتاب مسائل زبان شناسی نوین به صورت زیر است:

اگر دو لهجه متعلق به یك زبان باشند سخنگویان آن دو باید بتوانند بدون آموزش لااقل در حد ایجاد ارتباط مقصود یكدیگر را بفهمند. از نظر معیار و ملاك های زبان شناسی نیز اگر دو لهجه از یك زبان آنقدر از همدیگر دور شده باشند كه دیگر متقابلا قابل فهم نباشند باید آنها را دو زبان متفاوت خواند قطع نظر از اینكه هر لهجه چند نفر سخنگو داشته باشد یا اینكه خط وادبیات جداگانه ای دارد یانه.

خاستگاه و ریشه های زبان هورامی

هورامی جزو زبان های هند و اروپایی و یكی از شاخه های اصلی فارسی باستان است. فرهنگ قوم كرد كه هورامی ها در طول تاریخ در جوار آنها بوده و به واسطه نزدیكی از سرزمینشان با آنها ممزوج شده اند مجموعه ای به هم پیچیده و ناشناخته از دل تمدن باستانی و شگفت انگیز بین النهرین در دو سوی جلگه های سرسبز و كوه های سر به فلك كشیده زاگرس می باشد. این تمدن كهن تاكنون به صورت شفاهی سینه به سینه و گوشه هایی اندك به صورت نوشتار از دل دوران های گذشته به صورتی پویا و زایا ره به در برده و تا حد امكان به دور از گزند عوامل خارجی باقی مانده است كه باید بسان میراثی گرانبها نگه داشته و در حفظ و حراست از آن كوشید و نگذاشت كه عده ای به نام فرهنگ ودفاع از آن این هویت دیرین را لكه دار كرده و در زیر نام اتحاد زبان ها آن را در خود ذوب نمایند. فرهنگ و تمدن این كهن دیار به عنوان بخشی از تمدن بزرگ ایران باستان با زیرساخت هایی محكم و استوار از موسیقی و عرفان گرفته تا ادبیات نوشته و نانوشته اش و آداب ورسوم مبتنی بر خرد جمعی و نبوغی سازگار با طبیت اهورایی اش شایسته است كه بیشتر از این مورد واكاوی و جستجوی فرهنگ دوستان قرار گرفته و یكی از دغدغه های خاطر هر هورامی زبانی باشد. متاسفانه تاكنون به صورت علمی و آكادمیك در این زمینه كار نشده كه امید است بیشتر كار شود. در اینجا نظر تنی چند از صاحبنظران و شرق شناسان خالی از لطف نمی باشد:

- صاحبنظران اروپایی عموما بر این باورند كه زبان هورامی كردی نیست و مردمی كه بدان سخن می گویند كرد نیستند. اما خود این مردم خود را از هر حیث كرد می دانند. این نكته شگفتی است كه با این كه برقانی و مكری در كردستان شمالی و جنوبی ادبیات بزرگی پدید آورده اند شاعران دربار والی های اردلان و نیز امرای بابان در سروده های خود هورامی را در مقام لهجه ای مهذبتر و متمدن تر از لهجه خشن گفتاری امری مذكور به كار برده اند«. 4 در ادامه همین مطالب اشاره می گردد: این مطالب همه به ظاهر حكایت از این دارد كه این منطقه در گذشته ای دور جایگاه مردمی پیشرفته و گورانی زبان بوده و بعدها معروض امواج تهاجم كردهای چادرنشین و خشن بازی واقع شده كه در میانشان اقامت گزیدند و زبان و حكم خود را برایشان تحمیل كردند. عین همین مطلب را آقای »درك كینان« در كتاب »كردها و كردستان« با ترجمه آقای »ابراهیم یونسی« آورده است و در مورد حدود آن می گوید:‌ امروزه قزلباش های تركیه، كاكایی های عراق و مردم هورامان ایران و ساكنان نواحی مركزی زاگرس تا جنوب شاهراه خانقین - كرمانشاه بدین زبان تكلم می كنند.

در سال 1921 شاهد كار مشتركی از »ئاكریستنسن« و »م.بینیدیكتیسن« بودیم كه كار تحقیقاتی آنها نیز در آخر به این رسیده بود كه هورامی كردی نیست و از دسته زبان های ایرانی بوده كه در یك اقلیم ساكن بوده اند اما به واسطه هجوم كردها پخش و پلا شده اند. درهمین مورد »ئی. سونیس« اشاره می كند: اغلب دیالكتیك گورانی را در فهرست كردی قرار می دهند؛در حالی كه واقعیت چیز دیگری است. خاصیت دستوری و لغات كرمانجی هیچ ارتباطی با گورانی ندارند«. 6

«شمس قیس رازی» در كتاب «المعجم فی معاییر اشعار العجم» كه آن را در ابتدای قرن هشتم هجری نوشته است می گوید: خوشترین اوزان، فهلویات است كه آهنگ آن را« اورمنان» خوانند و لحن آن را « اورامینیا» «اورمنان» كه نمودار آهنگ مردم هورامان كردستان است كه به گویش هورامی سخن می گویند. 7 این موضوع را ماموستا « هه ژار»به صورت شیرین ترین زبان برای شعر هورامی است« بیان كرده است.

« دیاکووف»زبان های ایرانی را كه هورامی نیز شامل آنهاست به صورت زیر تقسیم بندی كرده است: كه دسته سوم خود به دو دسته تقسیم بندی می گردد:

الف: زبان های گروه شمال غرب: كهن ترین آنها ماد یا زبان مقدس »زردشت« یعنی اوستاست كه زبان كردی را زنده ترین تجلی آن می دانند.

ب: زبان های گروه جنوب غرب: خط میخی عصر هخامنشی در حریم فارس.
از دیگر كسانی كه در مورد تقسیم بندی لهجه های زبان كردی تحقیق و فعالیت داشته اند، می توان به افراد زیر اشاره كرد:

مینورسكی، الكساندر ژاپا با تاثیرپذیری از عشایر كرد و محل زندگی آنها، شرف خان بدلیسی با استناد به دستور زبان، توفیق وهبی، محمدامین زكی، استاد هورامانی،‌استاد خال، امام مردوخ، دكتر عزالدین مصطفی رسول، دكتر كمال فواد و بسیاری از شخصیت های دیگری كه ذكر نام آنها در اینجا بسی وقت گیر و معدودی تحقیقات آكادمیك كه اخیرا انجام شده است. نكته قابل توجه در این زمینه این است كه تقسیم بندی ها در اغلب موارد ذكر شده بر اساس سلیقه های شخصی بوده به طوری كه هیچ كدام از افراد به طور صد در صد روی یك تقسیم بندی خاصی اتفاق نظر ندارند و در اغلب موارد نیز مرز مشخصی بین لهجه ها وجود ندارد. قبل از پرداختن به مبحث تغییر و تحولات بد نیست گوشه چشمی به قباله های هورامان كه موضوع را بیشتر می شكافد داشته باشیم.

در سند شماره سه اورامان خط و بیشتر لغات آرامی و دیگر لغات و اجزای پایانی كلمات پهلوی اشكانی است. از این جا می توان دریافت كه در این روزگار زبان پهلوی اشكانی به آهستگی و آرامی جای خط و سیطره زبان یونانی را گرفته و به تدریج در منطقه حاكم شده است، به طوری كه با مطالعه اسناد شماره یك و دو سند شماره سه این نكت