زوانی ئەدٚایی و چن سەرەنجێ

زوانی ئه‌دٚایی و چن سه‌رنجێ

✍️ ئازاد ڕەحیمی

زوانی ئەدٚایی ئەوەڵ زوانا کە زاڕۆڵە پەنەش فێر بۆ قسێ کەرۆ. بە مانایێوتەر، زوانی ئەدٚایی، زوانێوا کە زاڕۆڵە تەوانوو ویرۆکەردەیۆ و قسەکەردەیش هەن پەنە و متاوۆ بە خاستەرین شێوە بەکارش بەرۆ.

تارێخوو فەرمی‌کەردەیۆ ڕۆ زوانی ئەدٚایی:

جە ١٧_ەو نوامبروو ١٩٩٩ی م.، ڕێکوزیاو نەتەوەیۆگیرەکاو دنیای، ٣ێ سیاوکامیش پێشەو ڕۆ زوانی ئەدٚایی بە فەرمی ئەژناسان پەی هەمیەتدای و پارێزنای بە زوانە ڕەسەنەکاو دنیای.

ئێژایی زوانی ئەدٚایی:

زاناو و شارەزایەکێ دنیای بە گردی زوان بە یۆ جە نیشانەسەرنەکاو کولتووریی تاقمە نەتەوەییە جیاوازەکا مژناسان. جیا جە ئەژناسنای زوانی پێسەو هەمیەتدارتەرین ئامرازوو ئەوەواڕیایەو چەمک و یاوینەکا جە مابەینوو ئینسانەکانە، زوانسناشەکێ زوانی بە ئلێمانێوی ئەوەجەداری پەی ویرووکەردەیۆ و پارێزنای وینگایەکاو پەی نەتەوەکا جەهانی مژناسانی.

بیەی تاقمە جۆراوجۆرەکاو جە هەر میڵللەتێوەنە نەک تەنیا هەڕەشێ نیەنێ، بەڵکوو پەی وەڵکەوتەی ژیوای ئینسانی بە دەرفەت و پەنەوازی حەسێب کریانی. زننە‌ ئاستەیۆ هەر کولتوورێوی پەیوەندی ڕاسەوڕاسیش چەنی زننە‌ ڕاگێرتەو زوانێوی هەن هەکە چاگەوە سەرچەمەش گێرتەن. هەر پی هۆکارەیچە، پارێزنای فرەچەشنی و فرەجۆری کولتوورەکا لکەدریان بە پارێزناو زوانەکاشاوە. جە دنیانە فرە وڵاتێ هەنێ کە بە هۆو هەمەجۆری نەتەوەیی و کولتووریی، فرەتەر جە زمانێوی بە زمانی فەرمی ویشا مژناسا. وەلێم بڕێو جە حکومەتەکاو دنیای، بە زەحمەت ملانە چێروو باروو زوانوو ئەدٚایی نەتەوەکاشا و باوڕشا پاسەن هەکە گەشەو زوانی ئەدٚایی بۆ بە بنەما پەی جیابیەی نەتەوەیی و هۆرشنیایەو دەسەڵاتیشا. پۆکەی بەهانێشا پەی کەم‌بایەخدای بە زوانی ئەد٘ایی، پارێزنای یەکپارچەیی و سەربەوێ بیەی دەسەڵاتەکەیشان. ئازموونێ چن ساڵە نیشانش دان، پەی پارێزنای زوانی ئەدٚایی، بەیانیە و پەیامی ساڵانە و پەیامی سیاسی نمەتاوۆ تەنیا فاکتی پارێزەر بۆ.

فاکتۆری سەرینێ پەی پارێزنای زمانی ئەدایی:

١. ڕۆڵی ناوازە و بایەخداروو ئەدٚا و تاتەی جە فێرکاری زوانی ئەدٚایی.

ئارۆ زوانشناسی جیا جە باسه تیۆرییەکا جە بارەو سروشتوو زوانی جە پەروەرنیای زاڕڵانە، ڕۆڵوو ئەدٚا و تاتەی بە یەکەم مەرج مژناسۆ. ئەگەر ئەدٚا و تاتێ بە هەر هۆکارێو نەتاوانێ زوانوو وێشا فێرۆ زاڕڵەکاشا کەرا، با بە دمایین ئەڵقەو میراتوو زوانەوانی و زوانەکەشا پەی نەسڵوو دماڕۆی نمەواڕیۆوە و دەساودەس نمەکریۆ. نوام چۆمسکی کە پیسەو تاتەو زمانەوانی مۆدێڕنی مژناسیۆ، وینگاش ئانەن زوان و بنەماکێش جە مەژگوو ئینسانینە بە شێوێو سروشتی بەرنامەش پەی نریانەرە و ژیوگەو زاڕڵەی تەنیا ڕۆڵێوی هاندەرش هەن پەی فێربیەی یام ویرۆکەردەیۆ و شارەزابیەی

٢. ژمارەو جەماوەروو قسەکەراو زوانی.

هۆکارێوتەر ئەوەجەدار پەی زننەڕاگێرتەو زوانی، ژمارەو جەماوەرێوین هەکە پا زوانیە قسێ کەرانێ. تا قسەکەر و بەکاربەروو زوانێوی فرەتەرێ بانێ، هەرەشێ جە ویرەوشیەو زوانی کەمتەر بۆوە. پی دەلیلەن هەکە ئەژناسای زوانی و بەکاربەردەیش جە دیالۆگ و نویستەکانە متاوۆنە یاریدەر بۆ پەی پارێزنای و کەمتەر کەردەیۆ هەڕەشێ جە بەین‌لوایش.

دەرئەنجامەنە: ڕسالەت و فەلسەفەو زوانی پێوەندی مابەینوو ئینسانەکان، مادامێو کە جۆروو چالاکی زوانەوانی ڕوواڵەتکاری و ڕووکاری بۆ و هۆرشڵەویەیش چەنە گنۆوە و پەی پێوەندی مابەینوو ئینسانەکا و میللەتەکا تۆقنەر هەڕەشەدار بۆ، چالاکی پی شێوە یاگێ گومانین.

(چەنی جە خێرئامای مانگەو ڕەمەزانینە بیمێ و چەنی خێرئامایش وەنەكەرمێ)/ هێدایه‌ت هه‌ورامی/ مه‌لازاده‌

(چەنی جە خێرئامای مانگەو ڕەمەزانینە بیمێ و چەنی خێرئامایش وەنەكەرمێ)

نویسه‌ر: هێدایه‌ت هه‌ورامی/ مه‌لازاده‌

هەورەكەی ڕەحمەت ڕووی سەمای كەرەم

صەڵات و سەلام كەی كەم؟ ئیسە كەم

بێـــرێ و بــڕێــژێ بـدا وە هــەمـــدا

وە ســـەر مـــەزرعەی ڕۆحی خاتەمدا

ســـەر وازكا ســـەراو وە هەر شەتاو دا

وە ســەر سۆزەی پاك ئال و ئەصحـاودا

*وەڵێ گرد چیوینە مانگەو ڕەمەزانی مانگێوە ڕۆح سوك و ئێسك سوكەنە، ڕەزا شیرینەنە، پەڕەنە خەیرو بەرەكەت، مانگەو لەش ساقیەنە (حەر كەس گەرەكشا لاشەش ساق بۆ، ئانە با ڕۆچێ گێرۆ، مانگەو پاك بیەیۆنە جە گوناحەكاما، مانگەو تەحصیل حاسڵاتینە، مانگەو قورئانوانای و دەوركەردەیۆنە، مانگەو خەیرێ و سەڎەقە كەردەینە، مانگەو دڵەكانە هەكە وێشا پاكو پوخت و بێگەرد و زاخاو بڎاوە، حەرچی پیسی و چەپەڵی و ژەنگوژار هەن گرڎی فرە بڎا، جە (خەشمێ و قینێ و چەمچنۆكی وچەم پیسی وغەیبەتی و حەسودی و جاسوسی كەردەی سەرو یۆترینیۆ) چینیشا گرڎی وێشا پاككەراوە..

مانگەو بەخشاینە و مانگە پاككەردەیۆمڵكو ماڵیا بە زەكات دایشا، مانگەونماكەردەینە ( نماو تەراویحاو نماو صەلات و تەزبیحینە) و مانگەو عیبادەتی و خوائشناسایا، مانگەو زیكرو تەلیلەینە ، مانگەو دڵئارامی و وازئاردەین جە گرد چێوە دنیاییەكا و وێ خەریككەردەی و وكۆڵكەردەیا پەی ئەولای و ڕاو ئەولای و عاقیبەت خەیری و ڕوو سوری و سەرفرازی و سەربەرزی جە حزورو دروسكەرو بەدیئاوردەینە.. يانى مانگەو حەولوتەقەلا دای پەی ژیوایێ حەتا حەتایی تەری.. مانگەوئاوەڎانی ڕۆح و گیانەكانە، پاككەردەیشاو زاخاودایشا ، دما جار سافوبێگەرڎ كەرڎەی دڵ ودەرونی و ناخەكا پەی جوانتەر ژیوای چی دنیێ فانیێنە تا تاویۆ فرە جوانتەرو خاستەرئاینزاكێ و ئاڎەمیەكێ پێوەرە ژیواو ژیوای كەرا..حەتا زیاتەر ئی دنیێ خاس و ئاوەڎانكەراوە، حەر پاسە ئی مانگێ مانگەو دەسگرۆییكەردەی فەقیرو هەژارانە ، ماڵوسەروەت و سامان بەخشای پەنە شاو داوەت كەردەیشا پەی سەرو سفرەو خوانی.. حەر پاسە ئی مانگێ مانگەو زارۆڵە چەمگەشەكانە مزگی پاڎیشاوە جواناو ئاوەڎانكریۆوە.

مانگەو چەنەویەردەینە جە گرد حەقو مافێت هەكە چەنەت زەوت كریان و حەقشا واردەنی و مافت وریان، هەكە مشۆم بڎاتۆو ، وەلێ مەتاواو نیاشا بڎاتۆ، تۆیچ حەقا وەرو خاترەو خوای وئی مانگە مبارەكێ و پەڕ فەرو بەرەكەتێ، جە ماف وحەق و وێت وەش بی، چوون حەتا فرەتەربەخشی چ ماڵ بۆ چ سەروەت بۆ، چ مافی زەوتكریا و وێت بۆ.

زیاتەر دڵت ئارامو وەشو ڕۆحت زیاتەرئاسودە بۆ..

فرسەتا مشۆم قولێ و چاكێ مەردایەتی وركەری و ئی هەلەتە چەنە دەس(كیس)بەرنەشۆ، كێ ماچۆ مەنمێ تا مانگەكێ تەمامنمێ، یام كێ ماچۆ ساڵێ تەر بۆوە مێمانما، پەوكای مشۆم وێما حازر كەرمێ پەی بە دەمۆلوایش و خەیرئامای گەرموگوڕ كەردەیش ، چوون یاراو ڕەفێقاو وەشەسیایما(پێغەمبەر) گیان ، شش مانگێش مەنێ دۆعا كەرێنێ خوایا یاونیما مانگەو ڕەمەزانی و عەمرما باقی كەری چوون زانێنێ ئی مانگێ چ گەوهەرێنە و چ كوورێوەنە پەی زاخاو دای سەرتا پاو ئینسانەكا چ لاشەو چ ڕۆح و چ عەقڵ و چ دڵشا.

ڕۆچێ یانی قەڵغان، ئینسان بە قەڵغانەكەیش تاوۆ وێش لا بدۆ جە تیرەكاو شەیتانی و نەفسی و هەواو ئارەزووی و وەشیەكاو دنیێ، پەوچی ڕۆچێ نەفس و دڵودەرونی مهێم تەرەنە جە گێرتەیۆ ئاوی و واردەی جە ڕۆچێ (مەعیدەی/گەدێ)، پەوكای مشۆم عازێوعەننامەكێ لاشەیما گرد ڕۆچێبا (دەم ، زوان،چەمێ ، گۆشێ، قاچێ، دەسێ)، مشۆم گرد ڕۆچێبا ، ئەر نا بە تەنیا (مەعیدەی/گەدێ) وێش تاق ڕۆچێ بۆو ، بێ نانو ئاوش كەری . وەلێ عازێكی تەر ئەر ڕۆچێ نەبا بەچێش مشۆ.ئاوەختە حیچ ماناو مەرامێ پەی ڕۆچێ مەمەنۆوە...

حەرپاسە دماو مانگەكێچ یاراو ڕەفێقاو وەشەسیایما(پێغەمبەر) گیانی ، شش مانگێ دماو مانگەو ڕەمەزانیچ دۆعا كەرێنێ هەكە خوا گیان چەنەت ورگێرتێێبیمێ، پی شێوە گردو ساتو وەختەكەیشا سەرەمڕە بە زیكرو یاد و بەندایەتی وخوا پەرسییۆبەسەر بەرێنێ، پەوچی مشۆم(ئشۆم) ئێمەیچ چی سات و وەخت و زەمانەنە و چی سەردەمە پەڕ جەنجاڵ و تەكنلۆجیەنە، مشۆم زیاتەر پەیوەستێ بیمێ بە دینەكەیماوە، زیاتەردەسگێرمێ بە قورئانەكەیماوە، زیاتەر گنمێ دماوڕاو ڕەویەی و سیرەوپێغەمبەری و یاراو ڕەفێقاو (پێغەمبەری) ئازیزی، چن پەیوەستێ و مولزەمێ بیمێ ( بە دین و سیرەتیۆ)، ئاننە (ئانڎە) سڵامەتێ بیمێ چی دنیێ خراپێ و فەسادێنە، مشۆم خەریكێ بیمێ بە ڕۆح و گیانیماوە، مەبۆ سات و وەختە كاما فرە بەتایبە ڕەمەزانێنە مەبۆ پێسە ئیسەی بۆ، مەبۆ پێسە بیمێ..

مەبۆ شۆنەو نەخشە وپلانەكاوشەیتانی و دژە دینەكا گنمێ..

* مەبۆ تەمەڵێ تەوەزلێ و (لاشە قورسێ) بیمێ جە جابەجا كەردەی نماو تاعەتیمانە.

* مەبۆ وەختەكەیما بەقسێ بازاڕییۆ بەسەر بەرمێ ،پاسە ئەرەجۆت كات بەسەربەردەی مشۆم ئەپێسە بۆ..تا وەختەكە تەمامیۆو ڕۆچەكێچت تەمامیۆ..

*مەبۆ كاتەكەیما كوشمێ بە وتەیۆ حەر جە پارشەوۆ بوسمێ تا نیمەڕۆ، دمای نیمەڕۆیچ ورزمێ تەپەتەپ نمێوە كرچوكاڵە كەرمێ دمایی بەیمێوە وەرانوەروتەلەفزیۆنیۆ نیشمێرە تەماشەو ئی هەڵقەكێ و ئەو هەڵقەكێ وئی بەرنامەی ئەو بەرنامەی ، ئی خەبەروباسی و ئەوخەبەروباسی وئی فلیمی و ئەو فلیمیە نازمێ حیچ چێوێما چەنە بەر بشۆ، پاسە بەر ئەجۆت ئینە ڕۆچێنمێ، با نەمانیەیمێ وهەم وەختەكەیچما بلۆ.. پێسە واچی بەزۆرپەنەشا گێرتێنمێ،چەنی نەجاتما بۆچی مانگێ..

*یام وێ مەشغوڵ كەردەی بە موبایلو تابلیتیۆ، بەتایبە گێڵای شۆنەو چێوەتەرفیهێ و وەخت كوشەكارە، چوون ئینتەرنێت و موبایل پەیوێشا بەحرێوەن حەر ئاننەش حسێبا گنیشەنە ، نەجاتبەیەش فرە ناڕەحەتا، ساتووەخت كوشتێوەن وێنەش نیا، هەم تێر مەبی جەتەماشەیو گۆشگێرتەی ،هەم وەختێ زانی بە سات ملت كوڕ كەردەن و پەشتیت و مازیت كۆمیانۆ دیارو چێواوێ هەكە پەی ئی ساتو وەختیە حیچ سودێ چانەش نیا غەیرو وەخت كوشتەی نەبۆ..

* ئینجا بەیمێوە سەرو واردەی..حەر ڕۆ بیۆ تۆ خەریكەنی ئەنواع واردە ئەنواع شیرینی و شەربەتەو ئیتر ئی مانگێ بۆبە مانگەو واردەو وتەی، مەر خوا زانۆ چ خەرجییێ بێ هودە كریۆ، ئیتر ئانە با نزیك و جەژنێ بیمێوە بزانە چ خەرجیێ و چ سات و وەختێوە كوشیۆبە بازاڕكەردەیۆ..ئیتر ئی مانگێ بۆ بە مانگەو بازاڕكەردەی و وێ مەشغوڵ كەردەی بە واردەی و وتەی و چێو سانای و تەماشە كەردەی بەرنامە مسابەقەكا و بەختەكاو پەیت بەرشیەكا و بەرنامە (خوای) ئاوردەكێ..ئینەیچە گرد بە بەرنامە كریاو چنەها دەفتەرە دولارێ خەرج كریا تاخەڵكە موسڵمانەكە چی فرسەتەنە مەجال و نماو تاعەت و عیبادەتیش نەمەنۆ تا هەمیشە خواخواش بۆ زوو جە نمێكێش نەجاتش بۆ خێرا بێوە بەرنامێ و هەڵقەكاش جە دەسەنە بەرنەشا ، جا ئانەش وەشا گردیچشا وستێنێ دماو ڕۆچەماڕای و تا دماو تەمامیای تەراویحا ، تا ئا خەڵكە سادە گەرەكشا ڕووە كەرۆ مزگی چانەیش كەرا..

*تا چی مانگێچەنە ئا موسڵمانە داماگێ پێسە بەدڵ و ئاڎیشانماو تاعەت و ڕۆچێ گێراو سەرپۆشێ تا نیمەو سەرەی بڎارەو دماو مانگەكێچ فڕەش بڎا، گەرەكشانە پێسە وەخت و ساتەكاشا سەربەراو ماگەكێ و ڕوەكا ڕایی كەرا، نماو ڕۆچێوە كرچ و كاڵەو بێ مەغزە ئەنجام بڎاو مانگەكێ تەمامناو بڕۆ بەخێر هاتی..

چاپ کتاب حشمت به نثر هورامی توسط نویسنده نوجوان سپهر شمس

 

 

سپێهری 12 ساڵه کتێب‌ داستانێوش به‌ زوانی هه‌ورامی نویست‌ و پێشکه‌شش که‌ردٚ‌ به‌ کتێبخانه‌و هه‌وراما

ئه‌شناساو کتێبوو حشمه‌تی

نامێ کتێبی:  حشمەت   
بابەت: حەکایەتێ
نویسەر: سپێهر شەمس   
ڕازنەروو ڕووبەرگی: سه‌عید شه‌مس
ڕازنه‌روو ده‌نگی(صدابردار): که‌یوان موساعێد
چاپ و پەخش: زایەڵە    
ساڵەو چاپوو ئەوەڵی: 1400    
تیراژ: 500 جلدێ  
شابک:  978-622-7772-06-7
شماره کتابشناسی ملی :  ۸۴۲۹۴۹۶
قیمه‌توو کتێبی چنی سی دی ده‌نگوو نویسه‌ری: 40 هه‌زار تمه‌نێ

 

چن خه‌تێو جه‌ باره‌و کتێبوو حشمه‌تی
✍️: ئیبراهیم شه‌مس

هه‌ر پاسه که‌‌ نویسه‌ر  جه‌ وه‌ڵینه‌و کتێبه‌که‌یه‌نه‌ نویسه‌نش، حشمه‌ت داستانه‌و کوڕێویا که‌ سنعش ئینا ویس ساڵێنه‌، یانه‌ و مه‌دره‌سه‌ش جیا ئاسه‌ن و ته‌نیا ژیوای به‌رۆ سه‌ر. دلێ ئی داستانێنه‌ ئێمه‌ چنی چن دانا شه‌خسیه‌تا سه‌روکارما هه‌ن. حشمه‌ت، ئه‌دٚاش و تاته‌ش و واڵێ و براڵه‌که‌ش، ڕه‌فێقێوش به‌ نامێو موحسێنی، لالۆ تۆفێقش، ئاغه‌ی ره‌سووڵی موعه‌للێموو ڕیازیش، ئۆساکاره‌که‌ش، زه‌ماکه‌شا حه‌یده‌ر، هامسای تازه‌شا، ئه‌ولحه‌کیم، ئاغا جه‌مشیدی کارگه‌ردان و چن ره‌فێقێ ته‌رێش.
ئی شه‌خسیه‌تێ دلێ داستانه‌کێنه‌  فره‌ عال سه‌روو یاگێو وێشاوه‌ هورچنیا‌ینێ. چوون ئی داستانێ په‌ی هامساڵاو نویسه‌ری یانێو په‌ی زاڕۆڵاو ده‌وره‌و ده‌بیرستانی نویسیاینه‌، مشیۆ داستانێوه‌ی ته‌ربیه‌تیه‌ و په‌یام داره‌ بۆ په‌س هه‌ر شه‌خسیه‌تێو نمادوو چێوێویا:
حشمه‌ت وێش نمادوو کوڕێوی ساده‌ و زرێنگیا که‌ هه‌ر چن تووشوو گێچه‌ڵا مه‌ی، به‌ڵام ئه‌هلوو خه‌لافی نیا و مووچیاری گوشگێرا و ئاخرش کاره‌که‌شه‌نه‌ سه‌رگنۆ.
موحسێن: نمادوو ڕه‌فێقی هه‌میشه‌ییا که‌ جارجار کارێ لارێ که‌رۆ به‌ڵام نه‌ ئاننه‌ که‌ ده‌ردسه‌ر وه‌ش که‌رۆ په‌ی حشمه‌تی. ئه‌وه‌ڵ تا ئاخروو ئی داستانێ، موحسێن ئینا چنی حشمه‌تی.
ئاغه‌ی ره‌سووڵی نمادوو دانش و ژیری و مووچیاری که‌ردٚه‌یا که‌ حشمه‌تی ته‌شوێق که‌رۆ بلۆ شۆنه‌و ده‌رز وانایه‌ره‌.
ساڵح هامسای تازه‌، نمادوو پیای شه‌ڕئاشۆیا که‌ ته‌نیا زۆر حاڵیش بو.
حه‌مزه‌ برای گه‌وره‌و حشمه‌تی نمادوو ئێنسانی ژیر و نتم و ئارامیا که‌ ره‌فتار و قسێش با به‌ مایه‌و ئارامشی.
و...
لالۆ تۆفێقش نمادوو خه‌سیسی و له‌جه‌ریا و فره‌و ئی کتێبیه‌نه‌ نه‌قشش دیارا و ئه‌وه‌ڵش به‌ پیسکه‌یی و له‌جه‌ری ئادٚی ده‌س پنه‌ که‌رۆ و ئاخروو داستانێچ به‌ گێرته‌ی کرۆنای جه‌ پۆسوو خه‌سیسیه‌نه‌ به‌ر مه‌ی.
هه‌ر چن ئی داستانێ ڕه‌وایه‌تیه‌نه‌ و مه‌تاوۆ بلۆنه‌ قاڵبوو ڕومانێ، به‌ڵام هه‌میه‌تش ئانا چانه‌ که‌ کوڕێوی 12 ساڵه‌ی نویسێنه‌. سپێهر هه‌ر پاسه‌ که‌ وێش کتێبه‌که‌نه‌ نویسه‌نش، وانای و نویسه‌ی به‌ هه‌ورامی فێر بیه‌ن چوون عه‌لاقه‌ش به‌ داستان نویسی فره‌ن، داستانه‌و حشمه‌تیش به‌ هه‌ورامی نویسێنه‌. ئه‌نگیزه‌یچش ئانه‌ بێ یه‌ک ڕۆ مه‌ریوانه‌نه‌ وه‌ڵاوگاو زایێڵه‌ینه‌ چه‌مش که‌وت کوڕێوی 14 ساڵه‌ی کتێب داستانێوش به‌ زوانی فارسی نویسه‌بێ و چاپش که‌ردٚه‌بێ. به‌ڵام سپێهر به‌ هه‌ورامی نویسش و وێش نویسه‌نش مه‌به‌سم جه‌ نویسه‌ی ئی کتێبیه‌ ئانه‌ن تا هامساڵه‌کێم نویسه‌ی و وانای به‌ زوانی هه‌ورامی فێرێ با.

جه‌ ئاخره‌و یاگێش هه‌نه‌ ده‌سوه‌شی تایبه‌ت کریۆ جه‌ دوسێ ئازیزی هونه‌رمه‌ند که‌یوان موساعێد ئوستادوو سه‌دابه‌رداری که‌ به‌ حه‌وسه‌ڵه‌ کتێبه‌که‌و حشمه‌تیش به‌ ده‌نگوو سپێهری تومار که‌ردٚه‌ن.

و ته‌مه‌ننام هه‌نه‌ جه‌ ته‌ماموو ئه‌دٚا و تاتاو هه‌ورامانی با زاڕۆڵه‌کاما فێرێ نویسه‌ی به‌ زوانی هه‌ورامی که‌رمێ چوون گه‌وره‌ته‌رین چێوێو که‌ متاوۆ جه‌ فه‌وتیای زوانی وه‌رگیری که‌رۆ، ئه‌شق و وه‌شه‌ویسی ئی زوانینه‌ جه‌ دڵوو زاڕۆڵانه‌ و ئانه‌ که‌ بتاوا پنه‌ش بنویسا و بواناشه‌و. زوانێو که‌ دایێم پنه‌ش بنویسیۆ ، هیچوه‌خت مه‌فه‌وتیۆ.

http://t.me/Daneshnameh_shams

تاریخ سلاطین هورامان
 با تکیه بر کتاب تاریخ سلاطین هورامان مظفرخان بهمن سلطانی و منابع تاریخ اردلان
نویسنده و گرد آورنده ابراهیم شمس
1-  مقدمه

در تاریخ سلاطین قاضی عبدالله شیدا، اولین حاکم هورامان بهمن قید گردیده که شروع حکومت وی را سال 392 ضبط نموده است. اگر آخرین سلطان هورامان را جعفر سلطان بدانیم، سال 1310 شمسی برابر 1350 هجری قمری یعنی ورود قوای رضا شاه به هورامان و اشغال آن توسط نیروهای سرهنگ رزم آرا، و خروج جعفر سلطان از هورامان، پایان دوره سلاطین هورامان است. اما پس از جعفر سلطان، 3 نفر دیگر از خاندانش لقب سلطانی داشته اند(محمد امین سلطان، کریم سلطان و عزت بیگ) و تا پایان نظام ارباب و رعیتی سال1342 شمسی (1383 ه.ق) بر مسند قدرت هورامان تکیه داده اند.

ادامه نوشته

نقدی بر تحریف و تاریخ سازی / ابراهیم شمس

نقدی بر تحریف و تاریخ سازی(هورامان و فتوحات اسلامی) / ابراهیم شمس

 

پایگاه تحلیلی خبری پاوه پرس، مدتی ست ، شاهد برخی مقالات در مورد تاریخ هورامان در سایتهای شهرستان هستیم. تاریخ هورامان تاریخی نانوشته است و الان داریم برای آن تاریخ سازی می کنیم. این بالنفسه کار خوبی است اما باید منابع ما مستدل و مستند باشند. آوردن لیستی از منابع مشهور تاریخ اسلام و نویسندگانی همچون واقدی و بلازری و ابن اسحاق و ابن هشام و طبری و مسعودی و یعقوبی و ابن اثیر و ووو که در کتبشان حتی برای یک بار نام هورامان نیامده و یا در مورد فتح پاوه و هورامان هیچ اشاره ای نشده، کار درستی نمی تواند باشد. کار کردن در هر حوزه ای نیازمند دانش بسیار بالا در آن حوزه است. نمی توان با ردیف کردن مطالب خارج از واقعیت و به زور قبولاندن آنها به جامعه نویسنده خوبی شد.

ادامه نوشته

مراسمی به یادماندنی در گرامیداشت شاعر نامی دیار میرزا سعدالله خدیری + گزارش تصویری

مراسمی به یادماندنی در گرامیداشت شاعر نامی دیار میرزا سعدالله خدیری + گزارش تصویری

 

پایگاه تحلیلی خبری پاوه پرس، با اهتمام موسسه نسیم فرهنگی هورامان وحمایت صندوق توسعه فرهنگی روستای هجیج وهمراهی اداره فرهنگ ارشاد اسلامی شهرستان آئین گرامی داشت با شگوهی به منظور ارج نهادن از مساعی شاعر نامی دیار مرحوم میرزا سعدالله خدیری با حضور اقشار مختلف اجتماعی عصر روز گذشته( ۹۶/۱۰/۱۰)  در سالن اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی پاوه برگزار شد.

بدیهی است، سرودن شعر کارچندان سهلی نیست، وهر قرائتی را نیز نمی توان شعرخواند وطبعاً اشعار برای اینکه در این زمره قرارگیرند وباید درقالب صنایع ادبی ارائه گردد…، ظرافت وزیبایی سروده ای اگرچه خود معیاری ست، لکن هر شعری نیز با همه جذابیت ها ممکن است چندان به دل ننشیند، خیلی ها معتقدند اشعار میرزا به دل می نشینند چرا که از دل برون آمده واز جنس مردم اند.

ادامه نوشته

ویه‌رده‌و داستان نویسی جه‌ هه‌ورامانه‌نه‌ / ئیبراهیم شه‌مس

 

 

هه‌ر چند په‌ی داستانێ تاریفێوی خاس نه‌کریان، به‌ڵام متاومێ واچمێ قاڵبێوی ئه‌ده‌بیا که‌ تارێخێوی کۆنش هه‌ن و ئێنسانه‌کێ جه‌ ویه‌روو زه‌مانیه‌نه‌ به‌ شێوه‌ی جۆراوجۆر په‌ی یه‌کترینی داستانه‌شا گێڵناینه‌و‌.

داستان واته‌ی و ئه‌وه‌ گێڵنای جه‌ هه‌ورامانه‌نه‌ هه‌ر جه‌ زوه‌و بیه‌ن و ئی ڕه‌وته‌ چا زه‌مانه‌نه‌ تاوانش یاگێ ڕه‌سانه‌ و میدیاکا گێرۆوه‌. خه‌ڵکوو هه‌ورامانی‌ دلێ ده‌گاکانه‌ دماو یه‌ک ڕۆی سه‌ختی کاری، په‌ی ده‌مه‌ته‌قێ و شه‌که‌ته‌ی به‌ر که‌رده‌ی، ده‌وروو یۆی گلێرێ بێنێوه‌ و په‌ی یه‌کترینی داستانه‌شا گێڵناێنه‌وه‌. ئی داستانێ پێسه‌و ئه‌ده‌بیاتی ده‌مواچی تا ئارۆ مه‌نێنێوه‌.

ادامه نوشته

درفراق یار( میرزا سعداللە هجیجی)

“اناللە و انا الیە راجعون”

درفراق یار( میرزا سعداللە هجیجی)

ده نگی نوریاو:امروز ساعت ۱۳ بعد از ظهر یکشنبە، تاریخ ۹٦/۱۰/۲٤ مراسم فاتحە خوانی مرحوم “میرزا سعداللە خدیری هجیجی” بە طرز باشکوهی در مسجد شهدای پاوە برگزار گردید.

در این مراسم علاوە بر مردم متدین شهرستان پاوە، موسسەهای ادبی، فرهنگی و هنری پاوە حضور داشتند.

مراسم با قرائت آیاتی چند از کلام زیبای آسمانی توسط جوان شایستە آقای “سهیل شفیعی” آغاز شد و جانی تازە گرفت.

در اولین فرصت جناب “ماموستا حاج قادر قادری” امام جمعەی محبوب و ارزشمند شهرستان پاوە در مراسم حضور یافتند. ایشان پس از ایراد سخنانی کوتاە و مهم در خصوص تسلیت بە بازماندگان خاطر نشان کردند کە میرزا سعداللە نە تنها از آن مردم هجیج بلکە تعلق بە پاوە و کل اورامانات دارد و ما هم خویش را صاحبان این مراسم می دانیم، چرا کە میرزا دارای جایگاهی بس رفیع و بلند است. ایشان ضمن لزوم حفظ حرمت شاعران و ادیبان از مردم هجیج بدلیل تعهد و وفاداریشان نسبت بە میرزای هجیجی تشکر و قدردانی کردند و این صفت خوب را مایەی خوشحالی و مباهات مردم هجیج دانستند.

ادامه نوشته

دومین جشنواره باشکوه شعر کودک هورامان در پاوه برگزار شد/گزارش تصویری

 

 

پایگاه تحلیلی خبری پاوه پرس؛ دومین جشنواره شعر کودک هورامان با اهتمام موسسه فرهنگی هنری نسیم فرهنگ هورامان و مشارکت انجمن موسیقی پاوه، مراکز مهدکودک و پیش دبستانی و اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار شد.

به گزارش خبرنگار پاوه پرس، مدیر مسئول موسسه فرهنگی هنری نسیم فرهنگ هورامان و دبیر این جشنواره در ابتدای مراسم ضمن عرض تسلیت بابت حادثه تلخ و ناگوار زلزله غرب کشور، به اهداف موسسه نسیم در برگزاری این جشنواره اشاره کرد.

ادامه نوشته

سننۆقوو پاڵپه‌شتی جه‌ نویسه‌را و شاعێراو هه‌ورامانی

ئارۆ یه‌ره‌شه‌ممه‌ 21/9/96 گلێرێوی تایبه‌ت په‌ی ئه‌ره‌مه‌رزنای سننۆقوو پاڵپه‌شتی جه‌ نویسه‌را و شاعێراو هه‌ورامانی جه‌ ده‌فته‌روو ئه‌ره‌مه‌رزیاو نه‌سیموو فه‌رهه‌نگوو هه‌ورامانی گیریا. 14 نه‌فه‌رێ ئه‌چی ئازیزا که‌ چێگه‌نه‌ ته‌شریفشا هه‌ن، به‌ ئه‌رمانیاری  پێسه‌و ئه‌نداماو هه‌یئه‌ت ئۆمه‌ناو سننۆقی ته‌شریفشا بێ. چی گلێره‌نه‌ سه‌روو چه‌نیه‌تی ئه‌ره‌مه‌رزنای سننۆقی و هه‌ده‌فه‌کاش و هه‌یئه‌ت مۆدیره‌ و بازره‌س و نۆعوو ده‌رامه‌دیش و شماره‌حه‌سابی بانکی و نۆعوو هۆرگێرته‌ی زه‌ڕی جه‌ حه‌سابه‌نه‌ و شه‌وراو نویسه‌را په‌ی قه‌بووڵ که‌رده‌ی ئا به‌رهه‌ما که‌ مشیۆ چاپێ با و میزانوو یاردی دای سننۆقی یا وامی و .... باس کریا و گردوو ئه‌ره‌نیشتا گلێره‌کێ په‌یلوای وێشا وات. په‌ی ئانه‌یه‌ هه‌رمانکێ خاسته‌ر ده‌س پنه‌ که‌رۆ و سننۆقه‌که‌ به‌ قه‌وه‌ت مه‌رزیۆره‌ و بنجنامه‌که‌یچ (ئه‌ساسنامه‌) بنویسیۆ، بڕیار دریا ‌جه حه‌فته‌ی دماینه‌نه‌ ‌جه‌له‌سێوته‌ر بنریۆره‌.
 من دڵنیانا به‌ یاردی خوای گه‌وره‌ی و پاڵپه‌شتی گردوو فه‌رهه‌نگدۆساو هه‌ورامانی ئی هه‌رمانێ به‌ خاسی  ڕێکه‌ گنۆ و متاومێ دڵوو نه‌ویسه‌ره‌کاما و شاعێره‌کاما به‌ چاپوو به‌رهه‌مه‌کاشا شاد که‌رمێ و کتیبخانه‌که‌یچما ده‌وڵه‌مه‌ند که‌رمێ.
ئا ئازیزێ که‌ ئارۆ پێسه‌و هه‌یئه‌ت ئۆمه‌نای جه‌ جه‌له‌سه‌نه‌ حازری بێنێ:
1-مه‌ڵڵا مۆمن نووری 2- فایێق لوتفی 3-  ڕه‌زا خورشیدی 4- عه‌بدووڵڵا کاکه‌برایی 5- فه‌تحوڵڵا نه‌جه‌فی 6- فه‌تحوڵڵا ڕه‌زایی 7- که‌یوان موساعێد 8- قانێع حاته‌می 9- گۆنا ڕاپه‌یما 10- ئیبراهیم شه‌مس 11- ئازاد حسه‌ینی 12- ساسان نه‌قی زاده‌ 13- حه‌یده‌ر خوڵامی 14- ئوسمان ڕه‌حیمی
جه‌ گلێره‌ی دماینه‌نه‌ ته‌ماموو ئازیزا خوڵکه‌ کریا هه‌ر که‌س په‌یش کریا ته‌شریف بارۆ
سپاس جه‌ گردیتا

ئه‌شق جه‌ وینگای عێرفانیه‌و

به‌ نامێو خودٚاو ئه‌شقی
ئه‌شق گه‌وره‌ته‌رین کاره‌ساتێوا که‌ جه‌ دنیاو عێرفانیه‌نه‌ نامێش بریۆ. ئه‌شق یا مه‌حه‌به‌ت  و وه‌شه‌ویسی یۆ جه‌ ده‌ مه‌قاموو ته‌سه‌وفیا که‌ جه‌ شێعره‌و شاعێره‌کانه‌ و کتیبه‌ عێرفانیه‌کانه‌ فره‌ گنۆ وه‌روو چه‌می‌. ئه‌شق مه‌رته‌بێ فرێش هه‌نێ که‌ چێگه‌نه‌ مه‌جاڵوو قسه‌که‌ردٚه‌ی سه‌روو مه‌رته‌به‌کا نیا به‌ڵام ئا چێوه‌ که‌ ئێمه‌ فره‌ جه‌ باره‌و ئه‌شقیه‌وه‌ مژنه‌ومێش ئه‌شقی مه‌جازی و ئه‌شقی حه‌قیقیا .هه‌ر ئێنسانێو که‌ جه‌ سه‌ره‌شه‌نه‌ مه‌ژگ و جه‌ سینه‌شه‌نه‌ زێڵێوه‌ بیه،‌ حه‌تمت بۆ ڕوێو گیر واردٚه‌و ئه‌شقی بیه‌ن. وه‌ ئا که‌سیچه‌ جه‌ ژیوایشه‌نه‌ هیچ وه‌ختێو ئێمتێحانوو ئه‌شقیش نه‌که‌ردٚه‌ن شکه‌ت نه‌بۆ چنه‌ ئا که‌سه‌ بۆوێو جه‌ ئێسان بێه‌یش نه‌به‌ردٚه‌ن‌.
هه‌ر که‌س ده‌وونش جه‌ ئه‌شق خالییه‌ن
کانگاو دێویــه‌ن ئانه‌ ، دڵ نیه‌ن
 
قه‌لی بێ خه‌به‌ر تۆ مه‌رده‌یت خاسه‌ن
چوون بۆڵبۆڵ جه‌ گۆڵ ناخافڵ نیه‌ن
 
سڵ که‌ردٚه‌ن بێ دڵ جه‌ ئاسانه‌ی ئه‌شق ‌
جه‌ ڕای دۆسی وێش هیچ مه‌نزڵ نیه‌ن
 
ده‌روونی بێ ئه‌شق چه‌می بێ نووره‌ن
جه‌ چه‌می بێ نوور ، نوور حاسڵ نیه‌ن
 
هه‌ر که‌س مه‌جنوون بۆ ئه‌چی مامه‌ڵه‌
(شه‌مس ) نه‌واچی ئادٚ عاقڵ نیه‌ن
 
ئاشق دلێ ڕاویاردٚه‌و ئه‌شقیه‌نه‌  به‌ یاگێوه‌ میاڤۆ گردٚوو ئاچێویه‌ جه‌ گیان و دڵشه‌نه‌ وه‌شه‌ویسی ئێنسانی چنی ئێنسانیا ، فاڕیو به‌ وه‌شه‌ویسی و ئه‌شق به‌ خودٚای وه‌شکه‌روو عاڵه‌می .
جه‌ کتیبوو «فیه ما فیه» مه‌ولانایه‌نه‌ حه‌که‌یتێوه‌ ئامه‌ینه‌:  
به‌ مه‌جنوونی واتشا زه‌ریفته‌ر جه‌ له‌یلێ هه‌نێ با‌ بارمێ په‌یت واتش شمه‌ حاڵیتا نیا خۆ من  له‌یلێم ئه‌پی (ڕوه‌)سووره‌ته‌ گه‌ره‌که ‌نیه‌نه‌ لیه‌لێ ڕوه‌ نیه‌نه‌ له‌یلێ به‌ ده‌سوو منه‌وه‌ پێسه‌نه‌ جامڵێوی ‌من ئه‌چا جامڵه‌نه‌ شه‌راب مه‌روو  په‌س من عاشقوو ئا شه‌رابیه‌نا که‌ چنه‌ش موه‌روو به‌ڵام شمه‌ هۆشتا ئینا لاو جامڵه‌که‌یه‌وه‌ و‌ جه‌ تاموو شه‌رابه‌که‌ی بێ خه‌به‌رێندێ . ئه‌گه‌ر من جامڵێوی تڵاینم بۆ؛ به‌ڵام دلێش په‌ڕ کریابۆ‌ سرکه، ده‌ر‌ذه‌و من مه‌وه‌رۆ.‌ ئا شه‌رابه،‌ فه‌قه‌ت به‌ ئه‌شته‌هاوه‌ پیویۆ. ئیسه‌ تۆ شه‌وق و ئه‌شته‌ها به‌ده‌س باره‌؛ ڕواڵه‌ت وین نه‌بی و هه‌ر یاگێۆ بدٚیه‌ی، هه‌ر کۆگه‌ ته‌ماشا که‌ری، مه‌عشووقی وینی . ڕوه‌و ئی خه‌ڵکیچه‌ پێسه‌نه‌ ئی جامڵا و عێلم  و زانایی نه‌قش و نگاروو جامڵاکه‌یه‌نێ  وه‌ختێو که‌ ئا جامڵه‌ مه‌ڕیۆ، نه‌قشه‌کێ نمه‌مه‌نا. په‌س ئه‌سڵ ئا شه‌رابه‌نه‌ که‌ ئینا جه‌ قاڵبوو جامڵه‌که‌یه‌نه!‌ هه‌رکه‌س ئا شه‌رابیه‌ موه‌رۆ وینۆ که‌ «الباقیات الصالحات».

ئیبراهیم شه‌مس 13-10-1390

@shnawfarhangy

کتیبوو گۆشە نێگایێوە کۆتا سەروو ڕەوتوو ئەدەبیاتوو زاڕۆڵاو هەورامانی

 گۆشە نێگایێوە کۆتا سەروو ڕەوتوو ئەدەبیاتوو زاڕۆڵاو هەورامانی
نویسەر: ئیبراهیم شەمس

دنیاو زاڕۆڵاو دنیایێوە پان و بەرینا. زاڕۆ وەڵ جە ئەدا بیەیش بە بڕواو ڕەوانشاسەکا مشیۆ ئەداش چنیش قسێ کەرۆ و لاونۆشەو و پاسە ماچا هەست بە وەشی کەرۆ و لەزەتش چەنە بەرۆ. دما بە دماو ئانەی کە جە ئەدای بی؛ دیسان ئانە ئەدانە کە بە لایە لایە و دۆنایش، چنیش گنۆ گڕوگاڵی زاڕۆڵانە و وەڵ جە وەربیەی زوانیش کەلیمەکا بە گۆشیش ئاشنا کەرۆ. ئینجا برا و واڵە و نزیکەکاش تا وەڵ جە شش ساڵەگیشەنە فرەو ئا کەلیما کە پەی بەرقەرار کەردەی ئێرتێباتی نیازێنێ فێرشا بۆ و کەم کەم ئامادە بۆ پەی دنیایێوە گەورەتەری.
چی ماوەنە زاڕۆ بێ بڕیایرە جە زوانی عادی، بە شێعرە و داستان زوان و ئەندێشەش گۆچ کریۆ و جیا جە لەزەتی، فێریچ بۆنە.
 ئی کتێبوو مامۆسا ئێبراهیمی  باسوو ویەردەیش بە شێوەی کۆتا کەردەن و دما بە دماش ئەدەبوو زاڕۆڵاش جە دوێ بەشێنە دەسنیشان کەردەن. کە بەشوو نەسری و شێعرێن.
یۆ چا باسا "ڕاز"ینە کە ویەردێوە بە درێژایی تارێخوو بەشەریش هەن  و دەم بە دەم وچیەینێوە تا یاواێنێ لاو ئێمە. هەرپاسە ئێشارەش فەرماوان کە هەر میللەتێوە کومەڵەێوە ڕازی تایبەت بە وێش هەنێش کە چنی باقی میللەتەکا جیاوازێنێ.
وەشبەختانە ئی هەرمانێ  بیێنە هۆ ئانەیە کە ویەری زەمانی کۆ کەردەیۆ ئا ڕازا کە مجەینێ سەروو لاشەو درەختی دەسنیشان کریا و ڕەوتێوە پەی دماڕۆ تارێخوو نەسروو زاڕۆڵا وەش کەرۆ. کە نموونەکێش جە لاپەڕەو (٢٢)ینە ئاردێنێ و هەرپاسە کوڵەباسێوەش سەروو هەرکامیشا نویستەن و نموونەو چن دانە جە ڕازەکاش   بە کامڵی ئاردەن.
بەشوو (٢) باسەکەیش تەرخان کەردەن پەی نەزمی (شێعر).

جە بەشوو شێعرێنە هەر جە لایە لایەو ئەدایەو تا ئا گەما کە بە زوانوو نەزمی جە هەورامانەنە زاڕۆڵێ پەنەشا گەورێ بیێنێ دەسش پەنە کەردەن تا یاوان داستانە شێعرێ و  شێعرە تالیمی و ئایینیەکا.دما بە دماو ئانەی ئا شاعێرا کە سەروو دنیاو زاڕۆڵاوە کتێبشا چاپ کەردەن باسش سەر کەردەنێ و نموونەش پەی ئاردێنێوە تا یاوۆ پا شاعێرا کە نموونە شێعرێشا جە گۆڤارەکانە و جە فەزای مەجازینە کەوتێنێ وەرچەموو وەردەنگەکا.
ئیشارەیچش پانەیە کەردەن کە دوور نیا فرەو شاعێرا و نویسەرا شێعرێ و داستانیشا پەی زاڕۆڵا نویستێبا و نەکەوتێبا دەسوو نویسەری.

ئی کتیبە  (٨٤) لاپەلێن و جە (١٤) سەرچەما بەهرەش بەردەن.

لەش ساقی و تەمەن بەرزیش پەی بە ئاواتنا.

ب.م (شارۆ)
96/9/10

در آئینی از کتاب “گوشه نگاهی کوتاه بر تاریخ ادبیات کودکان هورامان/ نوشته ابراهیم شمس” رونمایی شد.

در آئینی از کتاب “گوشه نگاهی کوتاه بر تاریخ ادبیات کودکان هورامان/ نوشته ابراهیم شمس” رونمایی شد.

 

ادامه نوشته

باڵاو یارێ

ئەر  «بێسارانی» مەکێشاش نەفەس
مەوینا باڵا و ئاڵا و دیدٚەی مەس

جەزرەتی باڵا و سەرکڵف و جەمین
«ئامین» و «مروەت» جە یادٚش مەشين!

پەی بارەکەڵڵای ئەو مایە و مەتا
نە ڕووت مەوانا دەرسات «لا فەتا»

سەر منیا وە چۆڵ بیابانەوە
دەم بە زیکری بەیت «جە بەیانەوە»

کەسێ یۆ چوون تۆش وە هامیانە بۆ
هەزارە جەژنەی پەڕ جەژنانە بۆ

چێش کەرۆ وەسفت «سەعدی» دەردٚەدار؟
باڵات جە باخان پەس کەردٚەن چنار!

سەعدی غەریبی