وانهری ئازیز؛ئی نویسیا که ئیسه ئینا وهرو دهسیتهنه،چانهینه میژو ڕاسهقینهو ههورامانی نۆ،چونکه ئێمه وێمان به داخهوه میژو وێمان نهنویسهنوه و کهسانێوهکه ئا کارهشان کهردهن بێگانێ بیێنێ. پێسه فارسهکا و یونانیهکا و یان ئهگهریج بیهبۆ به دهسو دژمنا جه دلێنه لوان و نهمهن و...،جا ئهگهر کهم و کۆڕیوهش چهنه بی ههر جه سهرهتاوه داواو چهم پۆشی مهکهرو.
عێمادهدین دۆڵهتشاهی جه کتێبو کۆساری نه شناسیاو ئاوێستاینه پێسه تاریفو ههورامانیش کهردهن که: ههورامان، سهرهتاوه ئههوورایی بیهن و کهم کهم چهنی واریۆ و ئاڵ و گۆڕوو زوانی بیهن به ههورامان یان هۆرامان.بهڵام مامۆسا حاجی مهلا زاهێد زیایی،زانای پاوهیی جه بهرواروو4/6/1360ی وهرهتاوینه (26 ئاگۆستوو1981 )مه فهرماۆو:هۆرامان یانی بهر ئاما و بهرزایی؛چوونکه دهر و وهرهکهش دهشتهنه و ئینا وار تهروه و هۆرامان بهرزا؛جه زوانی ههورامینه به بهرزایی ماچان هۆرئامان یان بهر ئامان،دهوروو ههورامانی کۆلش نزما پیسه ژاوهرۆ،جوانڕۆ،شارهزوور،مهریوان و...،.
جه ئهدهبیاتهنه و جه کتێۆو نوورهل ئهنواری"نورالانوار" شێخ عهبدۆسهمهدی نه نامێ شاعیران و ناموهرانوو ههورامانی چهنی میژوو ژیایشان و یاگێ و ئاڵ و گۆرهکاو زهمانووژیاییشان نووسیان که میژوهکهش گێڵوه پهی زیاتهر جه چوارسهد ساڵێ وهڵێ.
دهفتهره دهس نووسیاکێ ئایینوو یارسانی که بریتێنێ جه"دهفتهری گهوره" ، "دهفتهروو یارسانی" ، "دهفتهروو سهرهنجامی"(کۆلێشان به زوانی ههورامی نویسیهینێ) پیسه باس مهکهرۆ که:سۆڵتان ئیسحاق بهرواروو 578 ی وهرهتاوی جه دهگاو دوودانی(یۆ جه دهگاکاو ههورامانوو لهۆنی سهرینی) ئامان دنیا و ههر چاگهچوه دهسش کهردهن به ئیرشادوو ئایینوو یارسانی.
کتێوو بزووتنهوهو کهلتووروو ئاریایی، جه ساڵۆ1288ی وهرهتاوی(1909)پاسهمان باس پهی کهرۆ که"ئاورامن_ئاورامین_ئارامین_ههورامان جه سهرهتاوه تا ئیسه پی جۆره ئامان و واڕیان.
جه میژوو نامهکهو ئهمیر شهرهف خانی بهدلیسینه به نامی" شهرهف نامهی" سهبارهت به ههورامانی پیسهشان نووسیهن:جه دهورانوو دهسهڵاتداری ئهردهڵانیهکان،مهئموون بهگ که ههمزهمان چهنی دهسهڵاتداری ئهمیر سهعید جیاشا جه ههورامانهنه(597_699)بیهن،دهساوردهکێ وێش بهینوو زاڕوهکاو وێشهره پی جۆره بهش کهردێنێ؛زهڵم،نهوسوود،شهمێران،هاواره و گۆڵ عهنبهر بی بهشوو بیگه بهگی....،
ههر پاسه ئادمووس،دلێ کتێۆو کۆرد-تۆرك و عارهبهکهو وێشهنه جه جاف و ههورامیهکا نامێش بهردێنه ونامێ دهگاکا و ناوچهکاو ههورامانیش نوویسینێ.
دلی کتێۆو میژوو کۆردیچهنه مامۆسا عهلائهدین سهجادی مهفهرماۆو که: کۆرد و گۆران جه بنچینهنه ههر یوێ بینێ پانانه که کۆچهرێ بینێ و ماڵداریشا کهردهن واچیان کۆرد و ئانێچه که یاگه به یاگێ نهوینێ و جه دهگا و شاره دهگاکانه ژیاینێ پهنهشان واچیان گۆران که ئا مهردمێنێ ئیسه پهنهشان واچیۆ ههورامی.
جۆغرافیاو ههورامانی:
1-ههورانوو لهۆنی سهرینی(نۆسوود) لهۆنی وارین(پاوه).
2-ههورانوو تهختی.
3-ههورانوو دزڵی و شامیان.
4-ههورانوو ڕهزاوێ و گهمرهی.
5-ههورانوو ژاوهرۆ و گاوهروێ.
_لهۆنی سهرین(نۆسوود):دهرۆ مهڕێ،هانهو دنی،سهرگهت،گۆڵپ،باخه کۆن،گهچێنه،نارنجڵه،بنجه ودهریی، دهرهقهیسهر ،خارگێڵان، خهریانێ، دهگاشێخان،بهڵخه،دیکه،هانهنهوتی، سۆسهکان، تاویره،هاواره، ههوارهکۆن، دهرهتفێ،گرییانه، تهوێڵهوشارووههڵبجهی،هانهگهرمهڵه، کیمنه، بیرهواس، دزاوهر، نۆدشه، ههجیج، وهزڵێ،نهڕوی،شۆشمێ سهرینه،شۆشمێ وارینه، شێخان، نهیسانه،قهڵاگا، خهندانکهر، شێنه، دواو، بهلهبزان،دهر موور،تهلووکی،دودان.
_لهۆنیوارین(پاوه):خانهگا،نوریاو،نهجار،بن دهره، گراڵ، دشه، دووریسان، سهرکران، نهوسمه، شمشێر،سهریاس،داریان،شهرهکان،تهشار.
_ههورانیتهخت(شارووههورامانی):بڵبهر،ژیوار،کهلجی،ناوه،نوێن،دهل،دهلهمهرز،زۆم،ئهسپهرێز،دهشته قهلبی،زهوهن،جۆلاندی،بڵ بهر،ههواساوا،دهرهکێ،دهیمه یهو،تۆل دهره،سهر نژمار و بانی بنوك.
دزڵی و شامیان:باراماوا،زهلکه،زهکریان،قهڵاجێ،قهڵاگا،تفڵیه،تازاوا،ئهحمهد ئاوا،دهرۆ شاران،نژمار،دهره ناخێ،مڕگه،گۆرگهیی،تێژتێژ،تهڵهوهران،خۆشاو،کهڵاتێ،یسیاوه،گزهر دهره،سووره بانه،هێوهر،دهدانه،وشکێنه،ئیلانی،هانهو قووڵی و زهڵم.
_ههورانوو ڕهزاوێ و گمره:کهڕاوا،دێوه زناوه،هاڵمان_ئاڵمانه(سان نشینه بیێهنه و یاگێ به دنیا ئاماو ڕێبهروو بزووتنهوهو کرێکاری و نهتهوهیی کاك فواد مۆستهفا سۆڵتانیهنه).
_ژاوهرۆوگاوهرۆ:مازیبن،بۆڕیدهر،چهشمیدهر،بێساران،ههرسین،ئاریان،ژنێن،پایگهلان،گواز،ئاوێههنگ،نییهر،
مێراو،تهنگیسهر،تهنگیوهر،سهڕێز،پاڵنگان،ژریژه،هانهو حهسهن بهگی،دێکانان،کهکڵی ئاوا،سهرووماڵ،لویش،گهلێن،وهسێ سهرینه،وهسێ وارینه، دۆڵاوه،تا، ههنیمن، سهرچێ، ههشهمێز، شیان، تهوریوهر، تهخته، ههڵوان، ههنهڕ، دهرهکۆڵه، ههناراو، سواریان، بزڵانه، نزاز.
ههورامان چکۆگوه پهی کوێ:
میژوو ههورامانی پاسه که دلێ کتێوه میژوویی و ئایینیهکانهنه نووسیان،فره دیرینهن و مێژوو نووسهکێ وهختێو سنوورو وهڵاتوو لۆلۆییهکان نامێ مهوهران و مهیاشان وهروو باس و هزرو وێشانوه ماچان که لۆلۆییهکێ بنچینه و ههورامیهکاو لۆرهکانیچهنێ و بنکهو دهسهڵاتیشان شاروو زههاوی بیهن که ئیناجه باکووری وهرهتاو نیشتهو شاروو کرماشانیوه، میژوهکهی گێڵناوه پهی 2500ساڵێ وهڵ جه ئهیا بیهو مهسیحی و جه وهر هۆرزهۆ دیاروو دهسهڵاتداریهکهیشانهنه ئیالهتێوه به نامێ هاشمار،یان، هارهار؛هاڵمان(ئاڵمانه)بیهن.
پرۆفسۆر سپایزێر چی بارهوه ماچۆ:میلهتوو گووتی،کووتی،گورتی،کۆردی،زاگرۆس نشێنێنێ بینێ و هیچ پهیوهندیوه ڕهگهزیشان چهنی سامیهکان"عارهب"نیهن و جه ڕهگهزوو ئارینێ و دوێ ههزار ساڵێ وهڵ جه ئهیا بیۆ مهسێحی ههر چاگهنه ژیاینێ.
چی نووسیاو سهریوه ئانهمانه مهی دهس که ههر دوه تایفۆ لۆلۆیی و گووتی ههر یوێ بینی و ئهگهریچ یۆ نهویێبا چهنی یۆوێ و کهناروو یوێنه ژیاینێ،به ههر حاڵ ئا نووسیای که سهبارهت به لۆلۆیی و گووتیهکان نووسیان فره کهمهن و ئهی کهمهچ لۆ هامساکانشانوه یانی(ئیلامیهکێ،سۆمێریهکێ و بابۆلیهکا) نوه بهر کهفتهن و یاوان دهسوو ئێمه.
کریشمهن؛دیرۆك شناسی ئاڵمانی چی بارهوه ماچۆ:یهرێ ههزار ساڵی وهڵ جه ئهیا بیۆ مهسێحی لۆلۆییهکێ و گووتیهکی جه سهر زهمینێوهنه ژیاینی که ئارۆ نامێش کۆردستانهن و ئا وهخته ئهی دوه تایفه ژهنیشا به گهوره و زاناو وێشان زانهینه و فره وهختێ تهنانهت فرماندهیی سهربازیچش گێرتهن ئهستۆ،هۆیهکێچش ئانێ بینێ که لۆلۆییهکێ و گووتیهکێ ئهیاشان به خواو زهمینی،دهریای،وهروه و وارانی زانهینه.
ههورامان سهر زهمینوو گووتیهکان بیهن، گووتیهکێ زوانی سهربهخۆشان بیهن و ئاریایی قسێشان کهردینێ بهڵام ههر پاسه کریشمهن ماچۆ:به هۆ هۆرزهو نیشتهی ئهی تایفهیه چهنی هامساکانشان(بابۆلیهکێ و ئیلامیهکێ) زوانوو ئایشانیچشان زانانان و تهنانهت بڕیه واژێشان جه دلێ زوانهکۆ وێشانهنه به کار بهرێنێ.
دهورانوو دهسهڵاتداری گووتیهکان 124ساڵێ بیهن و بنکهو دهسهڵاتداریشان شاروو"ئارپا" جه نزیکی کهرکووکیوه بیهن،سهرهنجام دمایین پادشاو گووتیهکان که نامێش" تیرهگان" بیهن چل ڕوێ دماو دهسهڵاتداریهکهیش جه شهڕ چهنی سۆمڕیهکان به دهسوو پادشاو شاروو ئهرخی به نامێ" ئۆتۆن لهگان" ی مه کۆشیۆ و پی جۆره کۆتایی به دهسهڵاتداری گۆتیهکان مهی.
(تیرهگان نامێ شاریه ههورامی بینه جه باشووروو زرێوارێوه و باکوورو ڕهزاوێنه).
(ئاسهواروو گووتیهکان جه سهر پۆلو زههاوینه مهنهن و چهندیندانێ توهن نویسیای هیشتاچ به جوانی وێشان نمانا).
(سۆمریهکێ دهسهڵاتشان یاوان تا سهلاس و باوهجانی و ئاسهوارهکێشان جه یاگێوهنه ئیزینێوه که ئیسه لهوهڕگۆ زمسانی ئیلوو وهلهد بهیگیهکانهن).
*****
ههورامیهکێ وهڵ جه ئامهو ئایینوو ئیسلامی پهی میزۆ پۆتامیای، پهیرهویشان جه ئایینوو زهردهشتیوه کهردهن،زهردهشتی گهوره سهروو بنچینهو ئههوورا مهزدایوه(ئههوور به مانهو سهروهری و مهزدا به ماناو زانای)،یانی خوای گهوره و زانا و تهوانا،وشیاریش دان به مرۆڤایهتی.
بیرۆکهو ئایینو زهردهشتی به دوێ بهشی جیاوه مهکهران،یۆش "سپنتامینۆ"به مانو پیرۆزی ودووهم "ئهنگهر مینو"به مانو ناشیرینی و شهڕیهن. زهڕدهشت فهرماوانش باش ویر کهردێوه(پندار نیك) باش قسێ کهردێ(گفتار نیك) و باش هۆرزه و نشتهی کهردێ(کردار نیك) تا جه دۆنیا و دما ڕۆنه ڕزگاریتان بهی.
زهڕدهشت ساڵۆ 553 وهڵ جه یهیا بیهو مهسێحی ئامان دۆنیا و ساڵۆ630 وهڵ جه ئایا بیهی مهسێحی جه دۆنیا لوان.
(جه فرهتهروو ههورامانی ئیسهیچ ئاۆر به تهرسیوه کۆژناوه کۆژناوه و تف نمهکهرا سهروو گڕوو ئاۆری، جهژنهکێ ههورامانوو تهختی ههر ئا جهژنێ وهڵ جه ئاماو ئیسلامی و هینێ زهمانوو زهردهشتیهنێ
نامهکێچشان ئهینێنێ:جهژنۆ پیر شالیاری،جهژنۆ کۆمسایی و جهژنۆ تۆشهی و نۆرۆزوو دێوه زناوێ و ...،).
بهشی وهڵین باسمان کهرد که هیشتایچ جه ههورامانانه بڕیه نیشانێ دێرینی جه سهردهمو زهردهشتیوه مهنێنێ و ڕێزشان چهنه گیریۆ. پهی نمونهی جهژنهۆ سهرو ساڵهو پیرشالیاری.
بهشی وهڵین باسمان کهرد که هیشتایچ جه ههورامانانه بڕیه نیشانێ دێرینی جه سهردهمو زهردهشتیوه مهنێنێ و ڕێزشان چهنه گیریۆ. پهی نمونهی جهژنهۆ سهرو ساڵهو پیر شالیاری. چیگهنه پهی نمونهی باسو جهژنهو پیر شالیاری کهرمێ.
جهژنهو پیر شالیاری:
سی و پهنج ڕۆێش مهمانۆ پهی سهروو ساڵێ تازێ وهرهتاویێ خهڵکوو شاروو ههورامانی ماوۆ یهرێ ڕوێ جهمێوه مهوا یانۆ حهزرهتوو پیری و جهژنه گێرا. واردهیوه که چی یهره ڕوه وهش کریۆ و واردهی وریۆ،ههر ئا چاشتێنه وهختوو وێش پیر شالیاری وهشه کهردێنه و دهینهش به خهڵکی،ئایج بریتیهن جه وڵۆشه(پسه پڵاوی وهشه کریۆ) و گۆشتینه.
سهرهتاو وههاری خهڵکوو شاروو ههورامانی،ههر کهس به پهۆ توانایی وێش(ئیجبارێوه جه کهسی نمهکریۆ) گیاندارێوه پیسه (مهی،بزه،وهره،یا گۆرهکه) نهزرهۆ پیر شالیاری مهکهرۆ و شۆنهو ئانهیره گهلهکهی ڕادهسوو ئا ئهنجمهنهی مهکهرا که دلێ وێشانهنه هۆرشان ویاردهن، به نامێ"ئهنجمهنوو بهڕاوه بهراو جهژنهۆ پیری"پهی ههرچێ خاس تهر بهڕاوه بهردۆ کار و باروو جهژنێ.ئایچ گهلهی بهرا پهی ئاڵف جاڕوو حهزرهتوو پیری به نامێ(جاڕه لۆۆی) که ئینا مله مارفهنه و چاگه لهوهڕناشان و چاخشانوه کهرا پهی ئانهیه وهختوو جهژنێ سهرهشان بڕا و کهراشان قۆروانی پیر شالیاری.
پهیزێ وهختوو وهز تهکنهی باخه وهزوو پیر شالیاری تهکیهی تهکیۆ و وهزهکێش ڕۆیه وهڵ جه جهژنهۆ پیری بهینوو مهردموو شاروو ههورامانیره بهش بهشێ باوه به خاترۆ ئانهیه مهردم بزانۆ سهواش ڕۆ جهژنێن و ژهنهکێ وهزهکان ماڕا و جه مهژگهکهیشان کۆلێره مهژگێ وهش مهکهران.
زاڕوێ شاروو ههورامانی ئاخرین چوار شهمۆ جهژنۆ پیر شالیاری(سی و پهنج ڕوێ مانۆ تا نۆرۆز) گێڵا دلێ شاریره و قێڕنای قێڕنا:کڵاوه ڕۆچنه و پی جۆره داوۆ جهژنانهی کهران و مهردمیچ وهختێوه دهنگشان ژنهوهی ژنهوۆ ههرچیه وهروو دهسیشانهنه بۆ جه وهز و مهژگهی گێره تا ههچکۆچی و تهنانهت فره جارێ بیهن کناچێشان دهینه جهژنانه و دمایی زهمۆنگهشان کهردێنه و وهش بهختێچ بینێ.
رۆیه وهڵێ جهژنێ یۆ جه زاڕوهکانوو "هالیشا"ی(هالیشا ئهوهڵ کهسیه بیهن که گیانداراو جهژنۆ پیر شالیاریش سهره بڕینێ و کهردێنێش قۆربانی)دهس کهرۆ به سهره بڕیۆ کۆلوو ئا گیاندارانه که مهردم کهردێنێشان نهزرهو پیری و وێش جگهرو دانیهشان هۆر گێرۆ و بهرۆشووه پهی وێش و زاڕوهکاش.
بهش کهردۆ گۆشتوو گیاندارهکا دلێ مهردموو شاروو ههورامانیره به جۆریهن که زهمانوو وێش پیر شالیار بهشش کهردهن،یانی پیر شالیار ههر جۆره گۆشتێوهش به ههر تایفهیوه دابۆ ئیسهچ ههر پا جۆره بهششان دریۆ و بهشێوهچش ههر وهختوو جهژنێ یانۆ پیریهنه وریای وریۆ.
ساڵێ یهرێ ڕوێ بهرهۆۆ یانهۆ پیری کریۆوه و پیاکێ شاری کۆوه با یانهۆ پیر شالیاری و مهوا به دوێ دهسێوه و به نۆبهت دهس کهرا هۆر پڕای و گۆرانی واتهی باڵهۆ حهزرهتوو پیریره و شۆنۆ هۆر پڕهیره مهنیشاره و نانوو جهژنێ وهرهی وهران.
به ههر حاڵ پی جۆره جهژنهۆ پیری تهمامیۆو و مهردم گێڵاوه سهروو ژیانو ئاسایی وێشان؛ئانهی که یاگێ سهرنجینه ئهینهنه که جهژنه دیرینهکێ بینێ هۆ ئانهیه تا یۆگێرتهیوه بهینوو مهردموو شاروو ههورامانینه وهش بۆ.
سهنهد و تابوێ دیرینێ سهبارهت به ههورامانی:
سهرهتاو سهدۆ ویسوو جه ئهیا بیهی مهسێحی؛ به سهرهاتێوه گرینگ جه کۆردستانهنه ڕوهش دا و ئایچ ئیزیایوۆ یهرێ سهنهدێ سهردهموو"هلێنی" هکان سهبارهت به ههورامانی بێ.(هلێنیهکێ سهردهموو ئهوهڵوو وهڵ جه ئهیا بیاو مهسێحی دهسهڵاتداریشان کهردهن)؛ئهی سهنهدێ ساڵۆ 1909ی ئهیایی دۆکتۆر سهعید خان(د.سهعید خان دۆکتۆروو تایبهتوو چهمان و خهڵکوو شارو سنهی بیهن)ئاشکرای کهردێ و وستێش وهروو چهمی.
سهنهدهکێ دمایی کیانیهی پهی بریتانیای و دریای به" ئێدوار بروونی" که زانایوه ئێران شناسا و دوێ دانێشان که به زوانی یۆنانی نویسیهینێ شۆنۆ شهش ساڵێ تهحقێقیره پرۆفسۆر" مینسی" هۆرگێڵینهوه سهروو زوانی ئینگلیسی و جه مهجهلۆ "هلێنی" وڵاوێ کریایوه.
دانهی یهرهمین که به زوانی ئارامی نویسیان، دهه ساڵێ دمایی کهسێوه به نامێ" کاولی" هۆرش گێڵناوه سهروو زوانوو ئینگلیسی و دلێ مهجهلۆ سهڵتهنهتی بریتانیاینه وڵاوش کهردوه.
دوه سهنهده سهرهتاییهکه که به زوانی یۆنانی نویسیاینێ؛ سهردهموو دهسهڵاتداری ئهشکی نۆههمی(مێهردادی دووهم) یۆشان ساڵۆ 88 وو وهر جه ئهیا بیاو مهسێحی و دانهکهی تهرشان ساڵۆ 22 تا33 ی وهر جه ئهیا بیاۆ مهسێحی نویسیاینێ.
سهنهدی یهرهمین که به زوانی ئارامی نویسیان،ههنۆ سهردهموو دهسهڵاتداری ئهشکی چوارهمیهن جه ساڵۆ 11 تا 12 وۆ وهڵ جه ئهیا بیاو مهسێحی.
ناوهرۆکوو سهنهدهکان سهبارهت به ئهساو ورهتهیهن و دلێشهنه نامێ کهسی ورهشهری؛کهسێو که مۆڵکهکهش ئهسهن و مۆڵکی ورشیا ئامان و به زهریفی کۆلوو بواریوهش وستهن وهرو چهمی که ههورامان چا وهختهنه چ ڕادیوه شارهستانیهتش چهنه بیهن و زانایی ههورامیهکان سهروو زوانهکای تهرهره.
ههورامان جه سهردهمو هێرشو ئایینو ئیسلامینه:
جه سهردهموو دهسهڵاتداری خهلیفهی دووهمی(عۆمهری خهتاب) جه لایهنوو ئیسلامیهکانوه هێرش کریۆ سهروو مێزۆ پۆتامیای"ئێران و عێراق و ڕۆژ ههڵاتی ناوهڕاست" و یهزگردی یهرهمین پادشاو ئێرانی مهدایینی(کاخوو شههریاری ساسانیهکان) جیا مازۆ و رووه مهکهرۆ ههورامان و کرماشان،وهختێوه میاوۆ نزیکی کرماشانی سپههدار و سهرلهشکهروو وێش به نامێ (پاو)ی چهنی دوێ ههزار سوارێ شهڕ کهری کیانۆ پهی شاره
زووری تا کۆردهکاو ئا دهوهرهی جه ئاماو ئیسلامی خهبهر دار کهرۆۆ وه و داواشان چهنه کهرۆ یاری پادشای بدا جه شهڕ چهنی ئیسلامهکان.(پاو کۆڕوو شاپووری کۆڕوو کیۆسی براو ئهنهوشیروانی عادڵی کۆڕوو قۆبادی شههریاروو ئێرانی بیهن).
کۆرد جواوی ئهرێنی مهداوه به سپاسالاروو ئێرانی و به جل و بهرگ و شمشێروو وێشانوه جازرێ مهوا پهی شهڕ چهنی لهشکهروو ئیسلامی.
شههریاروو ئێران زهمینی که بار و دۆخهکهی نا ئهمن وینۆ چاگه نمهمانۆ، بهڵام پاو جه نامێوهنه پهی خهڵکوو ههورامانی پی جۆره مهنویسۆ: ئیستا که شههریار پهی وت و وێژ چهنی خاقانوو چینی و دهسهڵاتدارانوو خۆراسانی به نیازوو سهفهر پهی وهرهتاو هۆرزایهن تا به یۆوه بهرهنگاروو سامیهکان باوه،باشتهر پاسهنه شمه "مهردموو ههورامانی:ههر چیگه ماندێوه و بهر گری کهردێ جه ئێران زهمینی و ئایینوو زهردهشتی و دڵنیاتان مهکهرووه که شههریار به زوویی گێڵهی گێڵۆوه و جه بڕیاره تازهکان سهبارهت به سامیهکان ئاگا دارتان کهرۆوه.
شۆنۆ ئهی ئاگا داریهیره؛ پاو مهنزڵیه پاڵوو سیروانیوه دوور گنۆوه و لا دهگایوهنه مهنزڵ گێرۆ و دهوار هۆر دۆوه که دارسانیه چڕ بیهن و دلێ دڵوو کوێنه بیهن به نامی کهمهر کۆ،خهڵکوو دهوهرهکهی مێمان نهوازی پاوی کهرا و پاویچ داواشان چهنه مهکهرۆ تا بهرهنگاری جه شههریاروو ئێرانی کهرا و ئایینوو ئیسلامی قهبووڵ نهکهرا و بهردهوامێ با سهروو ئایینوو حهزرهتوو زهردهشتی و ههر پی هۆیهوه ئاورگایهشان سهروو کوهکهیوه پهی وهش کهرۆ نامێش مهنیا ئاتهشگا؛ ئیستهچ ئا کۆوه نامێش"ئاتهشگاه"ن.
چا ڕۆوه به دماوه و به یادوو و بیرهوهری سهرداروو ئێرانیوه نامی دهگاکێ مواڕا به (پاوه) و شاروو پاوهی ههر ئا دهگهی بینه که نامهکێش ئیستاچ نهواڕیهینه. سامیهکێ به پاوهی" فاوج" مواچا.
ساڵۆ 18 ی دماو کۆچوو پهیغهمبهروو ئیسلامی و سهردهموو دهسهڵات داری خهلیفهی دووهمی،سپاو ئیسلامی به نیازوو به دهس ئاردۆ مۆڵك و ماڵوو و خهزێنهو ئێرانی و ژهن و کناچهی زهریفوو ئێران زهمینی، پهلاماروو کۆردستانی و ههورامانی مهیۆ به فهرماندهیی؛حهسهن کۆروو عهلی کۆڕو عۆمرانی(ئهبوو تالب) ،عهبدۆڵڵا کۆڕو عۆمهری خهلیفهی،ئهبی عۆبهیدۆڵڵا ئهنساری.عهبدۆڵڵاو کۆڕوو عۆمهری خهلیفهی و ئهبوو عۆبهیدۆڵڵا ئهنساری چهنی پهنج ههزار سوارێ شهڕ کهری پهلاماروو شاره زووری مهدان و شهوێ جه سیروانهنه پرهی پراوه و ڕوێ دمایینش چهنی قارهماناو کۆرد و ههورامی بهرهنگارێ باوه و ههر جه سهرهتاوه و جه هێرشی یهکهمینهنه ئهبوو عۆبهیدؤڵڵا ئهنساری کۆژیهی کۆژیۆ و جه ماوهو یهرێ ڕوێ شهڕی ونینینه فره تهروو لهشکهریانوو ئیسلامی کۆژیای کۆژیا؛بهڵام به داخهوه پا هۆوه که کۆردهکێ تهجهیزات و ئهسواوو شهریشان کهم و لاواز بیهن دماو یهرێ ڕوێ شکهست موهرا و عارهبی داگیر کهر دهسش به ونۆۆ کۆرد و ههورامی سوور مۆ،دهگاکا وێران مهکهرا،شارهکان سۆچنهی سۆچنا،کتیوهکا و به تایبهت ئاوێستای پیرۆزی سۆچنا،ئاتهشگای کۆژناوه و وێرانش کهرا،ژهن و کناچهی به ئهسیری و کهنیزی بهرا و ماڵ و ژیانوو خهڵکوو ههورامانی تاڵان کهرا و دهسێوه فره کهم زاڕۆ و پیرا مازاوه که ئهوێچ جه تهرسهۆ مهرگینه ئایینوو ئیسلامی قهبووڵ کهرا.
سهنهدوو شهڕوو ههورامانی تهنیا تکه پۆسێوهن که جه سلێمانینه پارێزیۆ و به وردی و ئاشکرا بێ ڕهحمی و ون ڕێژی ئیسلامیش بهیان کهردهن پی جۆره که چیریهنه ئامان ئاماژهش پهنه کهرۆ:
هۆرمۆزگان ڕمان، ئاتران کژان
وێشان شاردهوه گهوره گهورهکان
زۆر کاری ئارهب کهردنه خاپوور
جه گنای پاڵه ههتا شارهزوور
ژهن و کنیکا وه دیل بشینا
مێرد ئازا تلی وه ڕوی هوێنا
رهوشتی زهردهشت مانۆوه بێ کهس
بزیکا نیکا هۆرمۆزد وه هیچ کهس.
سان"سۆڵتان" و پاشاکێ ههورامانی:
دهسهڵاتدارهکێ ههورامانی جه سهرهتاوه به"ئهمیر" مهشورێ بیێنێ و دمایی که دهسهڵاتداری ههورامانی جه دهربارو سهفهویهکا
دهسهڵاتدارهکێ ههورامانی جه سهرهتاوه به"ئهمیر" مهشورێ بیێنێ و دمایی که دهسهڵاتداری ههورامانی جه دهربارو سهفهویهکا، زاڵ ملو ئێرانیره، گرنگیوه خاسش پهنه دریان و به شێوازێوه سهرهکی نامێ دهسهڵاتدارا لوهینه دلێ دهفتهرو دیوانی شاهنشاهی. به"بهگ"نام بانگشان بهر شیهن و جه سهردهمو دهسهڵاتداری سۆڵتان مۆرادی چوارهمیچهوه(پادشاو عۆسمانی) که حۆکمش کهردهن سهروو بهغا و باشورو کۆردستانیره، نامێ جه بهگیوه واڕیاینه پهی سۆڵتان"سان"ی.
ئی سیاسهتهو پاشایانو سهفهوی پا هۆوه بیهن که سۆڵتانهکێ عۆسمانی به دهسهڵاتدارهکا بابان و جافیشان واتهن" پاشا" و ئێیچ جه وهراوهروه نامێ دهسهڵاتداراو ههورامانیشان واڕهینه به سۆڵتان. شێوهو دهسهڵاتداری سانهکاو ههورامانیچ سهرهتا هۆرویاردهی بیهن جه لایهنوو خهڵکو ههورانی و پیا ماقووڵ و زانایان و ڕیش جهرمانوه ،بهڵام دمایی بیهن میراسی و کۆڕ و برا یاگێ سانی"سۆڵتان" مهردهیشان گێرتێنهوه.
بههمهن (ئهوهڵین سۆڵتانوو ههورامانی) 392 تا447 ی مانگی.
ساحێۆو مێژوو ههورامانی؛مهڵا عهبدۆڵڵا کۆڕوو مهڵا عهبدۆڵعهزیزی حافێزی،قازی ههورامانی که به نام بانگ بیهن به" شهیدا"،پیسهمان پهی باس کهرۆ:ئهی بههمهن نامه که بنچینهو سانهکاو ههورامانیش نیانهره کۆڕوو کهسیه بیهن به نامێ" بهلو"یان"بههلول"ی و شۆنۆ فۆتوو تاتهیشهره،جه شاخ و ههوارگهکاو ههورامانی خهریکوو شوانهی بیهن،بههمهن دمایی مۆ به مۆریدوو شێخ جهلالهدینی غازی(غازی شێخێوه سۆفی سفهت بیهن و ههورامانهنه ئیرشادش کهردهن)بههمهن عهنگه کهسێوه پاك و ڕاسواچ بیهن که جه لایهنوو شێخیوه مهکریۆ سهرپهرهستوو کار و باروو شاروو ههورامانی و شیخیچ مهفهرماۆو: ساڵێ باریه سمهری و باریه هێزمێ جه لایهنوو ههر بنهماڵێوه و بهرههموو دانیه جه زهمینهکاو تهکیهی بدریۆ به بههمهنی،بههمهن پهنجا ساڵێ پی جۆره خزمهتش کهردهن به مهردموو ههورامانی.
باریه بهگ447 تا 502 ی مانگی.
شۆنۆ ئانیره بههمهن پهنجا ساڵێ به ڕاسی و پاکی خزمهتوو خهڵکوو ههورامانی کهرۆ و دماییش فۆت مهکهرۆ؛ڕیش چهرمێ و پیا ماقووڵێ ههورامانی جهمێوه مهوا و بڕیار مهیا کۆڕوو بههمهنی بنیا یاگێ تاتهیش و پی جۆره باریه بهگ مۆ سانوو ههورامانی،باریه بهگ چهنی حاکموو دێوه زناوێ پهیمانوو دۆسی مهبینۆ و کناچێ حاکموو دێوه زناوی به هامسهری وێش مهگێرۆ"شهرهفنامهو بهدلیسی لاپهڕه409"یهرێ ڕوێ شۆنهو زهمۆنگێره یانۆ تاتهو وهوێوه مێمانی ساز دریۆ و جه وهو و زهمای دهعوهت مهکریۆ پهی قهڵاو دیوه زناوێ(بابۆ وهوێ)،ڕهسم بیهن وهختیه وهوه مهلوه یانۆ تاتهیش؛مهشیۆو چێویهش پهنه بدریایه.باریه بهگ به ژهنهکێش ماچۆ:هیچ سهوقاتیه قهبووڵ نمهکهری ،مهگهر پارچه زهمینیهت پهنه بدان" پاوه کهرانه"!
ههر پا جۆره ئا شهوه وهوه داواو زهمینیه مهکهرۆ که نامێش" نوێن" بیهن و ئایچ به خاترۆ وهشهویسی کناچهکێشان زهمینهکهیش پهنه مهیا.
باریه بهگ دمایی چنگه یانێوه مهکیانۆ نوێن و ساڵۆ448 ی مانگی مهکهرۆش دهگایوه چنگه یانهیه،ئا دهگا تازێ ههر سهروو نامێ زهمینهکهیره نامێش مهنریۆ نوێن.دمایی باریه بهگ دانه، دانه دهسش گێرتهن سهروو قهڵاکاو ههورامانیهره و مهکهرۆشان مۆڵکوو وێش؛ ئایچ دماو پهنجا ساڵێ دهسهڵاتداری فۆتش کهردهن .
ئهمیر جهلالهدین 502 تا 597 ی مانگی.
ئهمیر جهلالهدین کۆروو باریه بهگی شۆنۆ مهرگوو تاتهیشهره بیهن به دهسهڵاتداروو ههورامانی،سهرهتا هۆرزان به ئاوهدانی ههورامانی و ههرمان هایوه فره عالێش بهراوه بهردێنێ،دما به دماو ئاوهدانی لهشکهروو شهڕیش نیان یۆوه و دهسهڵاتش پهره پهنه دان؛ئهمیر جهلالهدین کهسایهتیوه فره عادڵ و ڕاسگۆ و پاك بیهن و چی بارهوه نامێش وێردوو زوانوو خهڵکی بیێنه،ئهمیر جهلالهدین زانستش وهش گهرهك بیهن و پاسه جه میژوونه باس کریان یانهش بهردهوام پهر بیهن جه عالم و شاعێر و زانای ئایینی و تهبیب و...،ئهمیر جهلالهدین فهرمانهو فێربیای مهدۆ و جه فرهتهروو دهگاکاو ههورامانینه مهدرسه و حۆجره مهکهراوه و خهڵك دهس مهکهرۆ به فێر بیهو زانستوو ئا سهر دهمیه.ئهمیر جهلالهدین شۆنهو نهوهد و بهنج ساڵێره فۆتش کهردهن.
ئهمیر سهعید جیاشا597 تا 699 ی مانگی.
ئهمیر سهعید جیاشا کۆڕوو ئهمیر جهلالهدینی بیهن و سهروو وهسیهتوو تاتهیشهره و شۆنۆ فۆتوو تاتهیشهره بیهن به ئهمیروو ههورامانی"سان". ئهمیر سهعید جیاشا کهسایهتیوه عادڵ و زانا بیهن. جه سهردهموو دهسهڵاتداری ئهمیر سهعید جیاشاینه ههورامان ئاوهدان بیهنوه و پهی نموونهی مزگیوهش به نامی وێشوه شاروو ههورامانینه کهردهنوه؛ ههر جه سهردهموو ئهمیر کیا شاینه فره تهروو عالمان و زانایانو کۆردستانی ڕوهشان کهردێنه ههورامان و مزگیهکهو ئهمیر سهعیدینه جهمێوه بینی و باس و جهدهڵی عیلمی و زانستیشان کهردهن،ئا عهداڵهت گۆستهری و ئاوهدانیه که ئهمیر سهعید جه سهردهموو دهسهڵاتداریشهنه کهردهنش، بیهن هۆ ئانهیه تا یهکیهتیوه بی وێنه بهینوو مهردموو ههوراماینه وهش بۆ و ههر ئینهچه بیهن سهبهب تا دۆژمهنهکێش حهسوودیش پهنه کهرا و گنا فکروو لهشکهر کهشی پهی ههورامانی،بهڵام پاسه جه نویسیاکانهنه ئامهن؛نوهشی مهگنۆ دلێ تفهنگدارهکاو دۆژمهنی و بێ ئانهیه ئهمیر سهعید کاریه کهرۆ و یا زهرهرش پهنه بیاوۆ ،لهشکهروو دۆژمهنی به نوهشی شکهست موهرۆ و سهر شۆڕ مهگێڵۆوه دماوه،ئهمیر سهعید جیاشا دماو سهد و دوی ساڵێ دهسهڵاتداری ههورامانی فۆتش کهردن.
سوڵهیمان بهگی ههورامی699 تا 848 ی مانگی.
سوڵهیمان بهگ کۆڕوو ئهمیر سهعید جیاشای بیهن و شۆنۆ فۆتوو تاتهیشهره دهسهڵاتوو ههورامانیش گێرتهن دهس،ئایچ ههر پیسه تاتهیش جه سهرهتاو دهسهڵاتداریش هۆر زان به ئاوهدان کهردهیوه؛ .پاسه باس کریۆ شاروو ههورامانینه کۆشك و برج و بارهگا مهکهروه و دهسهڵاتوو ههورامانی ڕۆ جه دماو ڕوێ قایم تهر کهرۆ،سوڵهیمان بهگ عهلاقهیوه فرهش بیهن به باسی عێلمی و ئهدهبی و ههر پا هوهوه بهردهوام جه کۆشکهنه خهریکوو باس و جهدهڵی عیلمی و زانستی بیهن چهنی ساحێو نهزهراو و زانایان. سهردهموو دهسهڵاتداری ئهمیر سوڵهیمان بهگی ههورامینه تهیمووری گوڕکانی" 772 تا 807 ی مانگی" به مهبهستوو به دهس ئاردهو بهغای ههورامانهره گۆزهر کهرۆ،سوڵهیمان بهگ به سهوقاتیێوه بووچكلانه و دهوریشانه تهیمووری ڕازی مهکهرۆ و تهیمووری گووڕکان جه وێران کهردهو ههورامانی چهم پۆشی مهکهرۆ؛ههر جه سهردهموو دهسهڵاتداری سوڵهیمان بهگینه چنگه کهسێ جه نهوهد و نۆ پیرهۆ ههورامانی هۆرزهینێ به کاری زاناستی و عێلمی،پهی نموونهی سۆڵتان ئێسحاقی بهرزنجی(665 تا 798) یۆ چا کهسایهتیانه بیهن.
سهردهموو دهسهڵاتداری سوڵهیمان بهگی بههلوو بهگی ئهردهڵان پهلاماروو ههورامانی مهدۆ و شۆنۆ چنگه مانگێره بێ هیچ دهس کهفتێوه مهگێڵوه دماوه.سوڵهیمان بهگ سهد و چل و نۆ ساڵێ تهمهنش کهردهن و سهرهنجام فۆتش کهردهن.
بارام میزا بهگ848 تا 995 ی مانگی.
بارام میزا جه سهر دهموو دهسهڵاتداری شاه تههماسبی سهفهوینه(930 تا 948 ی مانگی) بیهن به سانو ههورامانی،وهڵێ جه سهردهموو دهسهڵاتداری بارام میزا بهگی؛ حاکمو ههورامانی جه لایهنوو خهڵکو ههورامانی و ریش چهرمه و کهسایهتیه زاناکانوه هۆر ویاریان و پشتگیریش چهنهوه کریان،بهڵام وهختیه بارام میزا دهسهڵات مهگێرۆ دهس ، ئاڵ و گۆڕیوه بنهڕهتی مهی سهروو شێوۆ دهسهڵاتداریره جه ئێرانهنه و ههر ئهی هۆکاره مۆ به سهبهب تا جه لایهنوو دهسهڵاتی ناوهندیوه، ڕهسمهن بڕیارش سهروه دریۆ. چی سهردهمهنه دهسهڵات داروو ههورامانی نامێش جه ئهمیریوه واڕیهینه پهی" بهگی"چوونکه خان و دهره بهگهکێ تایفهۆ"قهزهڵ باش"ی به بهگ مهشهوورێ بینێ و ناوبانگوو ئهمیری پهی دهسهڵاتداراو ههورامانی جه لایهنوو دهسهڵاتی سهفهویوه به گهوره زانیان.بارام میزا ساڵانێوه درێژ خهریکوو ئاوهدانی و عادهڵات گۆستهری بیهن تا شاه تههماسبی سهفهوی نام بانگش مهژنهوۆ و دهعوهتش چهنه مهکهرۆ تا بلۆ پهی دیوانی شاهنشاهی.
بارام میزا کناچێ ئهڵڵاه وێردی خانی،واڵێ شاه وێردی خانی لۆڕیش به هامسهری گێرتێنه و سهمهرۆ ژیانیشان یهرێ کۆڕێ بینێ به نامهکانوو:سوڵهیمان بهگ،حۆسهین قۆلی بهگ و عهباس قۆلی بهگی.
ههر چی سهر دهمهنه خان ئهحمهد خان"والی ئهردهڵانی" چهنی دهسهڵاتدارانو سهفهوی میانهشان تێك مهشۆ و شهڕ مهگنۆ بهینشان،چوونکه چهنی شاه وێردی خانی لۆڕی و ژهن براو بارام میزای میانهشان خراو بیهن، هێرش مهکهرۆ سهروو دهسهڵاتو بارام میزای ههورامی،گێڵناوه بهینوو یهری تا دهه ساڵێ دهوروو شاروو ههورامانی مهدان و ئابڵۆقه وزا سهروو دهسهڵاتو بارام میزا بهگی،بارام میزاچ که هیچ ڕاچارێوهش پهی نمهمانۆوه بڕیار مهدۆ چهنی کهسانیه جه نزیکانوو وێش بلۆ دیوهخانوو سهفهوی و داواو یارمهتی کهرۆ. چهنی ئهڵڵاه وێردی خانی ههسوورهیش پاسه قهوڵ و قهرار مهنیاره که" زههاو"ه نه یۆ گێرا و چاگهوه گنا ڕا پهی لاو شاو سهفهوی.
زههاو چیروو دهسهڵاتو خان ئهحمهد خانی نه نهویهن و ئاسووده حاڵێ بینێ که ئیتر خان ئهحمهد خان نمهتاوۆ وێش بیاونۆ ئاگه و بۆزۆشان کهمین و دلێشانهنه بهرۆ،ههر پی هۆوه ئاخرو پهیزێ که ئابڵۆقه و حهسارو شارو ههورامانی شلوه مۆ،شۆنۆ نماو نیمهڕوێره قهڵانه میا بهروه و کهماچاڕهره وێشان میاونا دهگاو سهرگهتی و چاگهچوه مهلا شارهزوور و ڕوێ دمایی ئهوهڵوو سۆحی وێشان میاونا دهگاو"ههر شل"ی جه دهڤهروو زههاوینه، چاگه مدراوه که مانیهیشان بهر شۆ ، چوونکه چیروو دهسهڵاتو خان ئهحمهد خانیهنه نهویهن ، ههست به ئارامشی تهمامی مهکهرا و ئیتر ویرشان مهشوه که یۆ جه نزیکانوو بارام میزا بهگی هۆرزان به خیانهت و وێش میاونۆ قهڵاو زهڵمی ڕاپۆرتشان مهدۆ به خان ئهحمهد خانی و پهنهشان ماچۆ که بارام میزا گهرهکشهن بلۆ ناوهند و لهشکهر بارۆ سهروو ئهردهڵانی،پهی ئیینهیه ڕاسی راپۆرتهکهو وێش نیشانهو خان ئهحمهد خانی بدۆ پاڵاکاو بارام میزای که دزیهیش دزینێ؛نیشانۆ خانوو ئهردهڵانی مهدۆ.
خانوو ئهردهڵانی ،عهلی بهگوو زهڵمی به یهرهسهد سوارێ شهڕ کهرێوه مهکیانۆ شۆنهشانهره و ههر جه دهگاو ههرشلینه مۆزاشان دلێ بازنهو کهمینو وێشان و شهڕ دهس پهنه مهکهرو؛بهڵام یهرهسهد سوارێ شهڕ کهرێ چکۆگه و جهماعتێوه دهه،ویس کهسیی چکۆگه؟ههر جه سهرهتاوه ئاشکران که سهرهنجامو ئا شهڕیه چێشهن،بارام میزا و چنگه کهسیه تهر جه دهورو بهریهکانش دلێنه مهلا و ماباقیشان مهڕهما،کۆڕه کێ بارام میزای(حۆسهین قۆلی و عهباس قۆلی) که وهڵتهر لوهیبێنێ تا باوایشان جه سهفهرهکهی ئاگادار کهراوه، دماو مهردهو تاتهیشان ههر لۆ باوای و لالوێشان ماناوه و ئیتر نمهتاوا گێڵاوه پهی ههورامانی.
سوڵهیمان بهگ995 تا 1032 ی مانگی.
سوڵهیمان بهگ دماو مهرگی ناوهختوو تاتهیشهره به دهسیسهو خان ئهحمهد خانی ئهردهڵانی،یاگی تاتهیش مهگێروه و دهسهڵاتو ههورامانی مهگێرۆ دهس.خان ئهحمهد خان ههمیسان لهشکهر کهشی مهکهروه پهی سهرو سوڵهیمان بهگی و شارو ههورامانی و چوونکه نمهتاوۆ کاریه کهرۆ ههمیسان شکهست وارده و سهر شۆڕ مهگێڵوه دماوه،سهرهنجام مهگنۆ ویروو ئانهیه دهسو دۆستایهتی پهی دهسهڵاتدارانو ههورامانی درێژ کهرۆ و پی فێل ه تهرفهنده دهسهڵاتو ههورامانی وزۆ چیروو دهسو وێش و دهسهڵاتدارهکانش دلێنه بهرۆ ؛پهی ئی کاریه جه مهولانا مهڵا ئیسماعیلی قازی کهڵك مهگیرۆ و به سهوقاتێوه فرهوه مهکیانۆش پهی لاو سوڵهیمان بهگی و داواو بهخششی مهکهرۆ و پهی مهرگوو بارام میزا بهگی ئیزهاروو پهشیمانی مهکهرۆ،سوڵهیمان بهگیچ که جه شهڕ و ون ڕێزی بێزار بیهن و حهز نمهکهرۆ شهر بهینو کۆردینه بهی ئاراوه سهوقات و داواو عهفوهکێش قهبووڵ مهکهرۆ و پی جۆره کڵاوهو خانوو ئهردهڵانیش مهلۆ سهره!
قهرار مهنیاره تا وهختیه خان ئهحمهد خان سهفهر مهکهرۆ پهی شارهزووری سهرو رایوه چهمشان گنۆ به یۆترینی و کۆتایی بارا به ههرچیه ناڕهحهتی بیهن و چانه به دماوه ئیتر پیسه یهك بنهماڵی یهکیهتیشان دلێ وێشان پارێزنا،سوڵهیمان بهگ چهنی جهماعهتێوه زیاتهر جه سهد کهسێ جه ڕیش چهرمهو و پیا ماقووڵ و زاناکاو ههورامانی به سهوقاتێیهوه مهلا پهی دهوارگهکهو خانو ئهردهڵانی و ئایچ به گهرمی پێشوازیشان چهوه مهکهرا و سهوقاتهکهیشان چهنه گێرا و مهوهراش پهی خان ئهحمهد خانی.
بهڵام دڵه غافڵ که ئینه دامێوهنه نرینهره پهی دهسهڵاتدارانو ههورامانی و ههر که مهلان دلێ دهوارهو خانی شمشێر مهکێشا ڕوهشانهره و کۆلینشان دهس به سهر مهکهرا،ههر به دهسو وێشان نامێوهشان پهنه مهنویسا تا باقی مهنهوهو دهسهڵاتدار و لهشکهر و ژهن و زاڕوۆ دلێ قهڵاو ههورامانی پیاره وهروو قهڵای تا چی ئاشتینه شهریکێ بان.
بهڵام ههر که مهردمو دلێ قهڵای میاره واری،لهشکهرو خان ئهحمهد خانی شمشێر مهکێشا و زیاتهر جه سهد کهسێ جه زانا و عالم تا ژهنی و زاڕۆ مهکۆشا و جۆگێ ونێ مۆزا ڕا و سهرهنجام پی فێل و کهڵهکه دهس مهگێرا سهروو دهسهڵاتو ههورامانیره جه ساڵۆ"1023 ی مانگی"نه.
عهباس قۆلی سۆڵتان1041 تا 1075 ی مانگی.
شۆنۆ کۆشتۆ سوڵهیمان بهگیهره به دهسو خانو ئهردهڵانی،براکهش عهباس قۆلی بهگ جه لایهنوو شاه عهباسی سهفهویوه دهسهڵاتو ههورامانیش پهنه مهبهخشیۆ.عهباس قۆلی سۆڵتان تاکه دهسهڵاتدارو ههورامانیهن که دلێ میژوو ئێرانینه(سهر دهموو سهفهوی) نامێش نویسیاینه،جه سهر دهمو دهسهڵاتو عهباس قۆلی بهگی به دماوه دهسهڵاتداری ههورامانی نامێشان جه "بهگ"یوه مواڕیۆ پهی سۆڵتانی"سان"،هۆوهکهچش ئانه بیهن که سۆڵتان مۆرادی جوارهم کۆڕوو ئهخی مۆستهفای،ههژدهههمین پادشاو عۆسمانی(1023 تا 1049 ی مانگی) پشتیوانیش کهردهن جه دهسهڵاتدارهکاو جافی و نامێش نیهینی جافی مۆرادی و سهرکردهکێچش نامێ نیهینێ پادشاه تا بێ ڕێزیش کهردهبۆ به پادشاکانو سهفهوی!شاه عهباس سهفهویچ ههر که عهباس قۆلیش کهرد به دهسهڵاتدارو ههورامانی پهی بێ ڕێزی به دهسهڵاتو عۆسمانی نامێ سۆڵتانیش پهی هۆر ویارد.
((دهسهڵاتدارهکێ جاف و ههورامانی جه چهموو دهسهڵاتی ناوهندی به ئهندازێوه بێ حۆرمهت و بێ ڕێزێ بینێ که بینێ نیشانه پهی بێ ڕێزی دهسهڵاتدارانو سهفهوی و عۆسمانی)).
گێڵناوه جه سهردهمو شهڕ بهینو سهفهوی و عۆسمانینه عهباس قۆلی و لالۆش"شاه وێردی خانی دوهم" ڕهشادهت و قارهمانی فره مهنمانا و ئینه جه چهموو پادشاو سهفهوینه دوور نمهمانۆ و شۆنۆ کۆشیۆو "کۆل مهجنوون" یره به دهسو عهباس قۆلی(کۆل مهجنوون یۆ جه سهردارا و قارهمانانو لهشکهرو عۆسمانی بیهن) شاو سهفهوی ڕهسمهن دهعوهتو عهباس قۆلی و لالویش مهکهرۆ تا جه جهژنهو بنهماڵهو سهفوینه بهشداری کهرا.
شاه جه ئهسڵ و نهسهب و ئیل و تهباریش پهرسهی پهرسۆ و لالۆش پیسه جواو مهدۆوه:که تاتهش به خاترهۆ خزمهت به سهفهوی گیانش جه دهس دان و عهباس قۆلیچ چیرو دهسو تاتهیشهنه پهروهرده بیهن و حازرهن پهی خزمهتو دهسهڵاتو سهفهویگیان فیدا کهرۆ.چانه به دماوه شاه سهوقاتیوه فره پێش کهشوو عهباس قۆلی مهکهرۆ و مهپهرسۆشهنه ههر کاریهت گهرهکهن من حازرهنان پهیت کهروو؟!
عهباس قۆلی بهگ داواو دهسهڵاتداری ههورامانی مهکهرۆ و شایچ شۆنهو ئانهیره فرێوه مهخۆش پهنه، ماچۆ من خهیاڵ کهرێنێ ئیسه داواو دهسهڵاتداری عێراق یان فارسیم چهنه مهکهری؟بلۆ دهسهڵاتو ئا تهوهن و شاخ و داخیه ههر پێش کهش به جهنابیتان.
و یاگێ ئاماژهیا که ماڵیاتو ههورامانی مهبهخشۆ به عهباس قۆلی بهگی و ئایچ شۆنۆ ویسوو چوار ساڵێ دهسهڵاتیهره فۆتش کهردهن.
عهباس قۆلی یهرێ کۆڕێش بینێ با نامێ بارام بهگ،مۆحهم مهد بهگ و سوڵهیمان بهگی.
سۆڵتان بارام ""1069 تا 1104 ی مانگی.
شۆنۆ سۆڵتان عهباس قۆلیره، کۆره گهورهکهش سۆڵتان بارام یاگێش گێرتهنوه و سی و پهنج ساڵێ دهسهڵاتو نیمه سهر بهخۆ ههورامانیش گێڵنان.سۆڵتان بارام دهسهڵاتو عۆسمانیش به لاوه سوك بیهن و حۆکمش کهردهن سهروو شارهزووریچهره و تهنانهت چنگه دانێ جه دهسهڵاتداراو عۆسمانیش جه شاره زوورهنه کۆشتێنی؛جۆگه و سهیرانگاو پهشتۆ دهلی که به جۆگێ سانی مهشهوورهنه جه سهردهموو دهسهڵاتداری سۆڵتان بارامینه وهشه کریاینه.
سهردهموو دهسهڵاتداریهتی سۆڵتان بارامی ههر بنهماڵێوه ههورامانی تفهنگیهشان پهنه دریان تا وێشان پارێزنا و بهرهنگارو دۆژمهنی دهرهکی باوه.باج و ماڵیاتی شاهانه که سهردهموو تاتهیشهن ههورامانهنه هۆر گیریا بیهن،دیسان رهواجش پهنه مهدریۆوه و ساڵێ سی تمهنێ ئا وهختیه باج جه ههورامانی سنیان و سهرهنجام ساڵۆ 1104 ی مانگی سۆڵتان بارام فۆتش کهردهن.
سۆڵتان قاسم1104 تا 1110 ی مانگی.
سۆڵتان بارام دهه کۆڕێش بینێ و ههر ئینه بیهن هۆ ئانهیه تا دیوهخانو شاو سهفهوی ههورامانی پارچه پارچه کهرۆ بهینو کۆڕهکانشهره وههر ئهی سهردهمهچ سهردهموو پارچه پارچه بیهو ههورامانیا؛!
دانیه جه کۆڕهکانش شۆنۆ مهردهو وێشهره بیهن سانو ههورامانی به نامێ سۆڵتان قاسمی ،جه سهردهموو دهسهڵاتداری سۆڵتان قاسمینه، سوڵهیمان پاشاو بابانی که دهسهڵاتدارو جافهکانوو باشووری بیهن،خهبهر پهیدا مهکهرۆ که دوو بهرهکی کهش و ههواو ڕۆژههڵاتیش گێرتهنوه و خان ئهحمهد خانی دووهم"دهسهڵاتداروو کۆردستانی" نمهتاوۆ یهکیهتی نهتهوهیی سهقامگیر کهرۆ و ههر پا هۆوه پهلاماروو دهڤهرهکانوو خان ئهحمهد خانی دووهمی مهدۆ و سان قاسمیچ به هۆ ئانهیوه خان ئهحمهد خانی ئهوهڵ تاته و برا و کهس و کارهکهش کۆشتهن و جه دلێشهنه بهردێنێ ،چهمێ وێش چی هێرشیه مهقووجنۆو گۆشو وێش کهڕ مهکهرۆ؛ سوڵهیمان پاشا به هامکاری لهشکهریانو عارهب و کۆردی جه ماوێوه فره کهمهنه مهریوان و سهقز و بهشێوه جه ههورامانی مۆزۆ چیروو دهسهڵاتو وێش.
چی پهلامرهنه ههردوه دهسهڵاتدارهکهومهریوان و سهقزی مهکۆشیا"1100 ی وهرهتاوی" و خان ئهحمهد خانی دووهمیچ شاه سوڵهیمانی سهفهوی ئاگادار مهکهرۆوه که گوایه سۆڵتان قاسم بهرگریش نهکهردهن جه ووڵاتی و ئهگینا سوڵهیمان پاشاو جافی نهتاوێ هێرش کهرۆ سهروو ئێرانی.
سوڵهیمان شای سهفهویچ لهشکهریوه گهوره به فهرماندهری ڕوستهم خانی سپههسالار و عهباس قۆلی خان زیاد ئۆغڵی (مهشهوور به عهباس خانی قاجار)ی مهکیانۆ پهی یارمهتی خان ئهحمهد خانی دووهمی پهی کۆردستانی و مهریوانهنه ههر دوه لهشکهروو ئێرانی و سوڵهیمان پاشای جافی میاوا به یوێ و شهڕ دهس پهنه مهکهرۆ که دماو دوێ ڕوێ شهڕی ونین وچوار ههزار کهسێ جه لهشکهریانو سوڵهیمان پاشای جافی مهکۆشیا و مابهقیچ مهڕهما.
دما به دماو شهڕ چهنی سوڵهیمان پاشای و شکستو سوڵهیمان پاشای جافی،عهباس خانی قاجار دهس مهکهرۆ به ویانه گێرتهی جه سۆڵتان قاسمی و مهردمو ههورامانی و ماچۆ ئهگهر تۆ مهیلت نهویهبیهیا دهسهڵاتدارێ عۆسمانی نهتاوێنێ پهلاماروو ئێرانی باۆ و ههر پی هۆوهوه دهس مهکهرۆ به گێرتهو و کۆشتهو مهردمی،دهسیه شهوانه مهڕهما پهی دهڤهرهکانو چیروو دهسهڵاتو عۆسمانی و پاسه باس مهکریۆ "زازاکێ باکوورو کۆردستانی ههر ئا ههورامینێ که ئا وهخته رهمای رهماینێ" و عهباس خانی قاجاریچ به ههزار و دوهسهد سوارێ شهڕ کهرێوه پهلاماروو ههورامانی مهدۆ و جه ژهن و زاڕۆ گێره تا ڕیش چهرمه و جوان و پیری مهگێرۆ، ماڵ و داراییشان مهبهخشۆ به لهشکهرهکهیش و شۆنۆ ئهشکنجه و دهس درێژی سهروو ژهن و کناچهکانهره به تاوانو هامکاری چهنی عۆسمانی سهرهشان مهبڕۆ و جه سهرهکهیشان دهشتۆ مهریوانیهنه تهپهیوه وهش مهکهرۆ؟!ههر ئا وهخته قاسم سانی ههورامیچ سهره مهبڕۆ و سهرهکهش مۆزۆ سهروو تهپه سهرهکهیوه"1110 ی مانگی".
شۆنۆ ئهی جهنایهته دڵ تهزێنهیره و ئاگادار بیۆ شاه سوڵیمانی سهفهوی جه ههرمانه دژه ئینسانیهکێ عهباس خانی قاجاری،شای سهفهوی جه ئهوهڵین دهرفهتهنه عهباس خانی قاجاری قاو مهکهروه ناوهند و دهستوور مهدۆ تا مهیدانوو شاروو ئهسفههانینه ملش کهرا تهنافهره و خنیکناش و لاشهکهش تا یهرێ ڕوێ داروه بازاوه.
دما به دماو ئهی به سهرهاتهی که مهێی سهرو کۆردستانیره،دهسهڵات دهس به دهس و فره کۆتا وماوه به ماوه بهینو سانهکاو ههورامانیره دهس به دهس کریان تا ساڵۆ 1161 ی مانگی.
سۆڵتان بارام1161 تا 1167 ی مانگی.
شۆنۆ سۆڵتان قاسم یره یۆ تهر جه کۆڕهکانوو سۆڵتان بارامی ئهوهڵی یانی سۆڵتان بارامی دووهم دهسهڵاتوو ههورامانی گهورهی مهگێرۆ دهس.زانایی و عێلم و عهداڵهتو سۆڵتان بارامی دووهمی بیهن هۆ ئانهیه که نه تهنیا ههورامان جارێوه تهر یهکیهتی وێش به دهس بارۆوه،تهنانهت یهکیهتیوهچش بهینوو ههورامانی و ئهردهڵانی وهش کهردهن.ههر جه سهر دهمو دهسهڵاتو بارامی دووهمینه حهسهنعهلی خانی ئهردهڵانیچ جه سنهنه دهسهڵات مهگێرۆ دهس،به دهسهڵات یاواو حهسهنعهلی خانی ئهردهڵانی لهشکهروو زهنگهنهی مۆزۆ ویروو هێرشیه گهورهی پهی سهروو ئهردهڵانی و به سهر کردایهتی ئیمام قۆلی خانی ئهی ههرمانه ناشیرینێ دهس پهنه کهرا،دوستی و یهکیهتی بهینو بارامی دووهمی و حهسهنعهلی خانی ئهردهڵانی بیهن سهبهب تا قارهمانهکێ ههورامانی بلا یاری سپاو ئهردهڵانی و لهشکهروو زهنگهنهی شکهست پهنه بدان.
تهبایی و یهکیهتی ههورامان و ئهردهڵانی و سهقامگیری ئهمنیهتی ناوچهکهی و ئاوهدانوه کهردۆ ئاسهواروو شهڕه وهڵینهکان ههرمانه سهرهکیهکانو سۆڵتان بارامی دووهمی بینێ و دماییش فۆتش کهردهن.
سۆڵتان خالید1168 تا 1170 ی مانگی.
خالێد بهگ کۆڕوو سۆڵتان بارامی دووهمی شۆنۆ فۆتو تاتهیشهره دهسهڵاتو ههورامانی گهورهی مهگێرۆ دهس و یهرێ ساڵێ دهسهڵاتداری ههورامانی مهکهرۆ،سان خالێد بهگ چهنی دانیه جه نزیکانوو وێش میانهش مهشێویۆ به نامێ حهیدهر بهگی؛حهیدهر بهگیچ مهلۆ لهۆ سوڵهیمان پاشای جافی و دهس مهکهرۆ به قسێ پهشتۆ سهرۆ خالێد بهگیوه و پاشاو جافیچ پیلانیه مهنیۆره پهی سۆڵتان خالێد بهگی.
سوڵهیمان پاشا دهعوهت مهکهرۆ تا خالید بهگ بلۆ پهی مێمانی و ئێیچ قهبووڵش مهکهرۆ و چهنی دهسێوه جه نزیکانو وێش مهلۆ پهی مێمانی پاشاو جافی.
شۆنۆ ئانهیره پێشوازیش چهوه مهکهرا،تالاروو مێمانانهنه مازاش جیا و لهشکهرش ئۆنه هان مهدا و دهس به سهرش مهکهرا،دماو یهرێ ڕوێ به دهسوو حهیدهر بهگی بهڵخی(کافر نێعمهت) مهکۆشیۆ،شۆنهو کۆشتهو خالێد بهگیره پاشاو جافی حهیدهر بهگی مهکهرۆ دهسهڵاتدارو ههورامانی ، حهیدهر بهگ تاکه کهسێوهن جه بهروهو بنهماڵهۆ دهسهڵاتدارا و سانهکاو ههورامانیهنه که دهسهڵاتو ههورامانیش گێرتهن دهس.
کافر نێعمهت شۆنۆ شهش مانگێ دهسهڵات داریره به دهسو مۆحهم مهد بهگی براو خالێد بهگی سانو ههورامانی مهکۆشیۆ.
سۆڵتان ڕهزا1170 تا 1197 ی مانگی.
ڕهزا کۆڕوو حۆسهینی کۆڕوو بارامی ئهوهڵئ کۆڕووعهباس قۆلی شۆنۆ مهرگوو حهیدهریره دهسهڵاتو ههورامانیش گێرتهن دهس .چی سهردهمهنه بیهن که ئێران تووشوو ههل و مهرجێوه ناله باری ئامان و سهفهویهکێ کۆتایی مهی به دهسهڵاتداریشان،ئازاد خانی ئهفغان هێرش مهکهرۆ سهروو ئێرانی و فره تهروو ناوچهکاو ئێرانی تاڵان مهکهرۆ و دما به دماو ئازاد خانیچ "زهند"کهریم خان دهسهڵاتو ئێرانی مهگێرۆ دهس که هیچ کات نهتاوانش زاڵ بۆ به سهروو کۆلو دهڤهرهکاو ئێرانیهره و ههر پی هۆیهوه دهسهڵاتو سۆڵتان ڕهزای به پێچهوانۆ سۆڵتانهکانو ههورامانی ئهی جاره جه لایهنوو سوڵهیمان پاشاو جافیوه پهشتیوانیش چهوه مهکریۆ!ههورامان جه سهردهموو دهسهڵاتو سۆڵتان ڕهزاینه دهورانێوه ئارامش بیهن و سان چهو پهڕوو هێمنایهتینه دهسش کهردهن به ئاوهدان کهردیوهوههورامانی،ڕاکێش وهشێ کهردێنێ؛مزگیێ تازێش کهردێنێوه و دۆستی و یهکیهتیش وستهنوه بهینوو تایفهکانو ههورامانی.
نموونهو کارهکانو سان ڕهزای وهش کهردهومزگی نروێ،تهعمیروو پردۆ عهباس ئاوای،وهش کهردۆ دوێ پردان یۆوه واری باخوو جفتهی و ئۆ دانهکێشان شامیانهنه ؛سۆڵتان ڕهزا سهرهنجام ساڵۆ1197 ی مانگی جه قهڵا چۆلانهنه"بهینوو هانه گهرمهڵه و کێمنهینه"وهفاتش کهردهن.
سۆڵتان عهلی مهردان 1197 تا 1199 ی مانگی.
سۆڵتان عهلی مهردان جه سهردهموو دهسهڵاتداری خۆسرهو خانی ئهردهڵانینه(1179 تا 1204 ی مانگی)،دهسهڵاتو ههورامانیش گیرتهن دهس.ههر چی سهردهمهنه حهممه تاهێر بهگ و حهممه یۆسف بهگ هیرش مهکهرا سهروو ههورامانی و فشارێوه فره مارا سهروو دهسهڵاتو ههورامانی بهڵام خۆسرهو خانی ئهردهڵان یارمهتی سان عهلی مهردانی مهدۆ و نمازۆ دهسهڵاتهکهش خهوهشه دار کریۆ و شکست مهدا به هێرش بهران.
عهلی مهردان و براکهی تهرش عهلی "فهتحعهلی بهگ" به یۆوه دهسهڵات به راوه مهوهرا و ماحالوو لهۆنی چیروو دهسهڵاتو سۆڵتان عهلینه بیهن.
سهردهموو دهسهڵاتداری سان عهلی مهردانیهنه شهڕوو تایفهکاو ئێرانی(زهند و قاجار) دهس پهنه مهکهرۆ و ئاڵ گۆر جه دهڤهرهکهنه مهی ئاراوه.
ۆسف بهگ به راوێژوو پاشاکانوو جافی دهنگوو نا رهزایهتی بهرزوه کهرۆ و ساڵهۆ 1199 ی مانگی جه لاو وێشانوه کهردهنشان به دهسهڵاتداروو ههورامانی تا سهردهموو دهسهڵاتداری چهعفهر خانی زهندی(1199 تا 1202 ی مانگی)،میاوۆ،شۆنۆ مهردۆ مهحمود پاشایره که زهمهۆو سۆڵتان حهممه تاهێری بیهن،-((ئهی مهحموده که ئێمه باسش مهکهرمی، جاف نهبیهن و مهحمود پاشاو جافی که فره مهشهوورهن ؛فره کۆن تهرهن و ساڵهۆ 1338 ی مانگی فۆتش کهردهن،مهشیۆ ئهی مهحمود پاشاجه پاشاکاو بابانی بیهبۆ)) ،ژهنهکێ مهحمود پاشای شوو مهکهرۆ به جهعفهر خانی و دهسهڵاتو ههورامانی جه لایهنوو خانوو زهندیوه پێش کهش مهکریۆ به سان حهممه تاهیری و چانه به دماوه چهنی عهلی مهردان بهگی به یۆوه دهسهڵاتوو ههورامانی بهراوه مهوهرا.
شۆنۆ ئهی به سهرئامایره،یۆسف بهگ که هیچش پهی نمهمانۆوه،ههورامانی مازۆ جیا و مهرهمۆ پهی شارهزووری و لهشکهروو ئیبراهیم پاشای کرمانجی مارۆ ههورامان و خراو تهر جه سهفهوی و عارهبی و فارسی و تۆرکی،ههر کاریهشان جه دهس بهر مهی،گێرتهی؛دهس درێژی سهروو کناچه کهم تهمهنان وهروو چهموو بنهماڵهیوه،دهس درێژی سهروو پیای وهروو چهمانو ژهن و زاڕۆیوه و به پێچهوانه ! تائهشکنجه و کۆشتهی و تاڵان کهردهی، ههورامانی وێران مهکهرا و مهگێڵاوه.
وههاروو ساڵهو 1199 ی مانگی ههورامان بهش، بهش مهکریۆ و نهوسوود مهدریۆ به سۆڵتان عهلی مهردانی و ههورامانی لهۆنیچ مهنۆوه پهی حهممه تاهێری سهریکیش،ههر چی سهردهمهنه حهسهن بهگ براو یوسف بهگی که لهشکهروو کرمانجیش ئۆرد سهروو ههورامانی؛دهسهڵاتداروو بهشیه جه ههورامانی بیهن.شهویه ئهۆ براکهو تهروو عهلی مهردان بهگی"فهتحعهلی بهگ" پهلاماروو حهسهن بهگی مهدۆ و دهسهڵاتش دهس مهگێرۆ و دهسهڵاتداری ههورامانی مهوا به یهرێ سۆڵتانێ!
جه ساڵۆ1209 ی مانگی ئاقا حهممه خانی قاجار"خواجه مۆحهم مهد"دهسهڵات جه تایفهو زهندی مهسانۆ و وێش مۆ به شاو ئێرانی و ناوهندهکهش جه شیرازوه مواڕوه پهی تارانی و ئاڵ و گۆڕ مارۆ سهروو شێوازوو دهسهڵاتداریره و دهسهڵاتوو سۆڵتان و حۆکمڕاناو ههورامانیچ واڕیهی واڕیۆ.
ساڵۆ 1209 تا 1212 ی مانگی،حهسهن عهلی خانی ئهردهڵان جه لایهنوو ئاقا مۆحهم مهد خانی قاجاریوه ؛مهکریۆ حاکمو کۆردستانی و دلێ فهرمانه
جهعفهر سۆڵتان(بهر جهسته تهرین سانو هۆۆرامانی):1313 تا 1362 ی مانگی.
جهعفهر سۆڵتان کؤڕو حهمه سهعید سۆڵتانیهن که سهردهمو دهسهڵاتداریش یۆ جه ههره گرینگتهرین سهردهمهکا جه میژو سیاسی و کۆمهڵایهتی هۆۆرامانو لهۆنیهن.
جهعفهر سۆڵتان(بهر جهسته تهرین سانو هۆۆرامانی):1313 تا 1362 ی مانگی.
جهعفهر سۆڵتان کؤڕو حهمه سهعید سۆڵتانیهن که سهردهمو دهسهڵاتداریش یۆ جه ههره گرینگتهرین سهردهمهکا جه میژو سیاسی و کۆمهڵایهتی هۆۆرامانو لهۆنیهن. به دهسهڵات یاواو سۆڵتان جهعفهری وهراوهرهن چهنی تێرۆرو ناسرهدین شای قاجاری"1313 ی مانگی" جه ئێرانهنه و سهرهتاو ئاڵ و گۆڕی بنهڕهتی سهرو کۆمهڵگاو ئێرانیره جه بواری سیاسی و کهلتوریوه.
ههوڵدهی پهی پهره پهنه دهی دهسهڵاتی سیاسی جه ناوچه سنووریهکانو ڕۆژئاواو ئێرانی به هۆو ئیزیایوهۆ مهیدانه نهفتێهکانوه جه کهرکووك و دیاله و ههر پاسه نزیك بیهو ئا دهڤهرانه به ههورامانیوه،بهشێوێوه جه سیاسهتهکانوو ئا سهر دهمۆ دهسهڵاتو ئێرانی بێ.
ههر پاسه کۆمهڵگاو ئێرانی خهریکو جیا ئاستهو سۆنهتگهرایی و ههنگام نیای پهی سهر دهمێوه تهر بێ و باسوو "مهشرووته"ی،بیهبێ باسوو دلێ کۆڕ و کۆمهڵه ڕووناکبیرهکان. و ههر پاسهچ هێرشوو دهسهڵاتوو عۆسمانی پهی سهروو دهڤهره سنووریهکان، وهڵ جه1914ی ئهیایی.
داگیر کهردهۆ ئێرانی جه لایهنوو وڵاتهکاو ڕووسیا و بهریتانیاوه و نزیکی دهوڵهتهکاوعۆسمانی و ئاڵمانیهکا به سنوورهکانو ڕۆژئاواو ئێرانیوه و جه کۆلو ئهینانه گرینگ تهر هۆر گرێسیاو ئهوروو شهڕی جیهانی ئهوهڵی"1914" ی ئهیایی و شکهستو وڵاتانی یهکگرتوو و سهرهنجام سهر کهفتهو شۆڕشو 1917ی ڕووسیهی و ئهره مهرزیۆ ئهوهڵین دهوڵاتی سوسیالیستی و کۆتایی دهسهڵاتو قاجاری و دهس پێکو دهسهڵاتو پههلهوی جه ئێرانهنه.
ناڕهزایهتی دهسهڵاتداراو ههورامانی جه شۆڕشو مهشرووتهی جه ئێرانهنه و نا ئاشنایی خهڵکی سهبارهت به دهسهڵاتوو مهشرووتهی مۆ هۆ ئانهیه تا جهعفهر سۆڵتانی قهیادهت دهوری سهرهکی بوینۆ و چی ناڕهزایهتییه و ههر ئهینهچه سۆڵتان جهعفهری جیا مهکهرۆوه جه سۆڵتانهکاو تهرو ههورامانی.
سۆڵتان جهعفهر به بێ وهر چهم گێرتهۆ بهرژهوهندی تاکوو وێش،پهی ساقوه کهردهۆ تایفهۆ سانهکاو ههورامانی و به تایبهت تایفهو سۆڵتان حهم مه سهعیدی، پاشماوهو بهگهکان و سۆڵتان و پاشاکانو ههورامانیش جهمێوه کهردێ دهوروو وێش مهرزنایشهره و ڕێکێش وستێ.
شۆنۆ ماوێوه کهمیهره به سهدان سوارێ شهڕ کهرێ جه کۆڕ و کۆڕه زا و برا و برا زا و...دلێ کۆشکو جهعفهر سانیهنه سهرشان هۆردا و جه سهفهرهکاو جهعفهر سانییهنه ڕکابشهنه بێنێ.
جهعفهر سۆڵتان شهش ژهنیش بینێ و سی و یهرێ زاڕوێ،که نامێشان ئینێ بینێ:
1-دهوڵهت خانم(کناچێ سۆڵتان ئهحمهدی).زاڕوهکێش:1-ئهحمهد"به زاڕۆڵهیی مهردهن"2-ئهحمهد بهگ3-حهم مه ڕهشید بهگ4-موستهفا بهگ5-حهم مه ئهمین6-خاوهر خانم.
2-خاڵخاس خانم(نۆدشهیی).زاڕوهکێش:1-فهتحۆڵڵا بهگ2-عهلی حهم مه بهگ3-حهم مه تهقی بهگ4-حهم مه سهلیم بهگ"به زاڕۆڵهیی مهردهن"5-مینا خانم6-شکۆفه خانم7-حهبیبه خانم.
3-بهیزا خانم(کناچێ مهلا عهزیز نهوسودی بینه که وهڵتهر ژهنۆ سۆڵتان ڕۆستهمی بینه و دوێ کۆڕێش جه سۆڵتان ڕۆستهمی بینێ به نامێ:تۆفێق بهگ و حۆسهین بهگی).زاڕوهکێش:1حهم مه سهعید بهگ2-حهسهن بهگ3-عهبدۆل غهفور بهگ4-مهحمود بهگ5-سولهیمان بهگ.
4-حهنیفه خانم(کناچێ شێخ موحهم مهدی ئهبوو عوبهیدهینه).وهڵتهر ژهنۆ حهم مه بهگی کۆڕوو سۆڵتان سهعیدی بینه؛زاڕوهکێش:1-حهم مه عهلی بهگ مهشهوور به پاشا2-پیرۆزه خانم.
5-شکۆفه خانم(کناچێ مهلا عهلی نهوسوودی "نهسیرۆدیوان").زاڕوهکێش:1-حهم مه ڕهزا بهگ2-ناسر بهگ"به زاڕۆڵهیی مهردهن"3-ناسر بهگ4-سهیفۆڵڵا بهگ5-مهنسوور بهگ6-مهریهم خانم7-لهیلێ خانم8-ئامێنه خانم9-حهمیده خانم"ههر یهرهکناچه ئاخریه که به جوانی مهردێنێ".
6-فاتمه خانم(وهڵتهر ژهنۆ مهلا عهبدۆڵڵای بینه).زاڕوهکێش:1-کهرهم بهگ مهشهوور به سۆڵتان2-قادر بهگ3-غهفار بهگ4-ئامێنه خانم.
سهردهمو دهسهڵاتداری جهعفهر سانی،ههورامانو لهۆنی جه بواری سیاسی و ئابووریوه پێش کهفتهیی وه وهر چهمش کهردهن که ئهی هۆکاره مۆ هۆو ئانهیه تا دهسهڵاتدارو جافی حۆسهین خانی زهفهرۆلمۆڵك تهماعهش کهرۆنه و به هامدهستی عهبدۆل کهریم بهگی(وهکیڵو جوانڕوێ) ،ساڵۆ 1328ی مانگی هێرش کهرۆ سهروو ههورامانی.
لهشکهرو جافی جه دهگاو نوریاوو پاوهینه چهنی تفهنگ چیاو ههورامانی به سهر کردهگی ئافراسیاو بهگی مهشهوور به سالار برا زاو سۆڵتان سهعیدی مۆ شهڕشان و شۆنۆ شهڕیه کهمیهره لهشکهرو جوانڕوێ شکهست موهرۆ و مهگێڵاوه دماوه.
دما به دماو ئانهیه که سهردار ڕهشید خان(حاکمو شاروو پاوهی) به دهسیسهو شهریفۆدۆلهی دهس به سهر مهکریۆ و مهکیانیۆ پهی تارانی،سۆڵتان جهعفهر ههر جه قشڵاخو ههورامانو لهۆنیوه چهنی لهشکهرێوه گهورهی ڕووبه لهیلاخو ههورامانی(پاوه) مهگنۆ ڕا و پاوهی مۆزۆ چیروو دهسهڵاتو وێش که زووتهر سۆڵتان نشینو جوانڕوێ بیهن و شۆنۆ ئانهیره حهم مه ڕهشید بهگی "یۆ جه کۆڕهکانش" مهکهرۆ حاکمو پاوهی.
دهسهڵاتداریهتی سۆڵتان و حاکمهکانو تایفۆ سۆڵتان سهعیدی سهرو ههورامانیره تا ساڵۆ 1341ی وهرهتاوی که دهسهڵاتی ناوچهیی جه ئێرانهنه کۆتاییش پهنه ئامان بهر دهوام بیهن.
ههر جه سهردهموو سۆڵتان جهعفهرینه چنگهها به سهر هاتێ میژووییێ ڕوهشان دێنه که نموونهکێشان ئهینێنێ:
_شهروو نهوبهرانی و باخو شای:ئهی شهڕه به دهعوهتو سالارۆدۆلهی جه سۆڵتان جهعفهری پهی دهس به سهرهره گێرتهو تارانی و سهرکووتوومهشرووتهی و مهشرووته خوازانو ئێرانی بیهن که ساڵۆ 1329ی وهرهتاوی جه باخو شاینه و نزیکو شارو ساوهی شهڕ ما بهینووئهرتهشوو ئێرانیهنه و لهشکهروو جهعفهر سانیهنه هۆر مهگرێسیۆ و سهرهنجام لهشکهرو سۆڵتان جهعفهری شکهست موهرۆ.
_شۆڕشوجهعفهر سان و یار موحهم مهدی(ڕههبهرو حێزبو دیموکراتی) به دژو دهسهڵاتو تارانی جه ساڵۆ 1329 تا 1330 ی مانگی،که سهرهنجام جهعفهر سان یار موحهم مهد شکهست موهرا.
_هێرشو عۆسمانی پهی سهرو نهوسودێ:چی شهڕهنه به خاترۆ قارهمانهتی گهڵاڵیهکان که کهریم بهگ فهرماندهییشان کهرێ،عۆسمانی شکهست موهرۆ و تفهنگدارێوه فرێ مهگنا دهسو کهریم بهگی جه ساڵۆ 1293 ی وهرهتاوینه.
_شهڕوو مهندۆمی و گهڵباخی:ئهی شهڕه بهینو سهردار ڕهشید خانی که فهرماندهیی تفهنگدارانو ڕوانسهر و جوانڕوێ بیهن چهنی تایفهکانو مهندۆمی و گهڵباخی که سهرهنجام تایفهکێ مهندۆمی و گهڵباخی شکهستێوه فره گهوره موهرا جه ساڵۆ 1337 ی مانگی.
_شهڕوو سهریاسی: ئهی شهڕه مابهینو عهلی ئهکبهر خانی سنجاوی و سهردار ڕهشیدی چهنی جهعفهر سۆڵتانینه ڕوهش داینه جه نزیکو دهگاو شمشێری یاگێوه به نامێ(( سهریاسی))،سهرهنجام لهشکهروو سهنجاوی و دهسهڵاتدارو جوانڕوێ شکهستشان واردهن و ڕهمای ڕهماینێ جه ساڵهو 1301 ی وهرهتاوی.
_شهڕوو يێخ سهرای:ئهی شهڕه مابهینو لهشکهرو جهعفهر سانیهنه به فهرماندهیی سالارۆدۆلهی و عهشایرو ههمهدۆشینی به فهرماندهیی سۆڵتان گریش خانی ئهرمهنی ئامان ئاراوه جه ساڵۆ 1306 ی وهرهتاوی که سهرهنجام لهشکهرو ههورامانی شکهستش واردهن.
_و ئهی شهڕه مۆ هۆو بێ دهسهڵات کهردهو جهعفهر خانی جه لایهنوو ڕهزا شایوه و چهك کهردهو تفهنگ چیهکانش و دهس به سهریو زیندانی کهردهی فرهتهرو کهسانوو سۆڵتان جهعفهری
و فهرماندهکانش.
سهرهنجام ساڵهو 1310 ی وهرهتاوی جهعفهر خان و زاڕوهکێش مهڕهما پهی باشوورو کۆردستانی"عێراق" و ههڵهبجهنه مهگریسیاوه و شۆنۆ ماوێوهره کۆلوو بهگ و بهگزادهکانو
ههورامانو لهۆنی جهموه مهکهرۆ؛ههم ئانێ که وهختوو ڕهمای پهی باشووری چهنیش بینێ و ههم ئانێ که زیندانهکانو تارانو و ئهسفههانینه ئازاد بینێنێ و گێڵهیبێنێوه پهی ههورامانی.
چا کۆبوونهوهنه سهرو ئهساسو کۆبوونهوهکانو ههزار ساڵهو ههورامانی،به گردینشان ماچۆ تا یهکیهتی بهینو وێشان پارێزنا ،جه وجوودو وێشانهنه ئازدێ با و هیچ وهخت جه مهردانهگی ڕوه وهر نهچهرخنا و خوا شناسێ با و پارێزگاری کهرا جه وڵاتو ئێرانی.
ههر چی کۆبوونهوهنه کۆڕه گهورهکهش(کهریم بهگ)ی مهکهرۆ دهسهڵاتدارو ههورامانو لهۆنی و یاگه دارو وێش.کۆلوو ئا کهسانه که چا کۆبوونهوهنه بێنێ ئهی هۆر ویاردهو جهعفهر خانیشان قهبووڵ کهردن.
سۆڵتان جهعفهر ههر ههڵهبجهنه؛ ماوێوه شۆنۆ ئا کۆبوونهوهیره جه ساڵۆ 1320 ی وهرهتاوینه فۆت مهکهرۆ و قهبرستانوو عهبابهیلێنه تهسلیموو خاکیش مهکهرا.
شۆنۆ مهرگوو تاتهیشهره کهریم سان مهگێڵۆوه پهی نهوسوودێ و چاگهچوه مهلۆ خانهگاو پاوهی و چاگهنه مرکیهی مرکیۆره.
سۆڵتان کهریم:1362 تا 1370 ی مانگی.
کهریم سان مۆ به یاگهداروو تاتهی و دهسهڵاتو ههورامانو لهۆنی گێرۆ دهس؛چی سهردهمهنه کرماشان دهسو دهسهڵاتداراو گرێدراو به پهریتانیایوه بییهن و کهریم بهگ به خاترهۆ ئانهیه نهگنۆ چیرو دهسهڵاتو دهسهڵاتداراو ئینگلیسی داوا مهکهرۆ تا دهسهڵاتی ناوهندی دهڤهرهکانو ههورامانی بهرۆ ڕاوه و "ئهمنیه"که شێوازێوه پۆلیسی ناوچهییهن،جه دهڤهرهکانهنه مهرزنۆره و وێچش مۆ به دهرهجهدارو حکوومهتی(ستوان).
سۆڵتان کهریم شۆنۆ ئانهیره مۆ به دهرهجهداری حکوومهتی،به هامکاری ئهرتهشو ئێرانی کهسانێوه جه دهڤهرهکهنه بار مارۆ پهی پارێزنهو سنووره دهس کردهکانو ههورامانی و دهڤهرهکهی.
یۆ جه به سهرهاتهکانو سهر دهمو دهسهڵاتداری سۆڵتان کهریمی،هێرشو چوانڕۆیهکانهن پهی سهروو پاوهی و دهورو بهریش.چی هێرشهنه کهریم سان به خاترهۆ ئانهیه ون ڕێزی ڕووه نهدۆ،دهستوور مهدۆ تا ئهمنیهکێ دهڤهرهکهی بازا جیا و مهلاوه نهوسوده،بهڵام ههر دما به دماو ئهی هێرشهو جوانڕۆیهکان پهی سهرو پاوهی و دهور و بهریش،ئهرتهشوو ئێرانی دهخاڵهت مهکهرۆ و به هێرش پهی سهروو تفهنگدارهکانو جوانڕوێ،مهڕهمناشانوه قهڵاو جافی جه جوانڕۆنه.
سۆڵتان کهریم ،تهنیا سۆڵتانوو ههورامانی بیهن که خوێندهواریش بیهن و به ههر دوهێ زوانی کۆردی و فارسی شێعرێش واتێنێ(کتێو حهدیقهی سۆڵتانییه بهرگو چواری).
سۆڵتان کهریم به هۆێوه نا دیار جه ساڵۆ 1324 ی وهرهتاوی و دماو چنگه ڕوێوه نوهشی،فۆتش کهردهن.
((مۆمکێن دهسیسهو ڕژیمو پههلهوی بیهبۆ چوون چا سهر دهمهنه کۆماروو کۆردستانی جه مههابادهنه مهرزیانهره و سۆڵتان کهریمیچ به نیاز بیهن ههورامانی پهیوهست کهرۆ به کۆماریوه و دهسهڵات به پیلانێوه زههر وهرشان کهدهبۆ)).
سۆڵتان حهم مه ئهمین:1370 تا 1383 ی مانگی.
شۆنۆ مهرگوو سۆڵتان کهریمیره،کۆڕوو سۆڵتان کریمی"عێزهت بهگ" داوا مهکهرۆ ئهو ماموێش"حهم مه ئهمین بهگ"تا دهسهڵاتو ههورامانو لهۆنی گێرۆ دهس و بۆ یاگهدارو تاتهیش و مهنویسۆ که مامۆم جه من گهوره تهرهن و یاگێ تاتهیمهن و من دهسهڵاتو ئایی قهبووڵ مهکهروو،پی جۆره حهم مه ئهمین بهگ دهسهڵات مهگێرۆ دهسووه.
سهر دهمو دهسهڵاتداریهتی حهم مه ئهمین سانینه باج"ماڵیات" سهرو مهردمیوه فره مهکریۆ،باخ و زهمینێ ئا کهسانه که ناڕازیێ دهسهڵاتی بینێ و تهبعیدشان کهردێنێ پهی دهڤهرهکاو تهروو ههورامانی جه لایهنوو حهم مه ئهمین سانیوه دهسش سهرهره مهگیریۆ؛ دهس وهردای مهکهرۆ جه کار و بارو حکوومهتیهنه و ...؛ئهی نهزانکاریێ ناڕهزایهتی خهڵکو پاوهیشان چهنه کهفتهنوه و مهردم به دژایهتی دهسهڵاتو حهم مه ئهمین سانی وێ نیشاندهی مهکهرا،
ئا پاوهیێ که کرماشانهنه ژیانشان کهردهن،به خاترۆ ستهمو دهسهڵاتو حهم مه ئهمینی سهرو مهردمو پاوهیره دلێ ئیداره حکوومهتیهکانهنه تهحهسۆن مهکهرا ناڕهزایهتی نیشانه مهداو داوا مهکهرا جه حکوومهتی ناوهندی تا کۆتایی به ستهم و زۆروو دهسهڵاتدارو ههورامانو لهۆنی بارۆ و ئهی تهحهسۆنهو مهردمو پاوهی جه کرماشانهنه ،پهی ماوێوه مهۆ به ههواڵوو ڕۆژنامه و جهریدهکانوو ئێرانی.
حۆجرهکێ پاوهی و مامۆسا ئایینیهکێ مهدرهسهو ئایینی پاوهی به خاترهو ناڕهزایهتی به دهسهڵاتو حهم مه ئهمین سانی حۆجره و مهدرهسه و مزگیهکان مازان جیا و قازی پاوهی به خاترۆ بهرهنگار بیهیوه چهنی تفهنگدارانو حهم مه ئهمین سانی کۆشیای کۆشیۆ و...؛.
سهرهنجام ناڕهزایهتی مهردمی جه ههورامانهنه کاریگهر مهگنۆ و حهم مه ئهمین سان دهسهڵاتی مازۆ جیا و ڕهمای ڕهمۆ پهی عێراقی و تا کوودهتاو عهبدۆلکهریم قاسمی جه ساڵۆ 1963 ی ئهیاییچاگهنه مهمانۆوه و سهرهنجام مهگێڵوه پهی ئێرانی و کرماشانهنه مهگێراش مۆزاش چیرو چاوهدێری و تهنیا جار و بار پهی سهردای ههورامان و لهۆنی و چهنی چهکداری حکوومهتی ئیزنش مهیا کرماشانهنه بلۆ بهروه.
ههر چی سهر دهمهنه قادر ئیناخی که ئهندامو حێزبو دیموکراتو کۆردستانو عێراقی بیهن،به دژو دهسهڵاتی مهرکهزی ئێرانی شۆڕش مهکهرو بهڵام به هۆ لاوازی جه بواروو مادینه تهوانایی بهر بهرهکانیشان چهنی ئهرتهشوو پههلهوی نمهبۆ و جه ماوێوه فره کهمهنه مه ڕهمناشان پهی باشوورو کۆردستانی.
حهم مه کهریم سان شۆنۆ دهه ساڵێ چیرو چاوهدێرینه مهی بهروه و ههر جه کرماشانهنه ژیوۆ و دماو شۆڕشو گهلانوو ئێرانی دژوو دهسهڵاتو پههلهوی و سهرو کار ئاماو ڕژیمو ئیسلامی جه ئێرانهنه جه ساڵۆ 1364 ی وهرهتاوی فۆتش مهکهرۆ.
کۆڕهکێ سۆڵتان حهم مه ئهمینی ئهی کهسایهتینێ:تهحسین بهگ(دوکتوراو ئابووری نێو نهتهوهییش ههن)،تهیموور بهگ(بهرشیۆ بواری یاسایی زانکۆ بهغدای)،وریا بهگ(حهساو دارو بانگو کهشاوهرزی .
پی جۆره دهسهڵاتو سۆڵتان و پاشاکان جه ههورامانهنه کۆتاییش پهنه مهی،بهڵام یاگێ باسیش ئانێنه که ههورامان ههمیشه و به درێژایی میژوی یاگێ تهمهدۆن و زانست و شێعر و ئهدهبی بیهن،کۆلوو ههورامانی (بێژگهم دێوه زناوێ که ئایینی میتراییشان بیهن)زهڕدهشتیێ بینێ و پهیرهویشان کهردهن جه "بیری چاکهی،واتهی چاکهی،کهردهی چاکهی"تهنانهت شۆنۆ ئاماو عارهبی ئۆرا و وهحشییهره پهی ناوچهکهی مهردموو ههورامانی ههشت سهد ساڵێ دما تهر کهم کهم لوهینێ چیروو دهسهڵاتو ئایینی تازهی و به زوانی ههورامی نامێشان وهش کهردێنه پهی دۆعاو عێبادهتهکانوو ئایینی عارهبیه تازهکای پیسه:(نما،دهس و دیم،ڕۆچێ،مزگی و...)
به ههر حاڵ یاگێ وێشهن من پیسه وێم داوا کهروو تا تویژینهوهی فره تهر کریۆ سهروو ههورامانی و زوانی ههورامیره و کتێو و دیوانو ئا شاعێرانه یان به زوانی ههورامی نویسیهنشان و شێعرێشان واتێنێ بریاوه چاپ و گنا وهرو دهسو وهنهران.
سپاس.
ئا سهرچهمێ که پهی ئهی نویسیهیه کهڵکشان چهنه گیریان:
-حهدیقهی سۆڵتانی بهرگوو ئهوهڵی،ئۆستاد سهید تاهێر هاشمی.
-دیوانو میزا ئۆلقادر پاوهیی.
-جۆغرافیاو میژوو شاروو کرماشانی و ئیل و تایفهکاش بهرگو 1 و 2.
-میژوو سۆڵتانهکاو ههورامانی؛قازی عهبدۆڵڵا شهیدا و مهلا ئهحمهد نهزیری.
-دیوانو پیر شالیاری ؛موحهم مهد بههادین.
-زوان شناسی کۆردی و میژوو کۆردستانی؛بێهزاد خۆشحاڵی.
-میژوو کۆرد و کۆردستانی؛سهدێق سهفی زاده.
-میژوو کۆرد و کۆردستانی؛شێخ موحهم مهد مهردۆخی کۆردستانی.
-شهرهف نامه؛ئهمیر شهرهف خانی بهدلیسی.
-میژوی ههورامان؛حهم مه ئهمین ههورامی.
-مهشاهیرو ئههلی حهقی"یارسان"؛موحهم مهد سهدێق سهفی زاده.
http://www.zheway.com/index.php
