زوانی ئه‌دٚایی و چن سه‌رنجێ

✍️ ئازاد ڕەحیمی

زوانی ئەدٚایی ئەوەڵ زوانا کە زاڕۆڵە پەنەش فێر بۆ قسێ کەرۆ. بە مانایێوتەر، زوانی ئەدٚایی، زوانێوا کە زاڕۆڵە تەوانوو ویرۆکەردەیۆ و قسەکەردەیش هەن پەنە و متاوۆ بە خاستەرین شێوە بەکارش بەرۆ.

تارێخوو فەرمی‌کەردەیۆ ڕۆ زوانی ئەدٚایی:

جە ١٧_ەو نوامبروو ١٩٩٩ی م.، ڕێکوزیاو نەتەوەیۆگیرەکاو دنیای، ٣ێ سیاوکامیش پێشەو ڕۆ زوانی ئەدٚایی بە فەرمی ئەژناسان پەی هەمیەتدای و پارێزنای بە زوانە ڕەسەنەکاو دنیای.

ئێژایی زوانی ئەدٚایی:

زاناو و شارەزایەکێ دنیای بە گردی زوان بە یۆ جە نیشانەسەرنەکاو کولتووریی تاقمە نەتەوەییە جیاوازەکا مژناسان. جیا جە ئەژناسنای زوانی پێسەو هەمیەتدارتەرین ئامرازوو ئەوەواڕیایەو چەمک و یاوینەکا جە مابەینوو ئینسانەکانە، زوانسناشەکێ زوانی بە ئلێمانێوی ئەوەجەداری پەی ویرووکەردەیۆ و پارێزنای وینگایەکاو پەی نەتەوەکا جەهانی مژناسانی.

بیەی تاقمە جۆراوجۆرەکاو جە هەر میڵللەتێوەنە نەک تەنیا هەڕەشێ نیەنێ، بەڵکوو پەی وەڵکەوتەی ژیوای ئینسانی بە دەرفەت و پەنەوازی حەسێب کریانی. زننە‌ ئاستەیۆ هەر کولتوورێوی پەیوەندی ڕاسەوڕاسیش چەنی زننە‌ ڕاگێرتەو زوانێوی هەن هەکە چاگەوە سەرچەمەش گێرتەن. هەر پی هۆکارەیچە، پارێزنای فرەچەشنی و فرەجۆری کولتوورەکا لکەدریان بە پارێزناو زوانەکاشاوە. جە دنیانە فرە وڵاتێ هەنێ کە بە هۆو هەمەجۆری نەتەوەیی و کولتووریی، فرەتەر جە زمانێوی بە زمانی فەرمی ویشا مژناسا. وەلێم بڕێو جە حکومەتەکاو دنیای، بە زەحمەت ملانە چێروو باروو زوانوو ئەدٚایی نەتەوەکاشا و باوڕشا پاسەن هەکە گەشەو زوانی ئەدٚایی بۆ بە بنەما پەی جیابیەی نەتەوەیی و هۆرشنیایەو دەسەڵاتیشا. پۆکەی بەهانێشا پەی کەم‌بایەخدای بە زوانی ئەد٘ایی، پارێزنای یەکپارچەیی و سەربەوێ بیەی دەسەڵاتەکەیشان. ئازموونێ چن ساڵە نیشانش دان، پەی پارێزنای زوانی ئەدٚایی، بەیانیە و پەیامی ساڵانە و پەیامی سیاسی نمەتاوۆ تەنیا فاکتی پارێزەر بۆ.

فاکتۆری سەرینێ پەی پارێزنای زمانی ئەدایی:

١. ڕۆڵی ناوازە و بایەخداروو ئەدٚا و تاتەی جە فێرکاری زوانی ئەدٚایی.

ئارۆ زوانشناسی جیا جە باسه تیۆرییەکا جە بارەو سروشتوو زوانی جە پەروەرنیای زاڕڵانە، ڕۆڵوو ئەدٚا و تاتەی بە یەکەم مەرج مژناسۆ. ئەگەر ئەدٚا و تاتێ بە هەر هۆکارێو نەتاوانێ زوانوو وێشا فێرۆ زاڕڵەکاشا کەرا، با بە دمایین ئەڵقەو میراتوو زوانەوانی و زوانەکەشا پەی نەسڵوو دماڕۆی نمەواڕیۆوە و دەساودەس نمەکریۆ. نوام چۆمسکی کە پیسەو تاتەو زمانەوانی مۆدێڕنی مژناسیۆ، وینگاش ئانەن زوان و بنەماکێش جە مەژگوو ئینسانینە بە شێوێو سروشتی بەرنامەش پەی نریانەرە و ژیوگەو زاڕڵەی تەنیا ڕۆڵێوی هاندەرش هەن پەی فێربیەی یام ویرۆکەردەیۆ و شارەزابیەی

٢. ژمارەو جەماوەروو قسەکەراو زوانی.

هۆکارێوتەر ئەوەجەدار پەی زننەڕاگێرتەو زوانی، ژمارەو جەماوەرێوین هەکە پا زوانیە قسێ کەرانێ. تا قسەکەر و بەکاربەروو زوانێوی فرەتەرێ بانێ، هەرەشێ جە ویرەوشیەو زوانی کەمتەر بۆوە. پی دەلیلەن هەکە ئەژناسای زوانی و بەکاربەردەیش جە دیالۆگ و نویستەکانە متاوۆنە یاریدەر بۆ پەی پارێزنای و کەمتەر کەردەیۆ هەڕەشێ جە بەین‌لوایش.

دەرئەنجامەنە: ڕسالەت و فەلسەفەو زوانی پێوەندی مابەینوو ئینسانەکان، مادامێو کە جۆروو چالاکی زوانەوانی ڕوواڵەتکاری و ڕووکاری بۆ و هۆرشڵەویەیش چەنە گنۆوە و پەی پێوەندی مابەینوو ئینسانەکا و میللەتەکا تۆقنەر هەڕەشەدار بۆ، چالاکی پی شێوە یاگێ گومانین.