ورده باس و گفتوگوو دوێ کهسا که دهغدهغه یا دڵهچێرکێشا زوانهن.
((وختارێو ویروو ئانهیه کهرووه ئا زوانه که من پهنهش قسێ کهروونه، ئیتر جه دهموو کهسیوه نمهژنهویهو، کتووپڕ تهرس و مووچێرکێوه لاشهیم گێرۆره، تهرسێوه قووڵتهر و فرهتهر چا زهمانهیه که به مهرگوو وێم ویر مهکهرووه، پهی ئانهیه مهرگ و فوتیای ئی زوانوو منه، مهرگ و فوتیای دهسهجهمعی مهردموو منهن.))
دهیوید مالووف،(دمایین واچهروو زوانی) نویسهری ئوسترالیایی، به نهقڵ جه کتێبوو ئینقلابی زوانی، بهرویروو، دهیوید کریستاڵی. لاپهرهو 162.
انقلاب زبانی، دیوید کریستال، ترجمه: شهرام نقش تبریزی، انتشارات ققنوس، تهران،1385 ڕۆجیاری.
The Language Revolution, David crystal , polity press.
********************
واتش: راکارێ فرێنێ و برێوشا فره سادێنێ و بێ ئانهیه زهحمهتێوه فرهش گهرهک بۆ متاومێ پهی ئا ههرمانێ و ئا یاوگهیه که ههنما، کهلشا چهنه گێرمێ.
واتم: ئا وهرانه و ئا ویهرانه که تۆ ماچیشا کامێنێ، ئهگهر تاوی واچهشا پهیم؟
واتش: مهگهر گهرکما نیهن بواچمێ و بسلهمنمێ که ئی زوانمانه (زوانی هۆرامی) زوانێوه جیاوازهن و توفیرش ههن چنی ئهو زوانهکاتهری و پهی وێش تاریخێوه دووروو درێژێش ههن و جه ویهرهکاو تاریخینه بهرزوو نزمیێ فرێش دیهنێ و پێسهو ههر زوانێوی زینهی یاوان تا ئی زهمانه و حهقوو ویشا چیساولایچ به رهوتوو تهبێعی وێش ئیدامه بدهو.
واتم: بهڵێ. یاوگهما تا رادهیوی فهر، ههر ئانهنه.
واتش: باشهن. درۆسهن ئی زوانه بهشێوهن جه فهرههنگ و میراسوو ئی مهحاڵهیه و بیهن به بهشێوه جه ژیواو ئی خهڵکهیه و مهشیو ئا کهسانه و ئا دهسانه و ئا دهسهڵاته که پهی یاوای به حهقی فهرههنگی، ئیجتماعی و ئینسانی، موبارێزهشا کهردهن و ئیسه یاوانێ به دهسهڵاتی و ئیدێعاو ئازادیوازی و مودێڕن بیهیشا ههن، دهرهتان و فورسهت بدانێ پی زوانهیه و خزمهت کهرانه پهنهش و برێو ئاسانکاریێ کهرا و ئا ئیمکاناته که لازمهن فهراههم بکهرا پهیش تا ئاکهسانه که پی زوان و فهرههنگهیه گهورێ بیهنێ و پهنهش ئیحساسوو کێبیهیی مهکهرا، حهقی ئینسانیشا بهیاگێ ئاما بۆ، بهڵام مهشیو کهمێوه ژیرانه و دوور جه پهیلوای ئیحساسی تهماشاو قهزیهکێ کهرمێ.
واتم: چهنی؟
واتش: ئی گۆشنهدایه و گهرهشڵ کهردهو حهقوو ئینسانا جه ئهوهڵوو دنیایوه تا ئیسه ههر بیهن. چێوێوی تازه نیا. و تا دنیایچ مهنۆ رهنگه ئی ناحهقیه ههر بمانۆوه. جه ههر زهمانێوهنه و جه دهورانوو ههر حکوومهتێوهنه، دهسهڵاتدارێ ههنێ شۆنهو مهنافێع و مهسڵهحهتوو ویشاوه و چی بهینهنه ئاگاهانه یا نائاگاهانه برێو چێوێ بانه به قوربانی و پاشێل مهکریا. ئارویچ داستانه ههر ئانهنه. خزمهت کهردهی به ئی زوان و فهرههنگیه (هۆرامی) پهی دهسهڵاتی و دهسهڵاتدارهکا هیچ مهنفهعهتێوهش نیهن. چیگهنه مهسهلێ فهرههنگ و حقووقوو بهشهری مهترهح نیهن و ئهگهریچ چیلاو چهولاوه چێوێو ماچا پهی زاهێروو قهزیهکێن و ئیلاه، مهسهلهکێ رهبتش ههن به قودرهت و سیاسهتیوه. مهسهلهکێ، مهسهلێوه سیاسینه.
واتم: گاههس تا ئیسه پاسه بیهبۆ. بهڵام خۆ ئی دهسهڵاته جه وێمانه و نهیار نیهن.
واتش: گیرهکه ههن ئهچاگه. داخه ههنه ئهچاگه. ئهگهر نهیار و بێگانه بیایا واچینی حهقشهن. دژمهنهن. پهس مهشیو به وردبینی فرهتهروه سهرنجوو مهسهلهکێ بدهیمێ.
واتم: پانهیچوه که نهیار نیهن و زاهێرهن وێمانهن، رهفتارش جۆرێوهن که چنی دژمنهکا تۆفیرش نیهن. دهردهی گرانهنه که دماو ئا ههمگه بهدبهختی و شهڕوو موبارێزهکهردهیه، یاواێنێ پاگهیه که نهتهنیا یاردی ماڵی ئی فهرههنگیه نمهدا و نمازانه بوانیهو پهنهش و کتێبێش پهنه بنویسیه و مهجهله و ڕۆنامه پهنهش بهربشۆ و یا جه یاونهره جهمعی دهنگ و رهنگهکانه مهجالش پهنه بدا بهڵکوو وهرش مهگێرا و به ویانههایه جۆراوجۆر، ئا کهسانه تومهتبار مهکهرا که دڵسۆزانه ههرمانه مهکهرا پهی ئهوهتهنای ئی فهرههنگ و زوانیه. چی مهشیو پاسه بۆ؟
واتش: نمهزانوو دهقێقهن پاسهنه یا نه؟ فهرز کهرمێ پاسه بۆ. بهڵام به پاو قانوون و به پاو بهیاننامهکاو حقووقوو بهشهری ئیجازهشا نیهن وهرگیری کهرا و زهمانهیچ ئا زهمانه نیهن تا بتاوا ئا کاریه کهرا و کهس دهنگش بهرنهی.
واتم: چهنێ؟ کهمێوه وازتهر قسێ کهره.
واتش: ئیمه مهشیو نهگیریهیمێ باروو کهسیره. ڕاسهن ئا برادهرێ ئهگهر لایهیچشا کهردایا لا مهحاڵوو ئیمهوه نه تهنیا خراو نهوێ بهڵکوو نیشانهو ئازادیوازی و ئینسانیهتوو ئادیشا دێ. که ئیسه پاسشه بهسهر ئامان، باشتهر ئانهنه ئیمهیچ ژیرانه و شارستانیانه و مهدهنیانه یاوگهو وێما ڕوشن کهرمێوه و به پاو رهوتوو زهمانهی پهی یاوای به ئاواتهکاما ههولوو تهقالا بدهیمێ. ههرچهند ئهگهر یاردیشا دایانمێ خاس بێ بهڵام ئاژهو دنیای جۆرێوهن که متاومێ پهی مهنهوهی فهرههنگهکهیما فهر کارێ کهرمێ، با ئهیشا ههر حهز نهکهرا.
واتم: جه ئهواڵیچوه واتت که متاومێ فره کارێ کهرمێ، برێوشا واچه؟
واتش: به نسبهت، ئا جهمعیهته که پهروهردهو ئی فهرههنگینه و یا به واتهیوهتهر جهمعیهتوو واچهرهکاو ئی زوانهیه جه نیم مێلیون نهفهرێ زیاتهرێنێ و تاریخێوه دهوڵهمهند ههن پهشتهو ئی مێللهتیوه.
واتم: پاسهنه.
واتش: جه دنیاو ئاروینه فرهیی جهمعیهتی، فره موهێم نیهن. فره وهڵاتێ ههنێ که جهمعیهتشا فرهن بهڵام دماکهوتێنێ و چهپوانهو ئادیچ، فره وهڵاتێما ههنێ که جهمعیهتشا فره کهمهن بهڵام وهڵکهتێنێ جه ههر ویهریهوه که گێرش: فهرههنگ، سهنعهت و سیاسهت.
واتم: مهسهڵهن؟
واتش: ئهرمهنیهکا. مێللهتوو ئهرمهنستانی. گردوو ئهرمهنیهکاو دنیای فرهتهر جه دوێ مێلیونێ نیهنێ بهڵام جه ویهروو فهرههنگینه، یۆ جه بافهرههنگتهرین مهردمکاو دنیای، ئهرمهنیێنێ. جه ههر کۆگهنه با دیارێنێ. مهگهر وێت جه تارانهنه نهویناینێت که پا گرده گیروو گرفتاوه که ههنشا، چنه سهرکهوتێنێ. ههرپاسه جه فهرانسهنه و جه ئامریکانه پانهیچوه که جهمعیهتشا کهمهن، قودرهتوو لابیگهریشا فره فرهن. فرهو قودرهتیشا به بۆنهو فهرههنگهکهیشاوهن.
واتم: دهی خاس. گهرهکتهن واچی چێش؟
واتش: گهرهکمهن واچوو تاریخوو ئی مێللهتوو ئیمه، ئا زوانه که پهنهش گهوره بیهن و ئا فهرههنگه که مهنهنوه پهیش، میراس و گهنجینهیوه گهورهن. ئی مێللهته ههم جهمعیهتێوه وهرچهمش ههن و هام تاریخێوه دیار و کۆن و ههم بلقۆوه سهرمایهیوه ئینسانی گهوره ئینا پهشتیشوه. پهس مهشیو به ویر و ئاوهزێوه رۆشن بزانمێ چێشما گهرهکهن و به پاو ئانهیه تهلاشش پهی کهرمێ. تهلاشی مهدهنیانه. رێکینێ (ئین جی ئۆوێ) مهدهنیێ وزمێ ڕا. ئی شێوه ئارۆ باووو دنیاین. ههم دنیا قهبووڵشهن و ههم باشتهرین راکارهن.
واتم: ئهگهر جه ویرتا بۆ جه ساڵهو 2006 نه، 1369 نهفهرێ و 7 ئهنجۆمهنێ به شێویه ئارام و مهدهنیانه نامهێوهشا کیاست پهی پارلمانوو کوردستانی و چا نامهنه باسوو ئانهیشانه کهرده بێ که به شێویه رهسمی ئی زوانه بشناسیهو و خزمهتش پهنه کریهو ... بهڵام نه تهنیا جواوشا نهداوه زاهێرهن حهزشا نهکهردهن پا ههرمانێ و زێدش هورستێنێوه و به گردی چڵهپۆپهو ئا دژمهنیه نه تهنیا پهی ئی زوانوو ئیمه که پهی گردوو ئا زوانانه که دهسهڵات نیهن پهشتیشاوه، نامهو 53 کاسایهتیێ سهر به زوانوو دهسهڵاتی بێ که داواشا کهردێ بێ به زۆروو دهسهڵاتی زوانهکهشا سهپیهو ملوو گردوو ئا خهڵکهیره که ههن چا مهنتهقهنه و ئهێشا سهرشوه حکوومهت مهکهرا. ئهگهر ئینه راوین و پهیلواو ڕۆشنویراکاشا بۆ ههڕهسهرهو مهردمێ عهوامیره.
واتش: راس ماچی. وهلێ تاریخوو بهشهری به گردی، تاریخوو تهلاشیوه دووروو درێژین پهی یاوای به ئازادی. جه ویرما نهشۆنه که ئازادی و دیموکراسی ئهوهڵهن چێوهایه نیهنێ که ئینسان به ئیرسشا بهرۆ و دووهم ئانهنه که، ئی چێوانه سهرچهمهشا نهبیهن و نیهن جه وهڵاتوو وێمانه و جه وهرنێشتوه(غهرب) ئامێنێ و تا یاگێ گێرا زهمان و رهنجی فرهش گهرهکهن. تاریخوو مهحالوو ئیمه ههمیشه جه شهری پهر بیهن. شهری مهزههبی، زوانی ، نژادی و فهرههنگی. تاریخوو وهرهۆرزی دلێراسینێ، تاریخوو حهزفوو یوتهری و بێ سهرووشۆن کهردهی یوتهرانی بیهن. ئازادی و حقوقوو بهشری نزیک به نیم قهرنێن ئامان پی وهڵاتهره. تا ئیسه ئاکهسانه که حکوومهتشا کهردهن فرهینهشا، فاشیستێ ودیکتاتورێ بیهنێ و به زۆروو چهکی وێشا ئاستهنوه. ئا مهردمیچه که جه چیروو دهسهڵاتێشانه بیهن ویر و باوڕشا فاشیستیانه و وهرتهسک بینانه بار ئامان. و یا به واتهو ئینسانێوی گهورهی: (( ویر و زێهنهو گردیما ئیستێبدادی و ئیستێبدادزهدهن)). دهس هۆرگێرتهی چا ویر و عادهتانه و بهر ئامهی چا شێوه ژیوایه به ئاسانی نیهن و ههرمانهی فرێش گهرهکهنه. ئیمه تهمرینوو دیموکراسیما نهکهردهن و نهویهنمێ دلێ ئاژهیوه ئازادینه تا بزانمێ ئازادی چهنینهن. چوون جه چیروو سوڵتهیوه نا ئینسانانهینه گهورێ بیهنمێ، به زیندهگی کهردهی چن ساڵهی جه دنیای مودێڕنهنه، به ئاسانی نمهتاومێ وێما نهجات بدهیمێ چا گرفتاری و دهردیسهرانه. گاههس به زاهێر ئیمه دهم جه فهلسهفهی و ئهندیشهی و حقوقوو بهشهری بدهیمێ وهلێ تاریخ نیشانهش دان که ئا مێللهتانه که چیروو زوڵمینه بیهنێ و بهڵای گهورێ ئامێنێ ملشاره، ئیحتێماڵش ههن وهختێو بیاوا به قودرهتی، رێک ئا بهڵایانه باراوه ملوو یۆتهرانیره. نموونهی وهرچهمش یههوودیهکانێ که دماو ئا ههمگه قهتڵوو عامهیه که کریای، دماو چن ههزار ساڵا دهربهدهری و ئیلاو ئهولا کهردهی و زهجر دریای، دماو هۆڵۆکاستی که نزیک به شش مێلیۆن کهسێشا چهنه کوشیای، ئیسه که یاوانێ به دهسهڵاتی رهفتارێوه خراوشا ههن چنی فلستینیهکا و جه ویرشاوه شیهن که وێشا چه بهدبهختیوشا کێشانێ.
واتم: خۆ ئارو ههنمێ قهرنهو 21 نه و تاکهی ماتڵێ بیمێ تا ئیمهیچ پئسهو ئینسانی ساحێب حهقی به ئازادانه بژیومێ؟
واتش: ڕاسهن. جه وهڵاتوو ئیمهنه، ژیوای یانی موبارێزه. جه زهمانێوه نهفره دوورهنه ههرمانهی سیاسی و فهرههنگیه فره به سهخیتی و زهحمهت ئهنجام دریێ. ئینسان ئهگهر گهرهکش بیایا چێوێوش چاپ کهردایا که موخالێفوو ئاژهی حاکێمی بیایا، رهنگه به قیمهتوو گیانیش تهمام بیایا. ئا کاره فره دهردیسهر بێ.
واتم: پاسهنه.
واتش: بهڵام ئارۆ زهمانه واریان. ههرکهس که گهرهکش بۆ متاو بهرویروو/سهمهر وێش به راحهتی بیاونۆ به دهسوو وانهرهکاش. مهسهڵهن متاوی کتێب بنویسی و بهریش چاپش کهری، ئهگهر ناستشا جه وهڵاتوو وێتهنه چاپۆ بۆ متاوی بهرینهش پهی وهڵاتێوتهر که چاپش کهری. و ئهگهریچ وێت نهتاوات و یاردی ماڵیت نهدانێ پهی چاپیش، فره راحهت متاوی جه یاونهره جهمعیهکانه پێسهو ئینتێرنتی، رادوێن و تهلهفزوێنهکانه وڵاشوه کهری و یا ئهگهر گهرهکت بۆ مهجهله یا ڕۆنامهیوه بهر کهری، پهنهواز نیهن که حهتمهن جه شارێوهنه بۆ و ئیجازه گێری جه دهسهڵاتی و تا بزانی مازا ئا ههرمانێ کهری یا نه؟ تۆ متاوی جه ئی شهبهکه جههانیانه ههرمانهکێ وێت ئهنجام بدهی. و یا فره سادهتهر ئارۆ جه ههر یانێوهنه دهزگاو چاپی ههن (پرینتر) و ههر چێوێو که گهرهکت بۆ جه عهرزوو چننه دهقیقانه متاوی چاپش کهری و ئا کاریه و مهتلهبهکهت بیاونی به دهسوو جامێعهی یاوگهی. ئارۆ ههرکهس دهم مهکهرۆوه باسوو جههانی بیهیی مهکهرۆ. ئهنه دنیا وردیوه بیهن که بهراسی بیهن به دهگایه وردیه. به بۆنهو یاونهره جهمعیهکاوه و فره بیهو ئیرتێباتاتی ، فرسهتێوه باش ئامان وهروه که ئیمه متاومێ چهنهش ئیستێفاده کهرمێ پهی خزمهت کهردهی زوان و فهرههنگیما.
واتم: دهی باشهن. ئیمه مهشیو جه چکووه دهسپهنهکهرمێ؟
واتش: ئاگاهی، حهرهکهت و جمیای جه نوقتهیوه دهسپهنه مهکهرۆ. ههر کهرس جه لاو وێشوه دهسپهنه کهرۆ. پێسهو مهرحووم باقی سهفاری – که بهرهحمهت بۆ و راکێشوو یادش ههربهرزوو پایهدار بمانۆ- ماچۆ: (ههر کهس پهی وێش بنویسۆ/ ئا گروو گاڵه بۆ به کۆ/ قهترهی ئاوهن بۆ به جۆ/ شهوه زهنگهن بۆ به رۆ/ نزانمێ زوان ئهدایی/ گردما، مگنم گهدایی/ بێ نام و نیشان سهر ڕایی/ پهی هیچ بیمێ فهدایی.) ههر ئا نامهو ساڵهو 2006 بنهمایه باشهن پهی ههرمانێ.
واتم: چهنێ؟
واتش: ئا کهسانه که ئا نامهشانه ئیمزا کهردهن فرهشا باسهوادێ بیهنێ و رهنگه جه ئورووپایچهنه بژیوا.
واتم: تهقریبهن پاسهنه.
واتش: باشهن. ئاکهسانه که ئا نامهشانه ئیمزا و پهسهند کهردهن خۆ کاسانێو نهبیهنێ پێسهو (ئهدا گهورێ) و (باوهگهوره) و من که هیچ سهوادێوشا نهبۆ و جه کۆره دهگایهو ژاوهروینه زیاتهر پاشا نهنیابۆ ئهولاتهروه و جه فیکروو کوزهرانوو ژیوای فهقیرانهو وێشانه با. ئا کهسانه، فرهینه، ههنێ جه ئورووپا و ئامریکانه و زاهێرهن دهغدهغهشا و دڵهچێرکێشا زوان بیهن و فهرههنگ، ئهنهیچه، پهردهچیهوشا و چهنهشا مهینه که خزمهت کهرا پی زوانهیه.
واتم: فهرز کهرمێ پاسه بۆ.
واتش: فهرز نیا. واقێعیهتهن. بنیهیمێره چا کهسانه که ئا نامهشانه ئیمزا کهردهن جه 1369 نهفهرێنه، 369 نرفهرێشا وهخت، تهوان، پهردوچشا نهبۆ پهی زینهوهکهردهی و ئهوهتهنای فهرههنگهکهیشا ههرمانه بکهرا، خو ئانه 1000 نهفهرێشا ههر مهماناوه.
واتم: درۆسهن.
واتش: دهی ئهگهر باوڕشا ههن به وێشا و ئی رای و ههرمانێ به حهق مزانا، ئانه تۆپهو ئانه مهیدان. ئهگهر باوڕشا ههن به کارهکهیشا ئی 1000 نهفهره ههرکامشا متاوۆ سایت یا پهلیانهیوه وهشکهرۆ که تهقریبهن نه پووڵش پهنهوازان و نه وهختی فره مهگێرۆ. ئا 1000 نهفهره ئهگهر ههر کامشا مانگێوه 1 یهک لاپهر یا سهفحهیوه بنویسوو و- ئادیچ نه بهحسوو فهلسهفهو هێگێلی کهرۆ،! بهڵکوو جه بارهو گوزهرانوو روانهی و واردهو وتهو ههرماناو وێش بنویسوو- گردشوه کهرۆ 1000 لاپهرێۆ و جه ساڵهنه مهکهرۆ 12 ههزار لاپهرێ. ئهگهر پهنج ساڵێ ئی ههرمانێ بهردهوام بۆ ئانه 60 ههزار لاپهرێ چێو منویسیهو. بنیهیمێره ههر کتێبێوه 250 لاپهڕێ بۆ ئهگهر ئینهیه کهرمێ به کتێب، ئانه 240 دانێ کهرۆ. باور کهره 60 ههزار سهفحێ فره فرهن. ئهگهر ئانهیچه گێرمێ وهرچهم که ئی زوانه ویهردهیه دهوڵهمهندش ههن به تایبهت جه زهمینهو شێعرێنه و چنها ههزار بهیت شێعرێش ههنه.
دهرلاد، لوانی دلێ ویریره. دیم راس ماچۆ. خۆ ئانه ئی زوانه ویهردهیوه باشش ههن. تاریخێوه دهوڵهمهند و شۆڵهدارش ههن. خۆ ئی زوانه زوانێو نیهن که تازه وهش کریا بۆ و هیچ بهرویر یا ئهسهریهش نهبۆ. ئی زوانه بیهیش ههن و تهنیا مهشیو گهشهش پهنه دریهو. پهنهواز نیهن بهیمێ به باسهایه دلێ هاڵی و پووچێ سابت بکهرمێ که ئا چێوه که ئیمه قسێش پهنه مهکهرمێ زوانه یا نه؟ و یا ئی زوانه فره دهوڵهمهندهن و چێوهایێ تهری. به نویسهی پی زوانهیه جوابوو گردوو ئا نا حهقیانه مهدریهوه که نا ئینسانانه مهمهڵه مهکهرا چنی ئی فهرههنگه بهرزوو پهڕ شکویه.
واتم: قسێ حهقه جواوش نیهن.
واتش: ئی زوان و فهرههنگه وێش جه وێش وهرگیری مهکهرۆ. تاریخێوه ڕۆشنش بیهن و تا ئیسه دهوڵهمهندیش به بۆنهو شێعرێشوه بیهن. ئا شێعرانه که پی زوانهیه واچیاینێ، میراسوو ئیمهنێ و مایهو ئیفتێخاروو ئیمهنێ وهلێ جه ئارۆوهلای مهشیو جه پاڵوو شێعرێچهنه نهسره (تێکست) بنویسمێ. گهورهتهرین خزمهت که ئارۆ پهی ئی زوانیه لازێما، نویستهوو نهسرین. مهشیو چی زوانهنه ئینقێلابێو کریۆ و ئا ئینقێلابه ئارۆ، یهک چێوهن: نهسر نویستهی.
واتم: ئاخرین قسێت چێشهنه؟
واتش: به وهرچهم گێرتهی ئا بهرخورده نا ئینسانیه و ئا کارانه کا دهسهڵات مشیایا کهردایانێش و نمهکهرۆشا، و به وهرچهم گێرتهی ئانهیه، ئیسه که مزانمێ کهس کارێوهما پهی نمهکهرۆ ئیللا وێما نهبیمێ، (پیسهو فارسا ماچا: کهس نمهکڵاشۆ پهشتهو من ئیللا نهبۆ ههنگووسهو دهسوو من.) به جیاتی ئانهیه بهیمێ به یوتهرانی واچمێ چی ههرمانه نمهکهردێ پهی زوانهکهیما و ئیرادێشا گێرمێ چهنه، پهنهوازهن وێما، یانی ئاکهسانه که وێشا به دڵسۆزوو ئی زوان و فهرههنگیه مزانا، دهس کهرا به نویسهی پا زوانهیه. ئا کهسه که ویش نمهزانۆ، یا نمهتاوۆ، یا حهز نمهکهرۆ به زوانهکهیش بنویسۆ، و پهیش موهێم نیا که به چه زوانێ منویسۆ و یا چنی زارۆڵهکاش و ههم ژینهکهش به زوانێوتهر غهیر جه زوانی ئهدایش قسێ مهکهرۆ، ئهگهر بهینهو دهم جه زوانی ئهدایش بدهونهو یوتهرانی به تهقسیربار بزانۆ، ئانه: نه تهنیا لایێوه جه لۆسهکێ هۆرنمهگێرۆ بهلکوو ههرمانهکێش، ههرمانێوه ژیرانێ و دهردواردێ نیهنه و ئهگهریچ حهق بواچۆ، کهسێو باوڕ به قسهکاش نمهکهرۆ !
*****************************************************
وانهری موحتهرهم، چیگهنه من پێسهو عهڵاقهمهندێوی زوان و فهرههنگوو هۆرامی ڕاوینوو وێم بهیان کهردهن و ههر پاسه چننه دانێ داپهرسێم وستێنێ وهروو چهموو توی فامداری و به ئاوهزی. یاوگه و وهردهنگوو من چی نووسیهینه چه به خاس و چه به خراو کهسیێوی تایبهت نهبیهن و ئهگهر جه بڕێو یاگانه ئیشارهی نهپیویا به کهسێوی کریان مهنزوور، رۆشنوه بیهی مهتڵهبێوه و یا مهترهح کهردهو داپهرسێوه بیهن و نه هیچ نوونگهیوتهر. چوون ئهر راس واچمێ، ههدهفوو گردێما فهرههنگهن و ههرپاسه بهرزوهکهردهی و گهشهدای به زوان و ئهدهبوو هۆرامی و هۆرامانی. ئهگهر ئیشتیبایهما ههنه که بهراسی ههنه، ئهگهر قهرهتیه ههن جه ههرمانهکێمانه که حهتمهن ههن داواتا چهنه کهرمێ رۆشنما کهردێوه تا پهی جارێوتهری و بارێوتهری باشتهر بلمێ سهروو باسهکهی؛ به وهرچهم گێرتهی ئانهیه که پهیلواو ئینسانهکا جه بارهو ههر مهوزووعێوه جیاوازهن و مهشیۆ پاسهیچه بۆ. پێسهو ئێرنست ڕێنانی ماچۆ: جه هونهرهنه دێموکراسی بیهیش نیهن. قهرار نیا گرد پسهو ههنترینی ویر کهرمێوه. دلێ ویهروو ئهندیشهینه جه عهینوو ئانهینه جیاوازی فکریما ههن مهشیۆ تهفاهۆمما بۆ. تهفاهۆم سهروو ئانهیه که ههدهفما ڕوشنوهکهردهی وێما بۆ و دماتهر یۆتهری . ئی ههرمانێ پهنهوازیش به رهواداری یا تۆلێرنسی ههن. ئیشهڵڵاه ئانه جه گردیمانه بۆنه و ئهگهریچ کهمهن فرهتهرش کهرمێ.
ئهدهبیاتوو فارسینه مهسهلێوه ههنه پی مهزموونه: ههر چێویه گهنۆنه مهکیش پاشانه بهڵام خودا نارو ئا ڕۆیه مهکهکێ وێش گهنۆنه! جه شاروو کۆرانه ئهگهر کهسێوه نیمه چهمیهیچش بۆ، بۆنه به پادشاو ئا شارهیه. به دهلایێلێ جۆراوجۆرێ پێسهو ئاژهی ناباری سیاسی، ئیقتسادی و جوغرافیایی، نهبیهی ئینسانی وێ ئاگا و ڕۆشنویری ههقهتینی هۆرامی، مهردموو هۆرامانی و ئینسانی هۆرامی زوان دێر یاوان به وێ ئاگاهی تاریخی جهبارهو وێشوه و جامێعهکهیشوه تا بزانا کێنێ و چێشێنێ و ئیسه مهشیۆ چێشێ با و چێش کهرا. بهڵام وهشبهختانه ئی ئاگاهیه به وجوود ئامهن و کهوتهن رێکایی بێ ئهوهگێڵای و بێ ئهوهمدرای. تا ئیسه (ساڵهو 2011 میلادی) تاریخ و فهرههنگوو هۆرامانی پسهو میراسوو ئینسانێوی ئوجاخ کۆری بیهن که ههر کهس چێویهش چهنه بهردهن و به تهمامی پێسهو تاڵانچیا، تاڵانشا کهردهن. چی هالیگاو ئهندیشهینه کهسانێو بیێنێ، کریاینێ یا وێشا کهردهن به گهوره، ئیمامزاده و دهمڕاس و راوێژکهروو فهرههنگوو هۆرامانی. ئی میراسه پێسهو خهزانهیوه بیهن و ههن که ئی کهسانهو و ئی دهسانه تا ئیسه به مهیلوو وێشا دهسشا پۆرهکهردهن و ئیستفادهشا چهنه بهردهن و سووئیستفادهشا چهنه کهردهن پهی ههرمانهایه که جه رێکایی مهنافێع و مهسلهحهتیشاوه بیهن و چی رایچهنه ئاگاهانه و نائاگاهانه ههرمانهایهشا ئهنجام داینێ و مهدانێ که نهتهنیا خزمهت به فهرههنگ و ئهدهبوو هۆرامی نیهن بهڵکوو به راێ لارهشاره بهردهن و کارێوشا کهردهن که راسوهکهردهی ئا لارییانه زهحمهتی فرهش گهرهکهن. به نامێ هۆرامی و هۆرامانیوه کارهایهشا کهردێنێ و ههرمانانێوه ئهنجام مدانه که هیچ کامشا رهبتش نهبیهن و نیهن به هۆرامی و هۆرامانیوه. هۆرامی و هۆرامانشا کهردهن به مووزهیوه که ههر وهخت ههرمانهشا پهنه بی نیشانهش مدانێ و دماو ههرمانهکێ منیاشوه دلێ مووزهکێ. ماچا هۆرامان زوان و فهرههنگێوه دهوڵهمهندش ههن بهڵام وێشا نهتهنیا به هۆرامی نمهنووسا بهڵکووم زدوو هۆرامی نووسیهینێ و به زوانهایهتهر غهیر جه هۆرامی شیوهن مهکهرا پهی هۆرامانی. ئهمن به ئاگاهی و ئیمانی دهروونیوه یاواینا پانهیه که فره چی کهسانه یاوگهشا تاونایوه و به لاری بهردهی فهرههنگی هۆرامانی بیهن و ههن. فره زووریچشا کهردهن تا بیاوا به ئی ئاواته چهپهڵێ بهڵام نهتاوانشا و چی ههرمانێشانه سهر نهکهوتێنێ. ئاگاهانه و نائاگاهانه برێو هۆرامی زوانێ کریایبیهنێ و کریانێ وهسیله تا به دهسوو خۆدوو هۆرامی زوانا، زوان و فهرههنگوو هۆرامی نابوود کریۆنه. وهشبهختانه دهورهو ئی ئینسانه تهمامیان و کهوتێنێ پهلهقاژێ کهردهی و وهره وهره شۆنهماشا مهحفهوه بۆ و پهی ههمیشهی مهگنانه ئهشخاڵدانوو تاریخی و جهبروو زهمانهی مهکهرۆشا چیریوه و پلت و پانشاوه مهکهرۆ.
* 1- وهردهنگوو ئهمن چی مهتڵهبهنه ئینسانی هۆرامی زوانهن. باوهڕم ههن وهڵکهوتهیی یا دماکهوتهیی ههر دیاردهێوه ئینسانی بینیانوه به ئینسانهکاو ئا دیاردهێوه. ئهگهر زوانی هۆرامی و ئهدهبی هۆرامی دما کهوتهن دهلیلش هۆرامیهکێنێ و ئهگهر ههرمانێوهش پهی نهکریاینه و یا نمهرکریو تهخسیربار هۆرامی زوانهکێنێ. هیچ ئینسانێوی غهیرێ هۆرامی زوان نامان به زۆر هۆرامی زوانیوی مهجبوور کهرۆنه واچو به هۆرامی نهنویسی و یا قسێ نهکهری. هیچ ئینسانێوه تهوانوو ئانهیشه نیهن باوهڕ و کێبیهو ئینسانێوتهری جه بهین بهرۆ مهگهر ئا ئینسانه وێش حهز بکهرۆنه.
* 2- ئا کهسانه ماچا هۆرامی لههجهن خیانهت مهکهرا به مێللهتوو کوردی بهتایبهت وهختێو مهیانێ باس سهروو هۆرامیوه کهرا و ماچا با به هۆرامی بنویسمێ! چوون ئهگهر هۆرامی لههجه بۆ درۆس نیهن پهنهش بنویسمێ. من وێم عیلم و باوهڕم ههن که هۆرامی زوانهن و ئهگهر یهک ئانگستروم شهکهم بیایا چهنه که هۆرامی لههجهن جه زیندهگیمهنه یهک خێتهش پهنه نهنووسێنا و لوێنا پا زوانهیه نووسێنا که ماچاش پهنه زوانی یهکگرتوو. پی فهرزهوه ئا کهسانه که ماچانێ هۆرامی لههجهن و به زاهێر ماچانێ مهشیۆ بنووسمێش پهنه و جه دلێوه خودا مزانو که ئایا باورشا ههن پا قسهو وێشانه، یا ئینسانهایه بێ سهوادێنێ و نائاگای یا غهرهز و مهرهزیه سیاسیشا ههن و منافێعی مادیشا ئانهیه موازۆ پاسه رهفتار کهرا و پیسهنێ مارماساوێ، نه مارێنێ و نه ماساوی. ههم مارێنی و ههم ماساوی. بهڵام وهشبهختانه یا بهداخهوه زهمانه ئیتر ئا زهمانه نهمهنهن که ههم خوداشا بۆ و ههم خورماوی. به باوهڕوو من ههم ئیلای جه دهس مدا و ههم چهولایچوه ئایهندهشا نیهن!
* 3- تهنیا جه مهنتێقوو ئینسانه دماکهوتهکا، وشکه مهژگهکا، فورسهت تهڵهبهکا، فاشیست مهسلهکهکا، مهنافێع پهرهستا و نووکهره حێزبیهکاو وهڵاتوو ئێمه ئانه بهرمهینه به زوانیه (هۆرامی) که لانیکهم زیاتهر جه ههزار ساڵا قدمهت و شۆنهماش ههنه بواچیونه لههجه و چێر لههجه! چنی کریۆنه زوانیه پهی فرهتهر جه ههزار ساڵه زوان بیهبۆ بهڵام جه عهرزوو کهمتهر جه پهنجا ساڵانه کریۆ به لههجه؟ من پهنهم وهشهن ئا کهسانه که شهرافهتی عیلمیشا ههن پهنهما بسلهمنا چنی کریۆ زوانیه ههزار ساڵا زوان بیه بۆ وهلێ ئیسه نهتهنیا بیهن به لههجه بهڵکوو دهردهو ئانهیچه نموهرۆ پهنهش بنووسیۆ!! ئا کهسانه مهشیۆ ڕۆشنشوه کهرا جه چه زهمانێوه بێ، زوانوو هۆرامی جه زوان بیهی کهوت و بی به لههجه و چێر لههجه؟ پهیچێ زوانێو که چن ههزار پهلێ مهتنی مهزههبیش بیهن و ههن و چن ههزار پهلێ شاهنامهش پهنه نووسیان و چن سهد شاعێرێ دیواندار و بهرویردارێش ههنێ یاوان پاگهیه که به ئهندازهو چێر لههجیه ئهرزش نهمهنهن!
* 4- به پاو کام مهنتێق و عهقلی بهشهری به زوانێوه که داراو دهستوور زوانێوه بهقووهت و چوارچێوهدارێوی جیاوازین مواچیۆنه لههجه؟ ئوستادێو دهستوور زوانی هۆرامیش نووسیهن و چاپوو دووهمیچش به تهشکوو کتێبێ ئامان بازار. ئا کهسانه که وێشا به زانا و ئاگا مزانا چی نمهیانێ و واچانێ پهنهش ئهرێ کاکه گیان: به چه مهبنایێوه پهی لههجهێوه دهستوور زوانت نووسیهن؟! با واتایاشا پهنهش و ئاگاشا کهردایاوه و ئادیچ نووسیایاش دهستوور لههجهو هۆرامی! ئهگهر هۆرامی لههجهن دهی باشهن با ئا ئینسانانه بیانێ به ئیمه واچانێ و نیشانه بدانێ که زوانهکهش کامهنه؟! ئهگهر هۆرامی زوان نیهن و لههجهن پهیچی مهشیۆ دیوانه هۆرامیهکا هۆرگێڵیاوه سهروو یۆتهر جه لههجهکاو زوانی کوردی؟
* 5- ههرکهس هۆرمێزۆوه و باس جه هۆرامی مهکهرۆ ماچۆ شاعێرهکاما واتهنشا زوانما کوردین و دوێ بهیتێ جه شێعرهکاو خانای قۆبادی و کێ و کێ مارۆوه پهی نموونهی . مهسهلێ ئینا چاگهنه زوانی هۆرامی زوانی کوردی نیهن و کوردی وێش چننه لههجێش ههنێ. ئهگهر نهزهرهو خهڵکوو هۆرامانی موهێممهنه با گیر نهدانێ به مهردهکا که ئیسه نمهزانمێ ئا چێواشانه جه چه ئاژهیوهنهو به چه مهنزوورێوه ئاردهن سهروو کاغهزی، ئا کارشناسانه و زوانشناسانه بلانێ و چا هۆرامیانه که سهروو چل ساڵا عهمرهشا ههنه، پهرسانێ که زوانوو وێشا چهنێ ئهژناسه(تعریف) مهکهرا. هیچ هۆرامی زوانێوه نمواچۆ هۆرامی و سۆرانی یا کرمانجی بهڵکووم به قاتعیهتوه گرد ماچا هۆرامی و کوردی. مهشیۆ گۆش نهگیریۆ پهی ئی گرده هۆرامی زوانانه و گردشا ئیشتیبا مهکهرا وهلێ تهنیا قسێ شاعێرێوه یا دوێ شاعێرا درۆسهنه!
* 6- پاسه کورناوه که جه قروونوو وستایهنه، دهورهو حاکمیهتوو کلیساینه جه ئوورووپانه دوکترهکا وهختیه کاروو دوکتهری کهرێنێ لاشیه نیێنێ وهردهمشا و کتێبهکهو جالینووسی گێرێنێ دهسشاوه و پهی دهرمان کهردهی نهوهشیهکا، تهماشاو کتێبهکهی کهرێنێ( ئهساسشا کتێبهکه بێ). ئهگهر نهوهشیه نهبیایا دلێ کتێبهکهینه واچێنێ ختاو لاشهکهینه که ئا نهوهشیشه نیهن چهنه نهک کتێبهکه! ههر کهسیه هۆرمێزۆوه باس جه زوانی مهکهرۆ ماچۆ کوردی چوار لههجێن. ماچی کێ واتهن؟ فهوری ماچۆ شهرهفخانوو بهتلیسی واتهن یا موموسا خاڵی واتهن و یا ئایهتوڵڵاه مهردوخ و یا فڵانه کهس و فیساره کهس واتهن. ئهگهر بهینهو واچی به معیارهکاو زوانشناسیی ئانیشانه که شمه ماچدێ لههجێنێ، زوانشناسیی ماچۆ زوانێنێ، ماچا نه، زوانێ نیهنێ چوون ماموسا فڵانی واتهن!! دهی خۆ فڵانه ماموسا یان شاعێر جه 300 ساڵا چێوهڵتهر جه ئاکسفوردهنه لاو سوسوریوهو رابێرت هاڵیوه دهرسوو زوان شناسیش نهوهنهن تا قسهکاش بنهرهتیه عێلمیشا بۆ و پهی ههمیشهی راسێ با. دێ خۆ ئایهتوڵڵاه مهردوخ یا شهرهفخان جه ئاسمانوه نامێنێره وار و قسهکاشا وهحیه نیهن. ئایهتوڵڵاه مهردهخ کتێبێوهش نووسیهن به نامێ: تاریخوو مهردۆخی، بهڵام به پاو مێعیار و رهوشهایێ ئاکادێمی کتێهوهکهش رهبتیهش به تاریخی عێلمیوه نیهن! قهرار نیهن چوون کتێبهکهش نامێش تاریخهن و جهبارهو کوردستانیوه نووسیان ههر چێویهش واته بۆ درۆسهن. فره چێوێ ههنێ که وهڵینا واتێنێ بهڵام قهرار نیهن تا ئهبهد درۆسێ با. ئینسان به پاو ئهقڵ و تهجرۆبهی، پهیجۆری ههرچی چێوین مهکهرۆ و چا چێویه شناخت پێدا مهکهرۆنه. چن ههزار ساڵێ ئینسان پاسه زانێ که زهمین مهرکهزوو عالهمین و ڕۆجیار و ههسارهکاتهری دهوروو ئادیره مهگێڵا بهڵام یهک نهفهر به نامێ " گالیلهی" ئا تاریخوو ههزاران ساڵهو بهشهریش به عێلموو وێش پووچهڵ کهردوه.
* 7- پێسهو هۆردهستێوی ماچۆ : ئا کهسانه که ماچا هۆرامی ئهداو زوانه کوردیهکان چهنی بۆنه زاروهکاش حهقوو قسهکهردهیشا ههن بهڵام وێش ههقش نیهن!
* 8- ئینسانهایه پایهبهرز و به حورمهت پێسهو باباشێخ حوسهینی، حهسهنی قازی، ئهنوهر سوڵتانی، جهعفهر شهیخولئیسلامی و فره کهساتهری که گرد غهیرێ هۆرامیێنێ به ئێفتخاروه و به شهرافهتی عیلمیوه دفاع مهکهرا جه تهنهوعی زوانی و فهرههنگی و هۆرامی به زوانیه کامڵ و وێپا و سهربهوێ مزانا و پێشتیوانی مهکهرا چانهیه که زوان و فهرههنگی هۆرامی گهشه کهرۆ بهڵام داخێ داخانم پهی هۆرامیه وێ باختهکا که فرێشا نه تهنیا زاتشا نیهن و شههامهتشا نیهن نامێ زوان و فهرههنگێ هۆرامی بهرانێ بهڵکوو ئهنه پهرتێنێ و تا رادهیوه وێشا به کهم مزانا که گهرهکشانه غهیرێ هۆرامی زوانهکا به زۆر قانع کهرا هۆرامی لههجهن و بڕیوشا هانهرهنگینهی به دژمهن مزانا چوون زوانوو هۆرامیش زیننه کهردهنوه و فرێشا کاسهی داغتهر جه ئاشینێ و حاشا مهکهرا جه هۆرامی بیهو وێشا و برێوشا نهفامانهو ئهبلههانه قسێ شوینیسته زوانیهکا کاوێژ مهکهراوه و دهم جه زوانی یهکگرتووی مهدانێ و نمهئاوهزیۆشانه که ئهوهڵهن هۆرامی زوانیه جیاوازهن و دووهمهن ئا چێوه که ئهیشا نامێشا نیان زوانی مێعیار لههجهو ناوچیهن که به پاو ئهو زوانهکاتهریره واچهریش کهمتهرێنێ و یهرۆمهن، قهرار نیهن وهش کهردهی زوانیه ئێرتێباتی به قێمهتوو نابوودی ئهو زوانهکاتهری بتهمامیهو. بهراسی ئی کهسانه جه پاپی کاتۆلیکتهرێنێ!
* 9- داخهی گرانهنه ئهگهر یهک نهفهر هۆرامی زوان هۆربێزۆوه و واچۆ دهی هۆرامیچ ههقیهش ههن و داراو زوان و فهرههنگ و تاریخیوی دوور و درێژێن، فهوری ههوکهش پهی بهرا و ماچا ئیسه کهی وهختوو ئی قسانه و ههقت نیهن چی باسانه کهری. ماچا با ههر وهخت سهرکهوتیمێ ئاوهخته باسش سهروه کهرمێ. دهی ئانه هۆرامی ئینا ههڵاکهت و مهردهینه و جه بهین لواینه و گاههس ئی کاروانه که شمه مزگانیش مدهیدێ نهیاوۆ به مهنزڵ. ماچا هۆرامی ئیسار و وێش بهخت کهرۆنه و زوان و فهرههنگهکهش فۆتیۆنه چوون ئهگهر داواو ههقوو وێش کهرۆنه وهحدهتوو کوردی شێویۆنه! هۆرامی دهس بازۆ جه زوانهکهیش وهلێ ئهو زوانهکاتهری ڕۆ به ڕۆ گهشهشا پهنه دریۆ. ئهگهر ئارمان و یاوگهیه به جهبهین لوای زوان و فهرههنگێوه درۆس بۆنه ئا ئارمانێ به رایه درۆسهره نمهلۆ. خۆ هۆرامی تازه وهش نهویهن تا ئیجازهو ئی حێزبیشه و یا ئهو دهسهکهیش گهرهک بۆ تا به شێویه رهسمی دهس کهرۆ به ههرمانه. جه مهنتقوو ئی جۆره کهسانه ئینسان یا مهشیۆ حێزبی بۆ و یا نوکهروو حکوومهتا و ئهگهر کهسیه سهربه وێ وێپا بۆ قهبووڵشا نیهن چوون گردیشا وێشا یا حێزبیێنێ و یا نووکهروو حکوومهتا بیهنێ. هێشتا نیاواینێ ئا ویرهیه که جه قهرنهو بیسوو یهکینه نیشانێ و نمادوو ئینسانیه سالمی: فهردییهت، عهقل و مهسئوولیهتهن. زهمانهو ئانهیه نهمهنهن که عهشیره یا حێزب دهستوور بدهو پهنهت تا ههرمانیه کهری و یا ویریه تازه بهی زێهنهتهره و باریش سهروو زوانیت. ههر ئینسانیه پهی وێش یهک دنیان. خۆ ئانه ئێمه جه ویهروو دین، نژاد و فرهی جه ئاداب و رسووماوه چهنی فرهی جه خهڵکهکاو خاوهرمیانهی پێسهو ههنترینێنمێ. جیا جه مهسائێلی سیاسی دهلیلی ئهسڵی جیاوازی ئی خهڵکانه زوان و فهرههنگهکهشانه. ئینسان پهی ئانهیه تهلاش و فهعالیهت مهکهرۆ تا بتاوۆ زوان و فهرههنگوو وێش پارێزنۆ. ئهگهر قهرارهن زوانوو هۆرامی جه بهین بلۆ و ئینسانی هۆرامی نهتاوۆ پهنهش قسێ کهرۆ و بنووسوو و بوانۆوه دهی ئیتر پهی ئینسانی هۆرامی کهی مۆهێممهن به چه زوانێوتهر قسێ کهرۆنه!؟ ئهگهر گردوو تهلاش و مۆبارێزهو کوردی پهی ئانهیه بیهن که ههرچی زوانێنێ جه کوردستانهنه جهبهین بلا و تهنیا زوانیه مانۆوه، ئی ههرمانێ بهدوورهن جه ئاوهزی ئیجتماعی و ئینسانی و بنهماکاو دموکراسی. ئهگهر پاسه بۆ خۆ ئانه زوانهایه وهڵکهوتهتهر بیێنێ و ههنێ و گردما مزانمێشا و پهنهواز نهوێ ئی ههمگه بهدبهختی و یانه وێرانیه بهی ملوو ئی خهڵکیره.
* 10- ئایا یاوگه ئانهنه زوانیه تازه وهش کهرمێ و جه ئهوهڵوه فێرێش بیمێنه؟ ئهگهر مهسهلێ ئانهنه زوانیه عێلمی وهش کهرمێ خو ئانه زیاتهر جه 81 دهرسهد جه مهقاله عێلمیکاو دنیای به زوانوو ئینگلیسیێنێ و ههر کهس گهرهکش بۆ مهتڵهبی عێلمی بنویسونه تهلاش مهکهرۆ پا زوانهیه بۆ. ئهگهر مهسهلێ ئێرتێباتوو خهڵکێوهن که به زوانهایه جیاواز قسێ مهکهران خۆ کهس راش نهگێرتێنه دهسهڵات دارهکا ههر زوانیه که پهنهشا وهشهن کهراش به زوانوو حکوومهتیشا بهڵام ئانه که تۆ بهی و به زۆروو دهسهڵاتی ئهو زوانهکاتهری جهبهین بهرینه مهنتقێوه فاشیستین و ئاتاتورکیستهکا دماو فرهتهر جه سهد ساڵا پانهیه یاواینێ ئا کارشانه درۆس نهبێ و خهریکێنێ ئیشتیباکێ وێشا جوبران مهکهراوه. ئهگهریچ یاوگه لهزهت، ئێحساسی دهروونی و ئهدهبیاتهن خۆ ئانه ئینسانی هۆرامی چا کهسانه وارتهر و نائینسانتهر نیهن تا لایهقوو ئانهیه نهبۆنه به زوان و فهرههنگوو وێش ئیحساساتوو وێش بهیان بکهرۆ.
* 11- ههر کهس ئازادهن کێبیهی یا هۆوییهتوو وێش هۆرچنۆ. کهس حهقش نیهن زۆر بواچۆ به کهسێوتهری. ههر کهس ئازادهن به ههر زوانیه که حهز مهکهرۆ بنووسوو، بوانۆوه و قسێ کهرۆ. فرهی جه هۆرامیهکا ههنێ که به فارسی، عهرهبی و کوردی منویسانێ. فرهی جه هۆرامیهکا ههنێ که به خاترهو پووڵیوه ملانێ به غهیری هۆرامی مهتڵهب منویسا. ئانێشانه حهقوو وێشانه و کهس نمهتاوۆ پهنهشا گیر بدونه که مهشیۆ حهتمهن به هۆرامی بنووسا و قسێ کهرا بهڵام ئی جۆره کهسانه نمهتاوا ئیدێعاو ئانهیه کهرا که دڵسۆزوو زوانوو هۆرامینێ. ئی ئینسانانه ئا حهقشانه نیهن تاریخ و زوان و فهرههنگێوه چن ههزار ساڵهی بهلاری بهرا و وردش کهرانێ. ئا کهسانه که هۆرامیێنێ بهڵام نه به هۆرامی منویسا و نه به هۆرامی قسێ مهکهرا نمهتاوا وێشا کهرا به ئیمامزاده و زێوانهو ئی زوان و فهرههنگهیه. عهمهڵهن پهی ئی کهسانه هۆرامان و زوانوو هۆرامی مهردهن و پێسهو مهردهیه تهماشاو زوانوو هۆرامی مهکارا و لاشاوه ئهجوشا تاقه کهسیه چی دنیاینه نیهن که به هۆرامی قسێ کهرۆنه. ئهیشا جه سایهو سهرهوو هۆرامانیوه نان موهرانێ بهڵام نانهشانهکێچ مهمارانێ!
* 12 - فره کهسێ هۆرامیێ ههنێ که به زوانێوی غهیری هۆرامی شیوهن و باوکهرۆ! مهکهرا پهی زوانی هۆرامی و ماچا: ئهرێ، زوانوو هۆرامی ههن خهتهرهنه و خهریکا جه بهین ملۆ!؟ کهسێو نیهن پهرسۆ ئهرێ کاکه گیان ئهگهر جهنابت راس ماچی و دڵسۆزهنی و چارهنووسوو ئی زوانیته پهی موهێممهن ههر ئا مهتڵهبهته به هۆرامی نووسیایا وێش پهی ئهوهمهنهی ئی زوان و فهرههنگهیه وهسێ بێ و ئیتر ئا گردوو ههراوبهزمهیته نهکهردایا خاستهر بێ!
* 13- بڕیه کهسێ ههنێ پهی ئانهیه که چی به هۆرامی نمهنویسا دهلیل مارانێوه و ماچانێ گهرهکمانه ئێمه هۆرامانی بژناسنمێ به یۆتهرانی. یۆ متاوۆ سوئاله کهرۆ چهنهشا ئوستاد، وهختێو تۆ به عێنوانوو گهورهو هۆرامانی نمهتاوی، نمهزانی و یا عارتهن به هۆرامی بنووسی، وهختێو ئینسانی هۆرامی، زوانهکهو وێش نمهشناسۆ، شهرم مهکهرۆ چانهیه به زوانوو وێش قسێ کهرۆ، نمهزانۆ به زوانوو وێش بوانۆوه پهس ئی کاروو جهنابیته پهی ژست گێرتهی، پووڵ بهر ئاوردهی و ئێحساسوو شهخسیهت کهردهی به زوانیهتهرین یا نه مهنزوورێتهرهت ههن؟ تۆ چهنی متاوی تهبلیغوو زوان و فهرههنگێوه کهری که وێت باوڕت نیهن پهنهش؟ ئینسانێو که وێش، وێشش نهشناسانوه چنی متاوۆ وێش بشناسنۆ به یوتهرانی؟
* 14- داخهی گرانهنه کهسێو که وێش به ئیمامزاده و دهمڕاسوو هۆرامانی مزانۆ قسێش ئینێ بۆ: به پاو مێعیارهکاو زوانشناسی هۆرامی زوانهن وهلێ چوون هۆرامی کهمینهن واچمێش پهنه لههجه! ئهگهر پاسهنه مهشیۆ جه ئوورووپانه تهنیا زوانهایه فره واچهرێ پێسهو ئاڵمانی، فهرانسهوی، ئینگلیسی، ئیسپانیایی بماناوهو ئهویشاتهری پێسهو زوانهکاو وهرهۆرزوو ئوورووپای، بلا بهینهنه. کام ئینسانی ئاقڵ ئی راوینهیه پهسهند مهکهرۆنه؟
* 15 - داخهی گرانهنه جه کونفرانسێوهنه که جهبارهوو زوانوو کوردیوه بریان راوه(جه شاروو سنهینه) و ئهکسهروو مهتڵهبهکا باسوو تاریخوو زوانوو کوردی مهکهرا و گردش مهنزوورشا مهتنه هۆرامیهکا بیهنێ جه دلێ جهلهسهکهینهو گرد کهس ئازادهن به زوانوو ویش سوئاله کهرۆنه و فره کهسێ قسێ کهرانێ یۆ به کرمانجی ئامهدی و یۆ به شکاکی و یۆتهر به کهلهۆرێ و ههر کهس به زوانوو وێش بتاوۆنه داپهرسهکاش کهرۆنه و کهس وهرشا نهگێرۆ بهڵام وهختێو هۆرامی زوانێوه هۆرمێزۆوه و به زوانی هۆرامی سوئالهکیش مهپهرسۆنه رهئیسوو جهلهسهکهی که وێش به یاگهواروو ماموسا ههژاری مزانۆ و خهریکهن سهرپهرهستی فهرههنگیوه گهورهی کوردی مهکهرۆ و جه گردی فاجێعهباتهر رهگێوهش میاوۆ به هۆرامیا، جه وهرهچهما گردوو بهشدارهکاو ئا کونفرانسهیوه ماچۆ به هۆرامی زوانهکهی: به هۆرامی قسی نهکهری و به زوانی مێعیار و یهکگرتووی کوردی قسێ کهره و نازۆ قسهکاش به هۆرامی ئیدامه بدهونه؟؟!!
* 16- ئارۆ جه دنیای وهڵکهوتهنه ههزاران NGO)) یێ پهی پارێزنای و نهفوتیای ژیوگای و حێوانه جۆراجۆرهکا و شۆنهما دیرینیهکا وهش کریاینێ. مهسهڵهن پهی جهبهین نهشیهی جانهوهرێو یان پهلهوهرێوه جه سهرزهمینهایه دووری پێسهو ئافریقاینه کهسانێو هۆرمێزا گیان و ماڵشا وزانه دلێ ئا رایه و خهتهراتهکهش قهبووڵ مهکهرا تاکهتی نازا ئی تهنهوۆعی جانهوهریه بلۆ بهینهنه. بهڵام جه وهڵاتی ئیمهنه سهواداری دماکهوتهو ئیمه گرهکشهن به دهسوو وێش فره رهنگی و فره دهنگی فهرههنگی و ئیجتماعی نهمانۆه. ئایا ههزاران ئینسانێ هۆرامیێ ئهرزشوو ئانهیشانه نیهن زوان و فهرههنگهکهشا پارێزیۆ و گهشهش پهنه دریۆنه؟
* 17- ئینسانێو که مهلۆ به زوانێوتهر غهیر جه زوانوو وێش مهنووسۆنهو به جۆرێو که ئا زوانه ههم رهدیف و هامشانوو زوانهکهو وێشهن و گاههسیچ وارتهر جه زوانهکهو وێش بۆ دهلیلش جه دوێ حاڵهتا خارج نیهن: یا زوان و فهرههنگهکهو وێش بهدهرد نهوارده و پهست و بێ ئهرزش مزانۆ و یا چوون جه دلێ زوان و فهرههنگوو وێشهنه شهخسییهتێو نمهوینۆ و ئێحساسوو حهقارهتی و وردبیهی مهکهرۆ و پا زوان تازهیه ئێحساسسوو شهخسیهتی دهس مدهو پهنهش و جه جامێعهنه خاستهر تهحوێڵش مهکێرا. جه ئهوهڵای ئهوهڵوه ئانه ئاژهیوه نائینسانین که پاسه مهکهرۆ به ئینسانێوه تا یۆتهری تهحقرر بکهرۆ و یا گنۆ وهروو ههوکهو تهحقیروو یۆتهرانیوه. جیا جه ئا ئاژه نائینسانیێ، جه ههردوه حاڵهتهکهنه ئی ئینسانه وێش به کهم مزانۆ و عێزهتوو نهفسی نیهن دلێ وجوودیشهنه و پا چوره گهرهکشهن حهقارهتهکهو وێش جوبرانوه کهرۆ. ئهڵبهت مهشیۆ چێوێو جه نهزهرهمانه بۆنهو ئادیچ ئانهنه که لازمهن و جه دنیاو ئارۆیهنه زهروورین ههر ئینسانیوی ئاگا به غهیر جه زوانوو وێش چننه زوانێتهر فێر بۆنه. ئینه تۆفیرش ههن چهنی ئانهیه که به بۆنهو وێ کهم زانیوه و جه روهو نهزانیوه کهسێۆ بهینهو حاشا کهرۆ جه زوانهکهو وێش. فهرق ههن بهینوو ئا کهسانه که چوون تهحقیر مهکهریا، دهس مهکێشا جه زوانهکهیشا چهنی ئا کهسانه که پهی گهشهدای و وهرپان کهردهی ویر و ئهندیشهیشا ملاو زوانهایهتهری فێرێ بانێ.
* 18- داخهی گرانهنه ئینسانی زوانشناسی هۆرامی، مهقاله مهنووسۆنهو سابت مهکهرۆ هۆرامی زوانهن وهلێ جه نهتیجهگیرینه ماچۆ: نهواچمێ زوانی هۆرامی بهڵکووم مهشیۆ واچمێ زوانی کوردی هۆرامی! ئاخر یۆ مهشیۆ پهرسۆ چهنهش که کوردی هۆرامی ئیتر چه سیغهیوهن؟ ئهگهر هۆرامی زوانهن ئا کهلیمه موتهناقزێ یانێ چێش؟ ئیحتێماڵهن مهشیۆ چنه ساڵێتهر باسهکهما بلۆ سهروو ئانهیه که مهنزوور جه کوردی هۆرامی چێشهن. ئوستاد گیان، هۆرامی یا زوانهن یا نیهن، ئی دهسهواچه وێ وهشکهردێ و بێ بنهمای یانێ چێش!
* 19- ئا کهسانه که ماچا هۆرامی و هۆرامان رهگ و ریشهو کوردین؛ پهیچی نمهیا و تهوزیح نمهدا که جهرهیان چێشا ئا گرده رهگ و ریشهو و ئا ئهدهبیاته ههزار ساڵهو هۆرامی و هۆرامانی دلێ کتێوه دهرسیهکاو کوردستانینه خولاسه بیهنوه تهنیا جه یهک دانه شێعرێنه؟ شانازی کهرا ههزار ساڵێ تاریخ و ئهدهبیاشا ههن بهڵام ئی ئهدهبه پرشهداره خولاسه بیهنوه دلێ یهک دانه شێعرێنه! ئایا به یهک دانه شێعره ئینسانی هۆرامی زوان کێبیهو وێش مهوینۆوه دلێ ئا ئهدهبیاتینه و ئا ئاژهینه!
* 20- دماو ئامای و وڵاوهبیهی دینوو ئیسلامی پهی زیاتهر جه 1400 ساڵان تا ئارۆ جه ههرچێ وهڵات و کشوهراو دنیاینه ماموساکا و فهقیهکا ئازادێ بیهنێ جه پاڵوو زوانوو قورعانی پیرۆزینه به زوانوو وێشا بتاوانه خوتبه بواناوه و مواعێزه کهرا بهڵام جه قهرنهو بیسوو یهکینه ئینسانی هۆرامی زوان چی نمهتاوۆنه ئی فهرزه دینیهیه جه دهگاکاو هۆرامانینه به زوانوو وێش بهیاگێ بارۆنه؟!
*21 - ئیفتێخار مهکهرا فرهتهر جه یهک ههزار مهجهلا و ڕۆناما بهرمهشانێ بهڵام حهرام بۆ جه لاپهریه هۆرامی؟ پهیچێ ئینتشاراته جۆراوجۆرهکاشا به مفته و پووڵدای به نویسهرهکا ههزاران کتێبی کوردێ چاپ مهکهرا بهڵام نهتهنیا یاردی نمهدا هۆرامی چاپ بۆ بهڵکوو وهرش چهنه گێرانێ؟ ئهگهر هۆرامی بنهڕهتوو ئی فهرههنگینه و بهشێوهن چی وهڵاتیه چی دهسهڵات یاردیش نمهدهنه؟
* 22 - ئا حێزبانه و ئا دهسانه و ئا کهسانه که ئێفتێخار مهکهرا فرهتهر جه شهس ساڵان خهبات مهکهرا پهی ئازادی کوردستانی، پهی شایهتی و پهی تاریخی نموونێو باراوه که ئهچی گرده ساڵانه دلێ سهنهدهکاشانه و دلێ مهجهله حێزبیهکاشانه یهک سهفحه مهتڵهبێ هۆرامێشا نووسیه بۆ!؟ فرهی چی دهسانه و چا کهسانه چننه ساڵێ دماو ئانهیه که هانهرهنگینه مهرزیارهو و ئینترنێت و ماهواره لوانه دلێ دوورتهرین دهگاکاو هۆرامانی و جههانی، تازه هایشا بیوه که ئهرێ، خهڵک و فهرههنگێوه ههن به نامێ هۆرامی و زوانیه ههن به نامێ هۆرامی؟! پهی ئانهیه نهگنا دماوه جه رهقیبهکاشا دهسشا کهردهن به تهبلێغی و پهی رهفعوو تهکلیفی بهرنامهی هۆرامیشا نیانهره. بهڵام من دڵنیانا مهجبوورێ بیهنێ ئا ههرمانێ کهرا چوون باورشا نیهن پا ههرمانێ. چوون شۆڵهو مانگهشهوێ سهر وێرهگا دیارهن. هۆرامی جه تاریخوو ئارووینوو ئی مهحاڵهینه ههمیشه وهرشهقوو ئید و ئهوی بیهن و نهتیجهش ئانهنه که مهوینمێش.
* 23 – ئی شارلاتان بازییانه، ئی بی ئهخلاقی و رهفتاره نادێمۆکراسیانه و زدی بهشهریانه سهرچهمهشا ئینا یاگیۆتهرهنه. به پهیلوا من ناسیۆناڵیسموو کوردی گیرش واردهن دهسوو زوان و فهرههنگوو هۆرامیوه. نه متاوۆ قهبووڵش کهرۆ و نه متاوۆ حاشاش چهنه کهرۆ. ئهگهر بهیانێ و بواچانێ زوانی هۆرامی زوانیه وێپا و سهربهوێن پانهیه میاوا ئا لههجه که گهرهکشانه کهراش مێعیارو زوانوو وێشا زیاتهر جه 200 ساڵا ئهدهبیاتی مهکتووبش نیهن. دهی پهی ئانهیه واچا ئی لههجه دهوڵهمهندهن و قدمهتش فرهن نیازشا به وهش کهردهی تاریخێوهن تا شیره بساوا سهرهوو عاڵهمیره. وهش کهردهی تاریخی به ئاسانی ئیمکانش نیهن. ههر پهدیدێوه یا تاریێخێوه ههقهتینش ههن یا نیهنش. ئا زوانه که ئهیشا نیازشا ههن پهنه مهشیۆ بهرزش کهراوه و ئهو زوانهکاتهری باراره واری. پهس مهشیۆ جه زوان و فهرههنگی هۆرامی دهس بازیۆوه تا ئهیشا تاریخهکهشا بهراوه پهی دوێ ههزار ساڵا چێوهڵتهری و گردوو ئهدهبیاتوو هۆرامی به نهفعهو زوانهکهو وێشا داگێر کهرا.!؟ لاو وێشاوه ماچا خۆ ئانه زوان و فهرههنگوو هۆرامانی ساحێبش نیهن و کهس نمهپهرسۆشوه چهنه. ئهوهڵوه واچمێ هۆرامی زوان نیهن و وهختێو وستما یاگێ هۆرامی لههجهن جا ئاوهخته ماچمێ جه کۆگهو دنیاینه، لههجه مهنووسیهوش پهنه. کارکهردوو لههجهی تهنیا ئانهنه جه ههرمانهی روانێنه یۆتهری حالی کهری و ئهگهر عێشقت کێشاش شێعرێوه قهرنوو حهجهریش پهنه بواچی وهسهلام. وهختێو ئینهشانه خانا دلێ مهژگوو ئینسانی هۆرامی زوانیره ئاوهخته هۆرامی زوانهکهیچ کهم کهم باور مهکهرۆ و ماچۆ وهڵڵا خۆ راس ماچا. وهختێو زوانێو بی به لههجهو ناستشا و یا نهتاوات پهنهش بنووسی، نمهنهیش خاستهرهن تا مهنهیش. مهگهر ههر ئیسهیچه ئا ویره پاسه نهکهوتهن یاگێ که حهتا دیوانوو شاعێره هۆرامیهکا تهنیا به شهرتێوه قابلوو ئیستێفادهینێ که تهوزێحهکهشا و ماناو کهلیمهکاش به غهیری هۆرامی بنووسیهونه!!! پهی نزیک به نیم قهرنێن کارێوهشا کهردهن که نازا ئهدهبیاتی هۆرامی گنۆ سهروو پایاو وێش و وێپا و سهربهوێ بۆنه. نموونهش ئانهنه کتێبێوه ئهگهر گردوو مهتنهکهش هۆرامی بۆ مهشیۆ عونوانهکهش به هۆرامی نهبۆ و یا حهتمهن مهشیۆ وهڵینهکهش یا فهرێستهکهش به هۆرامی نهبۆ. وهختێو ئینسان ویر مهکهرۆوه پی گراڵه نادرۆسێ ئاوهخته میاومێنه چه بهڵایه ئاماینه ملوو هۆرامانیره و ئینسانی هۆرامیره. تراژدی وێران کهردهی و به تاڵان بهردهی ئه چیگهنه وێش نیشانه مدهونه. فاجێعهکه ئینا ئهچیگهنه. ئهڵبهت پا گردوو تهلاشاوه که کهردهنشا نمهتاوا ئی زوان و فهرههنگهیه نهفیه کهرا. ئی زوانه قووت نمهدریۆ پهیشا و گهرنه تا ئێسه قووتشا دابێ. ئی زوانه ئارۆ و هیزی وهش نهکریان و به وجوود نامان. ئی زوان و فهرههنگه پاسه رێخهش قهوین و پاسه بنجهش پێکاینهره که بهسهرئاماهایه تاریخی چینه خراوتهرێ و یانه وێرانکهرتهرێش ئامان ملهره بهڵام موحکهم و پتهوتهر جه جارا وهرگیریش جه بیهو وێش کهردهن. تازه ئا کهسانه که گهرهکشا بێ ئارام و بێ دهنگانه ئی زوانهیه جه بهین بهرا دهسشا روو بیهن و پهی ههمیشهی رسوای بیهنێ و نهنگێ ئهبهدی لکیان دلێچهماشاوه. ئینسانی هۆرامی زوان ئاگا بیهنوه و ویری ئازادی و ئینسانی و بهرابهری لوانهنه دلێ دانه دانه سلوولهکاشهرهو و مهگهر به مهرگی دهسه جهمعی بتاوا ئی ئاگاهیه جه بهین بهرانێ. چوون ئاگاهی رهوتێوه بێ بازگهشتهن. وهشبهختانه نه ئهیشا ئهننه قودرهتشا ههن و نه زهمانهیچ ئا زهمانهنه که ئی ناحهقیانه قهبووڵ کهرۆ. چه وهششا بهینهو چه وهششا نهینه به سوورهتوو کهتبی و موستهنهدی زوان و فهرههنگوو هۆرامی، ئهگهر قهواڵهکاو هۆرامانی وهڵ جه میلادی و شێعرهو هۆرموزگانیچ نهگێرمێ نهزهره، سابێقهش یاوۆ پهی 1200 ساڵا چێوهڵی و زهمانهو بێهلوولی ماهی. نمهتاوا مهتنهکاو یارسانی و سهدان شاعێرێتهر که به هۆرامی بهرویرهکاشا مهنێنێوه و جه گردێ موهێمتهر نوویسهرێ وێ ئاگای و ئاگاوهبیهو ئارووینوو هۆرامانی و فرهتهر جه نیم مێلیۆن نهفر هۆرامی زوانێ که بیهیشا ههن و پا زوان و فهرههنگهیه قسێ مهکهرا و مهژیوا نهگێرا وهرچهم.
* 24 - راسی پێسهو ویربهرزێوی واتهنش: ئهگهر زوانێوه پهنهش دهرس نهوانیۆ، پهنهش نهنووسیه چه نیازیه ههن قسێش کهرمێ پهنه؟
* 25- نهزهرهو من ئانهنه مهشیۆ واچهرهکاو ههر زوانێوه، چێگهنه هۆرامی زوانهکا وێشا کۆشش بکهرا پهی خزمهت کهردهو زوانهکهیشا. فره کهسێ ههنێ ماچا پهی چێشی به هۆرامێ بنویسمێ؟ به راوینوو من فره کهسێ نمهزانا که سوورهت مهسهلێ زوانوو هۆرامی چێشهنه. پهی فرهیه جه هۆرامی زوانهکا؛ زوان، نویسهی، ئهبزارێوهنێ پهی پهروهکهردهی وهختی. شێعرێوه بنویسا، خهتێوه سیاو کهراوه تا ههم وهختهکهشا پهروه بیهبۆ و ههم به نهزهرهو وێشا ههرمانێوهشا کهردێ بۆ و ڕۆشا بهردهبۆ سهر. چێگهنه و پی دیدهوه زوان وهسیلێوه ئیرتێباتین پهی پێوهنی چنی کهسانێوتهر و سهرگهرم بیهی. بهڵام ئهگهر کهمێوه قووڵتهر تهماشاو قهزیهکێ کهرمێ زوان جیا جه سهرگهرمی و وهسیلهو ئیرتێباتی، مهسهلێوه وجوودیهنه. منی نویسهری نهوعی جه ئهوهڵای ئهوهڵوه نمهدیهو پهی ئانهیه تا بزانوو کهسێوه ههن که متاوۆ یا حهز کهرۆ مهتڵهبهکهیم بوانۆوه یا نه تا دماتهرهنه دهس کهروو به نووسیهی؟ پهی ئانهیه منویسوو که پاجوره ویر، خهیاڵ، دهروون و ئیحساسی دهروونی وێم بهیان کهرده بۆ. پهی ئانهیه منویسوو که پا جۆره مانایهم پێوا کهرده بۆ پهی ژیوای و دهرکی باشتهروو زیندهگی و یا زیندهگی پهیم قابلوو ئانهیه بۆ راحهتهر تهحهمۆڵش کهرۆنه. جا چێگهنه ههر کهس به زوانێوه وێش بهیان مهکهرۆ و هونهریچ لهقی فرێش ههنێ و راو بهیان کهردهی، وهرپانهن. یۆ به هۆرامی ، یۆ به ئاڵمانی، یۆ به کوردی، یۆ به فارسی. ههر کهس به ههر زوانێوه که حهزش پهنه مهکهرۆ. بهیمێوه سهروو زوانی هۆرامی. پهی ههر ئینسانێوه سالێمی وهشتهرین و راحهتتهرین زوانێوه که متاوۆ دهروونوو وێش پهنهش بهیان کهرۆ، زوانی ئهدایین. یا خاستهرهن واچمێ ئا زوانه که جه زارۆڵهییوه پهنهش گهوره بۆنه. پهی ئینسانی هۆرامی زوانیچ ئا زوانه مهشیۆ هۆرامی بۆ. من پا کهسانه که وێشا به هۆرامی نمهنویسا و پاسه خهیاڵ مهکهرا که هۆرامی ئیتر دهردهو ئانهیه نمهینه پهنهش بنویسیۆ ماچوو: گاههس بڕێو هۆرامی زوانێ بانێ که به دهلائیلێ جوراوجۆرێ وهششا نهینه که هۆرامی قسێ کهرا بهڵام به عیلم و ئیمانوه ماچوو که فرهینهو هۆرامی زوانا شانازی کهرا به زوانهکهیشا. دروسهن تا ئیسه هۆرامی زوانهکێ نهتاوانشا و یا ناستهنشا و یا نهئاوهزیانشا که به هۆرامێ بنویسا و زوانهکهیشا به پاو رهوتوو زهمانهی بهرا وهروه بهڵام خو قهرار نیهن تا ههتاههتا پاسه بۆ. جه ئامریکانه سیاو پۆسهکا تا 40 ساڵێ چێوهڵتهر بهردێ بێنێ و ئیسه رهئیس جمهوورێنێ. حهزرهتهو مۆحهمهدی(س) که پێغهمبهروو خودای بێ تا 10 ساڵێ دماو پێغهمبهریش به ئهندازهو ههنگووساو دهسی تهرهفدارێش نهبێنێ بهڵام چوون باوڕش بێ به ههرمانهکێش نائومید نهبی و ئیدامهش دا و پیروز بی. چوون باوڕش به عهقیدهکهیش بێ. گردهوه ده ساڵێ نیهن هۆرامیهکا ئاگای بیێنێوه که مهشیۆ به زوانوو وێشا بنووسا. ئیسه ( 2011 میلادی) چنها کهسێ ههنێ که به دڵ و گیان کار کهرا پهی ئی زوانهیه. چوون باورشا ههن پهنهش. بهڵام ئاکهسانه که وێشا باورشا نیا به زوانهکهیشا ئێحساس کهرا گردی پێسهو ئهیشانی. فهرز کهرمێ هۆرامی، زوانێوهن تازه وهش بیهن و تهنیا دوێ نهفهرێ باورشا ههن پهنهش ئهگهر ورکه یا دهغدهغهو ئا دوه نهفهرهیه دهغدهغهیوه ئینسانی بۆ به یهقین جه کاروو وێشانه سهر مهگنا و وهره مدا به زوانهکهشا. خهتا ئینا یاگێوهتهرهنه. ئینا چاگهنه بڕێو کهسێ نمهزانا که زوان تهنیا سهرگهرمی و ئێرتێباتی ساده نیهن بهڵکوو زوان حهقێوه بهشهرین پهی ئانهیه ئینسان پهنهش بگرهوۆ، شادی کهرۆ، ویر و خهیاڵێ کهرۆوه و ئیحساس و ئهقڵوو وێش پهنهش بهروزۆ. ئی زوانوو ئێمه به ههقێقهت زوانوو زیندهگین. منی نهوعی پهی ئانهیه به هۆرامی نمهنووسوو تا بزانوو ئایا کهس موانۆشهوه یا نه؟ نویسهی به زوانوو وێ حهقێوه بهشهرین و ئینسانهکا پهنهش زیندهگێ مهکهرا. ئا کهسانه به هۆرامی مهنووسا جه بیهو وێشا و جه زوانهکهیشا خهجاڵهت نمهکێشا و گهرهکشانه به یۆتهرانی بواچان که نویسهی به زوانی ئهدایی نه مایهو تهحقیریا و نه هۆرگێرتهو کورهو زهمینین. به کاری هونهری بهشهر ئینسانیهتوو وێش نیشانه مدهو. سابت مهکهرۆ که هیچ زوانێوه پهی ئینسانی کهسری شان نیهن و پهنهوازهن و ههر کهس مهشیۆ بتاوۆنه به شێوێوه ئینسانی بیهو و دهروونوو وێش بهیان کهرۆ. ئهگهر پێسهو کارل گووستاو یونگی قسێ کهرمێ تاومێ واچمێ ههر دیاردهێوه ئینسانیهو فهرههنگیه( چیگهنه واچمێ زوان) هۆرگێروو تارێخێوه دوور و درێژین. زوان یۆ چا میراسه گهورانهن که خهم، شادی و بهسهرئاماکاو ههر قهوم یا مێللهتێوی ئینا تهکشهنه. وهرمهکاش و کابووسهکاش، وهرمێ و کابووسێ چن ههزار ساڵاو چێوهڵتهرینێ. با فره نهلمێ سهرشهره و جه یاگێ وێشهنه فرهتهر کریۆ باسهکهی واز کهرمێ. کهتیبهکاو تاقوهسانی و بیستوونی ئهگهر کهریا کتێب گردشاوه 50 لاپهرێ نمهبا و خهتهکهشا خهتێوهن که 1400 ساڵێ کهس نهزانێ چهنی بوانۆشوه بهڵام دماو 1400 ساڵا که جه نووسیهی کهتیبهکا گوزهریا کهسانێوه تاواشا ئا خهت و زوانهیه فێرێ با و بواناشاوه و ئا زوانه مهردهیه که پهی فرهتهر جه ههزار ساڵا واچهرێش نهبێنێ زینهوه بی و ئیسه کهسانێو ههنێ کا ئا زوانهیه مزانا. گیرام به ئهندازهو ههنگووساو دهسا با. ئا کهسانه که ئا زوانشانه زینهوه کهرد نهواتشا خۆ کهسێو نیهن که پا زوانهیه قسێ کهرۆ دهی پهی چێشی بلمێ زینهشوه کهرمێ! بهڵکوو ئادیشا پا جوره تهماشاشا کهردهن که ئانه بهشێوهن جه میراسوو بهشهری و حهیفا فوتیۆ. خۆ رهحموو خۆدایوه هۆرامیهکا جه نیم مێلیۆنێ فرهتهرێنێ و ههڵای نهمهردێنێ و زوانهکهشا مهنهن. گیرام که منی (نهوعی) کتێبێوهم نووسی و کهسی نهواناوه بهڵام جه ئایهندهنهو جه تاریخهنه ههر کهسێوه پهیدا بۆنه که بوانشوه تا بزانۆنه جه مهحاڵوو هۆرامانینه مهردم چهنێ ژیوان و چهنێ ویرش کهردهنوه و زوانهکهش چهنین بیهن. با ئا کتێبانه شاهێدێ بانێ. شاهێدوو ئانهیه که جه ئهوهڵوو قهرنهو 21 نه کهسانێو بێنێ که حهز کهرێنێ پا زوانهیه بنویسا و بواناوه و بژیوا، که پهنهش گهورێ بیێبێنی وهلێکانێ فرهینهو مهردمهکهی ئا زوانشانه گهرهک نهبێ و حهزش پهنه نهکهرێنێ! من ئیمانم ههن ئهگهر تا ههزار ساڵێوتهر زوانی هۆرامی نهمهنهبۆ و تا ئاوهخته دنیا مهنێ بۆ یۆ چا کتێبه هۆرامیانه که ههن جه مووزهکاو(!) ئا دهورانینه، بهرمهکێشا و جه روهشهره زوانێ هۆرامی دیسان مواناوه و فێرێ بانێ و زیننهش مهکهراوه . پی فهرزهوه به ئیحتێماڵی فهروه ویهرین شناسهکاو ئا زهمانیه تهنیا به دیدی مووزهیی و باستانیوه ئی ههرمانێ کهرانێ بهڵام با پا شێوهیچه بۆ قهیدیهش نیهن. چوون ههرمانهی ئینسانیه به ههدهر نهلواینه و نمهلۆنه. تا تاقه نهفهرێوه و یا واچهروو زوانێوی مهنهبۆ که به زوانێی جیاواز قسێ مهکهرۆ ئا زوانه مهنۆنهوه و نمهلۆ بهینهنه!
* 26- فره چێوێتهر ههنێ که لازمهن وزیا وهروو باسی. ههرچهند ئینسانی ساحێب ویژدان شهرم مهکهرۆ بارۆشا سهروو کاغهزی و واوهیشا کهرۆوه. ههر کهس ئاگاش بۆ چا چێوانه چهمش مهپڕا تۆقهو سهرهیش و رهنگه به سهختی باوهڕ کهرۆنه. وهلێ:
ئهگهر ئا گرده چێوانه مهوینمێ و مهژنهومێ ، ئهگهر دهمما بینان و ههناسهما بهرناوردهن، ئهگهر قسێوه، باسیه و کهلامێوه و سڵامیهما چهنه بهرزوه نهبیهن و ئیسهیچه ههڵای وهختش نامان بهرزوه بونه، پاسه نهزاندێ که ئا گرده نهزانی، ناحهقی، گهرهشێڵ کهردهی، به تاڵان کهردهی و بهردهی ئی فهرههنگه بهرز و ئهنتیکهیه ههرمانێوی درۆسهنه و قهبووڵمانه. حاڵی حازر قهبوول بیهی و نهبیهی ئیمه گرێوه جه ئی ههرمانه پێچاوپێچێ نمهکهرۆوه. تهنیا حورمهتما نیانهره و منیهیمێره و ونهو دڵیما واردێنه و موهرمێ و سینهما جه ئاهێوه پهر جه ونێ لیپان کهردهن تا گاههس رویه و ساڵوو زهمانێوه که مزانمێ فره دووریچ نیهن جه دهس و دڵانێوه که نارهفێقێنێ، بواچمێ.
بواچمێ: کریۆنه پێسهو هیچ کهسی نهبیمێ و بیمێنه!
هذا شقیقه هدرت...
**********
دمانووسیا:
جه دنیاو ئارۆیهنه وهختێو کهسێو مهتلهبی ئاکادێمیک مهنووسوونه، باسێوه مهکهرۆ و یا ئیدعایوه مهکهرۆ مهشیۆ به سهنهد، مهدرهک و به پاو سهرچهما یا رێفرێنسا بۆ. نه ئی مهتڵهبوو ئێمه ئهچامنهنه و نه یاوگهما ئانه بیهن تا به ئاوردهی و نهقڵێ قهووڵ کهردهی چی کهسی و چهو کهسی سهواد یا بێ سهوادی وێما کێشمێ روهو یۆتهرانیره! منیچ گهرهکم بێ ئی مهتڵهبه سهرچهمهدار و رێفرێنسدار بۆ بهڵام به دهلایێلێوی خاس که چیگهنه یاگێ باسیشا نیهنه ئا کارمه نهکهرد و فورمهکهش پی جۆره ئاما سهروو کاغهزی بهڵام مهشیۆ واچوو تهماموو ئا چێوانه که چه سهروه ئاماینێ موستهنهدێنێ و خوانهخواسه ئهگهر برێو کهسێ ههڵای ههر گهرهکشا بۆ قۆرتی وزا وهردهموو رهوتوو بێ ئهوهگێڵهروو زوان و فهرههنگوو هۆرامانی و دهس نهکێشا جه سووئیستفاده کهردهی و بهلاری بهردهی ئی میراسهیه جه ئایهندهنه ههم ئی چێوانهو ههم چێوهایه فرهتهری که مهشێو ڕۆشنێ باوه، به شێوهو سهرچهمهدار یا رێفرێنسداری مهوزمێشا وهروو چهموو وانهری موحتهرهمی.
1۵ تیروو 1390 ڕۆجیاری، 6جوولای 2011 میلادی
داریۆش رهحمانی، مهریوان
rahmanidaruosh@gmail.com
منبع این وبلاگ : ئاوه ز
