شێعـرێو ‌ کاکه سۆبحان خالێدی

هه ورامان وه ته نه که م

*******************

وه‌هار

*******************

"زمسان"

*******************

که یمنه ی بشناسه

*******************

سه فه ربه خه یال

*******************

هه ورامان وه ته نه که م - سۆبحان خالێدی

هه ورامان قه سه م به خاکی پاکت

به رۆڵه ی ژیرو ئازاو  بێ باکت

 

قه سه م به نامێ ئاهۆرامه زدای

قه سه م پانامێ وێش نامێ نێیای

 

قه سه م به شنه ی سه ردیارانت

باوه شین که ری وه ش ۆیارانت

 

به خشه خشی  گه ڵای  پاییزت

به وه ختی ئامای  کۆچی ئازیزت

 

به هه واری چۆڵ،که لاره ی وڕاش

به دیمه نی وشک زه ردی ره نگ پڕاش

 

به هاناوی به رز به ئاوی چییاش

به  گه لاویژی  تازه   هۆرزییاش

 

قه سه م به له یلیۆ زڵفی سیاوش

قه سه م به دیده ی سوه یل ره ژیاوش

 

قه سه م به وه فای پاکی بێگه ردش

مه ماڕو شه رتێ ئه وه ڵ جارکه ردش

 

قه سه م به ته قه ی گۆچانی شوانه

ته قه ش موسیقان چاسه ربه رزانه

 

قه سه م به چنوور چه نی به رزه ڵنگ

به سورهه راڵه ی بۆوه شی وه ش ره نگ

 

قه سه م به دڵۆ پیا پیره کات

ته جره به دارێووریا  و  ژیره کات

 

قه سه م به ئه دا زه حمه ت کێشه کات

قه سه م  به گردوو ئێشۆنێشه کات

 

قه سه م به په نجه و ئۆساکاره کات

سه لێقه وه شێۆ وه ش  نگاره کات

 

قه سه م به زه نگه ن قه سه م به بێڵێ

به قه تره  قه تره و ئاوو  ته وێڵێ

 

به ترێشته و چه کش ئه سکه نه ومشار

قه سه م پاچێوه وه ش که رێ نجار

 

قه سه م به نمه دپه ی فه رشۆ یانه ی

فه ره نجی چه نی که ره کۆشوانه ی

 

به چوخه رانک فه قیانی ده سا

پا  پوزه وانا   قاچێ   هۆور  به سا

 

قه سه م به کڵاش چه رمه ی چێرکه وه

مه تاڤوو  گردو   تاریفات   ده ۆ وه

 

قه سه م به به رزی ته ختو عه وداڵان

به شاهۆی سه ربه رزچه نی کۆساڵان

 

شه رته ن تامه نوم یه ک رۆ جه حه یات

هه رکات لازم بۆ گیان که روو  فێدات

وه‌هار - سۆبحان خالێدی

واڵه و بڕاڵه ی هورامی زۆان

مۆژده بۆ  زمسان بار که رده ن لۆان

 

مه با ره کتا بۆ جارێ ته ر نه ورۆز

گۆرانی چڕدێ به   وه شیۆ  به سۆز

 

دیوه زمه ی زمسان هه رچه ندداش سه زا

ئاخر هۆر مه ریا  باڕش که رد لووا

 

شیوه نش  که روو  وه رواوه و  کووا

به ڵام گۆراڵی  هه ر په نه ش   خوووا

 

ئاهاڵه کۆکی ماچاش پڕ چنی

چیرۆ وه روێنه هه ر وێش هۆرچنی

 

چه مێش ره شتێنێ زۆڵف که رده ن شانه

سووره وچوپێش مه ی پا سه رکه شانه

 

چڕۆ چنووری بڕای  بۆ  وه شم

عه تر پاش که ره   سه رتا پای که شم

 

ماچۆ به شنگێ واڵی گیان ورزه

چمان قیا مه ت رووی ره ستاخیزه

 

هه راڵه بره مێ  ئا رایش که روو

حه سره ت نه ده روون نه وعه روس به روو

 

گاو گۆراڵ شنیۆبه ره نگی سوره و

دید ه زوم که رو جه نگا ی  دو ره و

 

گۆراڵێ چین چین با گێرا ده سه

ده ورێ هوور پڕا چوون ئاوا ت وا سته

"زمسان" - سۆبحان خالێدی

زمسان ره ویه ی وێش دوربای گم که رده ن
یا چه رخ  واریان یا قارش که رده ن

نه وه روه  وارۆ نه بۆران مارۆ
نه تاقی مۆغار چه رمه وه نارۆ

که م مه یلا   ئۆسای به رزه دیاران
سیاوا تاقچه ی به رزه دیاران

بێ مه یلا زرگه ر تۆفی هه وای سه رد
گۆشواره ش نه گۆش  نۆ نه مام،نه که رد

نه زمسان وه ی  ره نگ وه گه ردون یاوان
 نه کڕێڵه به سته ن به رزی سه رکاوان

گه وه نه ۆ که شی خوه ش مێ،وه روێ
چه نی ته رینێ  وه ششانه  هه ر،دوێ

چندسالێن زمسان سیاو ویارا
په ی وێشا شنیا جه سه ر دیارا

ئانه  بێ ئه ۆساقه دێم زه مانا
 زو  وه روه گێرێش گردۆ  کویسانا

گردی شار ێوه که ش ۆ  کۆ،ته وه ن
شێوه شا  گم بی ته رینه ۆ گه وه ن

به ش ئیجارزمسان قوره ت گیرۆده س
 قه دیمی  ئاسا باوه رۆ  هه ره س

ریشه ۆ گه وه نی جه بێخ به ربارۆ
نه وه ک زمسانی سیاو ویارۆ

سه فه ربه خه یال - سۆبحان خالێدی

ئا روبه عه زمی دیدار.. ئه سپوخه یا لیم داغار

ته یم که رده ن که شوکوسار... دیه نم هه زارهه وار

 

گه ره کم بی په ی جاری... مدروجه سه رهه واری

به لام دلم په له ش بی ...وه ته نش په نه وه ش بی

 

وا تم دله ی بی تا قه ت... تا وی که ره ئیسراحه ت

لا مشتی ئا وی وه روو... ما نیا یی ری به رکه روو

 

دل وات توخوای میره بان ...دی را ده مه و ویره گان

با گنمی را په له په ل... به ش زوویا ومی راسه که ل

 

ویره گا وه خته وه شا...پیویا گرد وئا که شا

ویمو دله ویله که م  ... ره فیق گه شتوگیله که م

 

شه وی وتیمی که شه و... تا ما نیا یما به رشو

وه خته ی زاهیربی  شه فه ق...بیی به گه رمه شه ره به ق

 

وه خته ی وه ردا ش سه رکه شا...دل وات ئه ی خواچن وه شا

واتم دله ی ده رده دار... ئه راگیلی بی قه رار

 

گوش گیره با په یت واچوو...بازانی چه نی سا چوو

سلاموعه لیکم وه ته ن...کله وچه ما م خا کته ن

 

ونه وره گا م ئا وته ن ...گه رمیم وه ره تاوته ن

نه فه سیم به هه واو تو...جه ده رون می سه رووکو

 

سه یروگولات شه وقمه ن...وینا یت ما یه ی زه وقمه ن

نه دیه نم عه تره ی وه شبو...بووه ش چون بوژانه وتو

 

ها متا په ی چنوروتو...مه حا لا هیچ یا گه ی بوو

سوره هه راله ت جه دور...پول پول دنیا ش که رده ن سور

 

به رزه لن گت جه تا شا... ئه گه رکه ریو ته ماشا

جه عه ترو گردو شارا...ئاد وه ش بوته ردیا را

 

بوه ش فره وه شه نه ...ره نگه ش دایم گه شه نه

سلام په ی نویجه ریت...شه وبووچنوری ته ریت

 

سلام په ی هه واره کات ...په ی شه ویوهه ساره کات

په ی که پره بی نازه کات...په ی گه له وریوازه کا ت

 

سلام په ی سه روهانه یت...نا نوماسوسوبحا نی یت

په ی سی پا یا وهه لیزیت...په ی مه تیی سه حه رخیزیت

 

په ی دووی تا زه ژه ن کریایت...که ره ی توپه له نریا یت

سلام په ی تو شه به ری ...په رجه سیراجه وکه ری

 

سلام په ی نا نه شا نی ...وه ختی په ره بی خوا نی

په رجه که شکی زوه رده...نه گیرا توزوگه رده

 

سلام په ی دانه دووی...مه تیه م نیی شوخووی

ژه نی گردوهه واری...ده ورش دینی یه کجا ری

 

هه ریو گلکیش وه رینی...خا س تاریفیش که رینی

سلام په ی که ره چنی ...مه تیه م ده ورش هورچنی

 

سلام په ی خیگه ی په ریت...په ی هه واری په رفه ریت

سلام په ی کوچ که رده که یت...رووئه وده کا به رده که یت

 

ده گایچه نه جه  نووه...ئینا نی چه مو تو وه

ده س مده ی هی له ساویی ... سا نا لی با نی نا ویی

 

سلام بو په ی غیره تیت ....په ی ئیرا ده وهیمه تیت

سلام بو په ی ویره گا ...وه ختی گه له می ده گا

 

حیوا نی وردیو گولا نی ....را مه به راوه یانی

کوریوکنا چلی گولا نی ... وه ری بانه کولانی

 

چند رووی هه رپاحاله.... ده گا په ره نه قا له

هه م سلام په ی وه ته نیم....چون تیکی وه ن جه ته نیم

 

به یا دش من مه نه نا... تا قه بره م په ی ورکه نا

سبحا ن ویه رده ئه ربا ریوه یاد…  مه تا وی ژیوی یه ک سا ت خا تر شاد.

که یمنه ی بشناسه - سۆبحان خالێدی

جه هه ورامانی سه رسه وزی لهون

ده گایه گه وری وه ش شیوه ونمون

 

پالش دان وه کوی ته ته ی سه رفه راز

حه ره س مه رزه کیش شراموبیرواز

 

لای واریش یاو وها نه گه رمله

چند جوری میوه ش چه نه حاسله

 

دوا نزه برئ ما قولو گه و ره

به لا گیر ئ نئ هه رچوار ده وره

 

هه رجه هه سونه تاته ختی سانی

ئالف جارشا با تویچ بزانی

 

ها منه هه واریش یوشا په شت که مه ر

ته وه نه وکه شکا هه واری وه شته ر

 

کولسه وده ربه ن تا ها نه سا وه

به ئا ویش که پره وهه واری نا وه

 

ها نه چیا له وگوله وا رینی

وینه یشا هو شو دلی به رینی

 

هه وارو گولیو ها نه وقا لاوی

سیرا نشا ده وان په ی ئیشو یاوی

 

دو ه ته وه نه وهه یا تی سه رین

هه یا تی وا رین به هه شتی به رین

 

جه ها نه وخوله ی تاها نه وپه چه ی

میعادگاو خیلو کور و کنا چه ی

 

قو لو ژه ره ژی تا سه ر چادر گا

گیلا یشا وه شا ده مه و ویره گا

 

جه مای سیا وه هه تاکه له لا ن

به سور هه را له وچنوررازیا ن

 

دوله ومروری تا وه روه و شوتا

ئا نا جه دا خه ودوریشا سوتا

 

هه واری ره نگین وه ش ئا ووهه وا

هه زارئا زاری ئاد که رووده وا

 

چون تاجی شاهان سه وز و زه ردوسور

نیشته ن وه فه رقی ده شتی شاره زور

 

نامیش نویجه رقه دیم هه وارا

یا گه پاو یاراش چه نه دیا را

 

سه رگولیی جه ناو بیره گای قه دیم

وه نه ش دیا را ئی  دیموئه ودیم

 

گه مه وخه سره وی په روه روه و ئاوی

تو چه نه ش وه ره هه تاکه تاوی

 

چه نی قا فله ودما گه له که را

پا کیو دل سا فئ که لام شه که را

 

ته ی که ره هه ردان ساراوچه مودول

وینه هه واری ئاوه دان و چول

 

په ی سه یا یو له ش  جه دلئ رانه

کو لی مداوه جه نشینگا نه

 

کوتوپر یوشا به سوزی ده رون

به سدا یه وه ش گه ردون ئای گ ردون

 

خه موپه ژاره وده رونیت به روو

ده رما نودلی نه وه شیت که روو

 

قا فله میوه ده مه وویره گا

په ره بو قا له کو لا نه وده گا

 

سورخا لو چه مه تا بومه له رزه

میوه ده یمینه ئا بوموئه رز ه

 

جه سارو مه رئ تا وه را وه ره

با خه هه نگو را ئا ده وروبه ره

 

که مه رچا له که هه تاشیخه له

یاگه له وه ری گا ووئاژه له

 

سا رای مارانی په چه گه له شا

لای سه ری په چه ی جاره خه له شا

 

جه سارومه ری تاپیروحاجی

ئاسته نم جیا به نا علا جی

 

هه رجه ما گیجاتاده ره وقولی

ما قول ته راپه یم جه ته لاوپولی

 

ده ره وگه رسنی هه تاکه شرام

یا د گا راپه یم ته وه نو ترام

 

هه رجه هه رزه لگاهه تاکه پالین

په ی دیداریشا دل که رونالین

 

جه گلوه و یه وا هه تا دو ده رئ

وه زه قالا ویو ته لانه ده رئ

 

جه باخو مه لای تا وی ژه ن که را

گه له په چه دئ به ینو دوی ده را

 

ته ختیو سه رکه مه ر هه تا ماوه زا

دنیا م دا جییا ش من مه بوره زا

 

جه وه راوه ره هه تامیروتما ن

هوشم مه شاوه تا ئا خر زه ما ن

 

جه بلچه سوره هه تا سراجگا

هه رفره وه ش بئ ده مه وویره گا

 

چه مه ش خروشان چون سه رچه مه ی بل

ویل که ری هه نگی تاسه ودیده ودل

 

جووه وئاوه کیش په ره بی ئاوی

تاخاس هورخولنوگیجوئا سا وی

 

ئا ساوی ئاوی هه رما نه که رئ

خه لک ماچو چوار من ما چویه رئ

 

ئه وه لین ئا ساو ئا ساو خا لئ

لا لو حه مه لاو وه ره که یش مالئ

 

دووه مین ئاساو شیخی که ره م دار

چه نه ش وه رینئ فه قیروهه ژار

 

سیوه مین ئا ساوئا ساوی ده رویش

روئ هه زاران ده ورئ دینه ویش

 

که یمنه ساحیبو کاریو حرفا بئ

ئارو واته نی ویش خودکه فا بی

 

چندکولانینه ده نگوهه لاجی

خه ریکی بینئ ده رویشوحاجی

 

مه هادیو نمه د فه ره نجیو که ره ک

زره وکه مانی گه ره کا و گه ره ک

 

جارجارئ ده نگی وه شوپاچالئ

خه موخه فه تودلیت هورما لئ

 

ئوسای کوت ده ریچ خه ریکوکاری

تاچوخه ورانک وه ش دوودیاری

 

کولانیوه ته  رده نگو ته نه کا

هه ر ساحبی سه حه رهه تاویره گا

 

جارئ که نوله جاریوه یچ سوبه

زمسانش سه خت بئ توبه بو توبه

 

جاریوه مه سیو جاریوه مه قاش

تا سکه ل لادوهیزمی وزولاش

 

یاگئ رادیوساز یاگئ ته ر خه یات

خوا هونه رش  دیبینئ  خه لات

 

چند ئوسئ دوکان نجاریشابئ

سه لیقه ی نه قشونگاریشابئ

 

مه لاو ده گیشا جه ویشابییه ن

مه لای غه ریب شاهه رگیزنه بیه ن

 

جه زمسانه نه دوی چایه خانئ

دنئ رانه بئ  په رجه جوانئ

 

مزگیوهیوانه ش په ره بی پیری

پیری ریش چه رمئ عاقلئ ژیری

 

حاجی ماموسا ماموسا شابئ

رهنمای دینی هه م یاساشابئ

 

ئه ردوی تایفئ بیه شا عه داوه ت

حاجی ماموسا که ریشا ده عوه ت

 

دماوسه عاته ی که ریشارازی

دورجه مه حکه مه وپیلوسو قازی

 

ره سم پاسه بئ ئه گه ریومه رده ی

کوچی  ئاخرش جه دنیی که رده ی

 

خه لکوده گی گردهورزی خیزیی

یانه ومه نزلش وه نه بیزیی

 

ژه نی به ره ما ی په ی یانه و مه رده ی

په ی گره وایو  شینوروکه رده ی

 

جوانئ نه مینی بیلوزه نگه نا

هه تا لا وه نا قه بره هور که نا

 

مزگینه پیرئ گلیرئ بینئ

جوابو قساو یو ترینی دینئ

 

خواعه فوه ش که روپیایه ی خاس بئ

لاشه روفه قیربئ ده نگوباس بئ

 

سه روزیاره ت یو، یو ئارئ خه به ر

واچئ جه نا زه ی بزندیره به ر

 

به قه دروحورمه ت ئه سپه رده کریئ

به ته لقین فیروگفتگوی کریئ

 

مه رده ده گانه ئانده ئاز یز بئ

هه تاچندحه فتی خه لک په یش عاجز بئ

 

په ی زه ماوندی ره سم پاسه بئ

ئه گه رده گانه کناچه ی خاسه بئ

 

ژه نه ی کیا نینی پیسه رامالی

ئه د ه یشو تاته یش باکه روحالی

 

دماته رپیروتایفه ی ئارینئ

ته کبیرو هی جبیش چه نی که رینئ

 

چند که لی قه ند و برئ سه وقاتی

گیری نی ده سه وپیسه وخه لاتی

 

دما و ماوه یوه پیری په رقیمه ت

ده س که ری قسئ به قه دروحورمه ت

 

واچئ  براگیان کاکه عه ودلا

ئامانا هیجبی به ئیزنی ئه لا

 

مه دیه ئه حمه دیوفه ره نجی شریش

کناچیش ده په نه به روپه ی کوریش

 

خو دوله مه ندا روله وئوجاخا

ساحیبویاناو چند په لئ با خا

 

کوره که ش عالو فه قیرو ژیرا

ده سش چند یاگئ به کاری گیرا

 

کاکه عه ودلا واته بیش ئه رئ

لالو ئه حمه د زو ده سش ماچ که رئ

 

ساحبیئ ورزینئ ده سه ی لیباسئ

گران قیمه تئ وه ش ره نگئ خاسئ

 

دینیشاخه یات ورازوشا وه ش

تا دلو وه یویش په نه که راگه ش

 

پئ ره ی  جله کا ونوقلئ به رینئ

وه یوه وه شلانو د یاریه که رینئ

 

بلو په ی ها نه ی باویش برمانو

باخه لکوده گی گردش بزا نو

 

باژه نئ واچا دیاریه کریه نه

تازه به کورو مینه ی دریه نه

 

هه سوره و زه ما که بیینئ که سئ

ده س په نه که رئ مه ینه تو ره سئ

 

دماوماویوه شیرینی وریئ

قه ومئ هه رویشاخاس پته وکریئ

 

دماو چند مانگا ماره ش که رینئ

کلاو وپرچکه ش په ی وه ش که رینئ

 

فه سلو پاییزی په ی زه ماونئ

حازرئ بینئ ئامادیو تنئ

 

حه وتروی ته مام ده گا شاده بئ

وه ی وه ی بالابه رز باده باده بئ

 

سرناودهولووگورانی چرای

یاران یارانو به سوز هورپرای

 

مه وجئ ره نگینئ سه رو هه سه را

دلئ ده گینه ره ما غار که را

 

به تور به توروبه باده با ده

واچینئ شادی مه باره ک باده

 

یاده ش به خه یربو ره سمی جه ژنانه

ئه گه ر ره مه زان ئه گه ر قوربانه

 

عه ره فه حه یوان سه ره برینئ

یانه ولاگوشتش چه نه به رینئ

 

ژه نی ده س که رئ به هه رمان که رده ی

قاوله مه شورته ی برنج پاک که رده ی

 

کاریش فرینی مه یاووپوره

گردوهه رماناش که وتینی یوره

 

سه ره وزاروله یش بشیوم شوریابو

لیباسی تازه ش پووره کریابو

 

ساحبئ زووبشیوم چاشتی گریه بو

خوانه ومزگی حازره کریه بو

 

کاسه هامسایی بشیوم کریابوو

په ی هه رهامسایی کاسه ی بریابو

 

خوانه و مزگی بنیونه سینی

به کاسه ی مسسین نه وه کوچینی

 

بائاغه ش وه رو چه نی هاومالا

بادلشا بریوو چه نی خیا لا

 

وه ختیوه نماوجه ژنیشا که رده ی

گه رده نشا جه ده ین یووی ئازادکه رده ی

 

گردیشاپیوه نانه وه رینئ

ژه نگاره ودلی پاکه که رینئ

 

ئه ترنه مه نی غه ره زو قینئ

به دل یوترینی ئازاد که رینئ

جل و‌به‌رگ و نه‌ورۆزی - کورش یوسفی

هه‌وشۆ وانگه‌یه‌نه‌چه‌نی زارۆڵاگه‌مه‌که‌رێنێ.دماوره‌مه‌ڕه‌ماڵێوێ فرێ شونۆ یه‌کترینیه‌ره‌  مانیامێ. کونجێوه‌نه‌ نیشتێ مێره‌ تاسه‌یه‌یمێوه‌. ده‌سماکه‌ردقسه‌که‌رده‌ی وقه‌رارنیای په‌ی نیمه‌رو دمای. شاهۆ  واتش:سه‌عات یه‌رێ بێدێ  په‌ی کوجیێ.

من وئارمان وهێمن ودیارواتما:خاسامه‌یمێ.  هیوای واتش:ئارۆ من مه‌تاوو به‌و،واتما:دیسانۆ  چی

نمه‌ی،خه‌یرا،کۆگه‌ملدێ.

هیوای واتش:نیمه‌ ڕودماچه‌نی ئه‌ذێم وتاته‌یم  په‌ی کرماشانی ملمێ،جلێ مسانمێ.

واتم:خۆتۆتازه‌ جلێت ئه‌سه‌ێنێ،دیسانه‌و په‌ی چیشی مسانی؟

هیوای واتش:مه‌گه‌رمه‌زانی دوێ هه‌فتێ ته‌ر  نه‌وروزا،ساڵه‌ تازێ بۆوه‌.مشیوپه‌ی ساڵێ تازێ  جڵێ وپاڵه‌ێ تازێ پسانی.تاته‌یم واته‌ن چاگه‌ یچه‌ هه‌رچێوت گه‌ره‌ک بۆپه‌ی گه‌مه‌که‌رده‌ی په‌یت مسانوو.چی قسانه‌ بێنمێ زه‌نگشادا  وه‌نه‌،گردیمالوایمێ په‌ی هوده‌و ده‌رس وه‌نه‌که‌ یما.

زاروڵه‌کێ گردسه‌رو یاگه‌کاشاوه‌ نیشتێره‌، مامۆساکه‌یچمائاما.مامۆساخه‌ریک و وانه‌واته‌ی بی. به‌ڵام  من هه‌رفکرو قسه‌کاوهیوایه‌نه‌ بینی. ئاواته‌ وازبینی تاته‌م پێسه‌وتاته‌وئاذی ده‌وڵه‌مه‌ن  بیێ،هه‌رچیم واتێ په‌یم ئه‌سابیه‌ش.چی فکرانه‌ بینی، مامۆساکه‌یماچڵاکنان یه‌ره‌،واتش: کۆساڵان ئینای چکۆ؟ئه‌جۆهۆشت نیالاو  وانه‌که‌یه‌و؟

واتم:نامامۆساگیان،کۆچێوسه‌ره‌م مێشو.نه‌زانێ نێ باسۆچێشیش که‌رده‌ن.گۆشم  گێرت په‌ی  مامۆسای.به‌لام به‌ینێوش په‌نه‌ شی دیسانه‌و  لوانیه‌وفکرێره‌.ئێننه‌م زاناده‌نگۆزه‌نگی ئاما. گردیماوێماجه‌م که‌ردو که‌وتیمێ ڕاپه‌ی یانه‌ی.

وه‌رو به‌ره‌و وانگه‌یه‌نه‌ ئه‌ذاوتاته‌وبڕێوجه‌زاروڵه‌کا ئامێ بێنێ شونیشا.من وشاهۆبه‌ ره‌مه‌ ڕه‌مالێ لوایمێ په‌ی یانه‌ی.

ته‌قه‌و به‌ریم دا،ئه‌ذێم به‌ره‌که‌ش که‌رده‌و،سڵامم که‌رد.جوابش دانیه‌و واتش:خێر به‌یه‌و روڵه‌گیان. خه‌برات و وانگه‌ی. هیچم نه‌وات و،لوانی نیشتانیه‌ره‌.ئه‌ذیم نانش حازر که‌رده ‌بێ.لوانی  ده‌سێم شورتێ،یاڕڕی ئه‌ذێم دا،سفره‌که‌م یاواره‌ ،هه‌وه‌ڕه‌کێم ئاوردێ سه‌رو سفره‌ی.گه‌ره کم بێ باسۆجل وپاڵا ئه‌سای که‌روو.به‌ڵام وه‌رو وێمه‌ره‌ واتم،هیچ نه‌واچوخاسته‌را.تاته‌م یه‌رێ مانگێن سه‌رۆ کاریه‌وبه‌رشاکه‌رده‌ن،هه‌رمانه‌ش په‌ی مه‌بۆ.دوێ روێ کارش په‌ی بۆ،یه‌رێ روه‌ په‌یش مه‌بۆ.

دلێ ئی فکرانه‌ بینی ئه‌ذێم وات: کۆساڵان گیان چاشته‌کێت وه‌ره‌ تاسه‌رده ‌نه‌بیێنه‌و.چێشتائه‌جۆ   که‌شتیت غه‌رقێ بیێنێ.مامۆساکه‌یتاکۆشته‌نی، چه‌نی زاروڵا گژیانی.واتم: نائه‌ذاگیان هیچ نه‌بیه‌ن ،هیچ نه‌واچو خاسته‌را.

ئه‌ذێم ده‌نگش نه‌که‌ردتا نانه‌که‌م وارد.دماوه‌ئێننه‌  گیرش دانی په‌نه‌.تاباسه‌که‌م په‌ی که‌ردو،واتم:  واچه‌ به‌ تاته‌یم په‌ی نه‌وروزی جل وپاڵێ تازێم  په‌ی پسانۆ.

ئه‌ذیم وات:مه‌زانی بارودوخماچیشینا؟تاته‌ت یه‌رێ مانگێن کارش نیا.یه‌رێ مانگێن کرێهایانه‌ که‌مانه‌ذان.برێنج وقه‌ن و ڕه وه‌ن وشه‌که‌رما  ئاننه‌ش نه‌مه‌نه‌ن ته‌مامیو.تویچ باسۆساڵێ  تازێو نه‌وروزیماپه‌ی که‌ری.ئێمه‌ نانمانیاتۆماچی  پیازی پسانه‌.

بێ ده‌نگ بیانی وهیچم نه‌وات. فکرێو که‌وته‌نه‌  مه‌ژگم.مشو وێم کارێو که‌رووئانیمه‌ڕوه‌ نزیانیه‌ره‌ . وه‌رو وێمه‌ره‌ واتم: بانامێوکه‌ردیمێ. کاغه‌زوقه‌ڵمێوم ئاوردو ده‌سم که‌رد نویسته‌ی ،  باس و وێم و،تاته‌یم و،یانه‌یما،هه‌رچی ئاما  مه‌ژگمه ره‌ نویستم. ئاخرشه‌و نویستم، مامۆسا گیان به‌شکوم ره‌ێوه‌ماپه‌ی بێزیه‌و.

نامه‌که‌م وسته‌نه‌ دلێ پاکه‌تێوێ،ساحبێ لوانی  په‌ی وانگه‌ی.روه‌م نه‌بێ نامه‌که‌ی ده‌و ده‌سۆ  مامۆساکه‌یمه‌و.کوچێوش مه‌نه‌ بێ زه‌نگ ویانه‌ی داوه‌نه،پام نیاجه‌رگ و وێمه‌ره‌،نامه‌که‌م کیفه‌ که‌ مه‌نه‌به‌رئاورد،دام ده‌س ومامۆساکه‌یمه‌و،ئامانی نیشتانیه‌ره‌.

تازه‌نگشاداوه‌نه‌ هه‌زارره‌نگێم فاڕێ.به‌ئه‌ژنه‌ویه‌و  زه‌نگی دوێ په‌ێم بێنێ دوێته‌رم قه‌رزێ که‌ردی و تایانه‌ره‌مانی.

دوێ یه‌رێ روێش په‌نه‌ شی،مامۆساکه‌یماوات: واچه‌ به‌ تاته‌یت سه‌وای به‌ێوپه‌ی وانگه‌ی.شه وێش واتم به‌تاته‌یم،مامۆساکه‌یماواته‌ن:سه‌وای  به‌ی په‌ی وانگه‌ی.تاته‌یم وات:

چه‌ په‌نێوه‌ت ده‌ینه‌ره‌،چێشت که‌رده‌ ن؟سه‌وای وانگه‌نه‌ نه‌زانینی چێش که‌روو.مامۆسای تاته‌م  په‌ی چێشیش چڕیه‌ن.ئاروه‌ به‌ هیچیو وه‌خته‌که‌  نه‌ویه‌رێ.شاهۆئاماپه‌ی لایم واتش:چێشتا؟دوێ یه‌رێ روێن خاسش مه‌واچی.واتم:شاهو،تۆخوا  وازم باره‌ چنه‌.بادماوه‌ په‌یت ماچوچێشا.

نیمه‌ ڕو تاته‌م ئاماوه‌ په‌ی یانه‌ی.چڕیانیش. به‌ ته‌رسیه‌و واتم: به‌ڵێ تاته‌ گیان.تاتیم وات پاوئانه‌ یه‌ هه‌شت ساڵێتا،به‌ڵام پاسه‌ دیارا فره‌ژیره‌نی .  مامۆساکه‌تا تارێفێت که‌رێ. دماوه‌ باسوو نامه‌ که‌یش که‌ردنۆیسته‌بێم. تاته‌یم درێژه‌ش په‌نه‌ داو واتش: مامۆساکه‌یتا واته‌ن چه‌نی ئاغه‌ی موحه‌مه‌دی ساحیبو کارخانه‌و ئاردوه‌ش که‌رده‌ی قسێم که‌ردێنێ،واته‌نش به‌ێو په‌ی لایم  تاهه‌رمانێوه‌ش په‌ی بێزووه‌.کۆچیۆزه‌ریچش دانی په‌نه‌واتش:په‌ی نه‌وروزی جلێ وپاڵێ تازێ پسانه‌ په‌ی کۆساڵانی. هه‌ر وه‌ختێۆ زه‌ر که‌وت  ده‌ست مذه‌یمه‌و په‌نه‌. ئانامه‌یچشه‌ دانی،ده‌وش به‌ تۆ.

نامه‌که‌م گێرت و وازم که‌رد. مامۆسای نویسته‌بێش: قه‌ذرو ئه‌ذاو تاته‌یت بزانه‌، ئیحترامشاگێره‌،جه‌کارو بارویانه‌یه‌نه‌ یاڕڕیشاده‌. ده‌رسه‌کات خاس بوانه‌.ئه‌گه‌ر گه‌رکتاجه‌ دماڕونه‌ بارودوخت فاڕیو، مشیو هه‌رئیسه‌ خاس ده‌رسه‌ کات وانی،تاوه‌ختێوگه‌وره‌ بیه‌ی بتاوی یاوی پا چێوا گه‌ره‌کێته‌نێ.

سه‌رچه‌مه‌ :  هۆرامان هانه‌به‌رچه‌م http://haneberchem.mihanblog.com

بخشي از امثال و حِكَم گذشتگان هورامان- عادل محمد پور

منطقه جغرافيايي هورامان بين نواحي مرزي غرب ايران در دو استان كردستان و كرماشان، و شرق كردستان عراق  در استان سليمانيه قرار گرفته، البته هورامي هاي زيادي هم هستند كه در ديگر نواحي مختلف ايران و عراق و تركيه و ... پراكنده اند. تاريخ و فرهنگ هورامان در حوزه هاي مختلف از اصالت خاصي برخودار بوده و هست؛ به ويژه در حوزه ادبيات شفاهي و فولكلور. به قول واسيلي نيكيتين، دانشمند روسي، ادبيات مردم كُرد در درجه اول، يعني ادبيات عاميانه و شفاهي. متاسفانه هنوز بخش قابل توجهي از اين ادب مردمي، اين مآثر گران بهاي بشري، دست نخورده باقي مانده و به شيوه وسيع به گردآوري آن پرداخته نشده است . امثال و حِكَم و پند گذشتگان، حوزه ي قابل توجهي از فرهنگ اين ديار را تشكيل مي دهد و از قرب و قداست مردمي برخوردار مي باشد. سَرَيان اصطلاح «قَديمي واته ن» يعني قديمي ها گفته اند، در ميان مردم اين سامان، فاكتوري است براي ارزش و احترام و پايبندي مردم هورامان به سخنان گذشتگان خود. ادبيات شفاهي امروزه مي تواند سندي بسيار مهم باشد براي استناد و ارجاع پژوهش هاي مختلف: زبان شناختي، تاريخي، جامعه شناختي، پزشكي، ادبي، ديني، اخلاق و جغرافيا و روان شناسي و ... اين گونه دلالت هاي شفاهي را مي توان در سينه سالخورده گاني كه يا از دنيا رفته اند و تجربيات خود را به گِل برده؛ و يا به نسل پس از خود منتقل نموده اند؛ به دست آورد، اگر اين نسل هم از دنيا بروند هيچ مرجعي براي جمع آوري فرهنگ عاميان و مردمي باقي نمي ماند. كُردها در مناطق مختلف شرق نزديك و خاورميانه، پراكنده اند. طبيعي است كه روي كرد آنان در اين زمينه مختلف باشد. اما يك روح مشترك قومي، آنان را به هم مرتبط مي سازد. اما هرچه هست در رويه و اصطلاحات محلي با هم اختلاف دارند.كُردهاي عراق به اين گونه ادب شفاهي، «پندي پيشينيان، Pendî pêşînyan»، كُردهاي تركيه و ايران به آن «مه سه لMesel و مه ته لوك، Metelok» و كُردهاي آذربايجان و روسيه به آن ها «قسه ي بافان،Qisey bavan» مي گويند. جمع آوري همه ضرب المثل ها و تفكيك و دسته بنديِ موضوعي و آكادميكِ آن ها، كاري است بسيار ستُرگ و حجيم و طاقت فرسا و نياز به زمان كافي و نيروي زبده و مجرب فراواني دارد كه از دست يك نفر و دو نفر و چند نفر ميسور و ساخته نيست؛

در اينجا عجالتاً از باب نمونه، به تعداي از اين سرمايه مردمي اشاره مي شود:

   -كَوتَن شوني كلاوَيْ وا بَردي،Kewten şonî  kilawey wa berde(دنبال کلاه باد برده می دوه)

- به دوِ برِ كلاوِشا هَنه، Be diwê birê kilawêşa hene (دو برادر يك كلاه دارند)

- به دزي ئيزرايليوه گِلو، Be dizi eizrayiliwe gêlo(دور از چشم عزرائيل مي گردد)

- به دَم هار و به لاشه بيمار، Be dem har u be laşe bimar(پر حرف و كم عمل)

- گلولَش كَوتَن لِژي،Gloleş kewten lêžî(گلوله‌اش به سراشيبي افتاده است)

- ژَنيچ هَنه و ژانيچ هَنه، ženîĉ hene u žanîĉ hene (زن هم هست و درد هم هست)

- ژَنيشا و يانه واتَن،ženîşa u yane waten(زن را وُ خونه گفتن)

- ژَني، كولَكي يانَيْنه، ženî koleke yaneyne(زن ستون خانواده است)

- ئاساو به نورَن، Aaw be noren(آسياب به نوبت است)

- كوته كش ئاساو دیم گِلنو، Kutekiş aswagêlno(چوب دستي اش آسياب دیم را مي چرخاند)

- ئاوَوْ بِ لَغامِش واردِنه، Awew bê legameyş wardêne(آب بدون دهنه خورده است)

-ئاوي جه دنگينه كوُ، Awi je dingine kiwo(آب در هاون مي كوبد)

- ئاوير و چِرو سمَرا، Awiru ĉêru simera (آتش زير كاه)

- ئي هَميره ئاوي فرِ بَرو، Ei hemire awi fre bero(اين خمير آب زياد مي خواهد)

- پيا، گَوْرَوْ يانَيْن، piya gewrew yaneyn(مرد بزگِ خانواده است)

- قسي هَزارني، دويشا به كارني، Qisê hezarnê dwêşa be karnê (حرف هزارتاست، دوتاش به كار مي آد)

- گول نيَني، درَيْچ مَبه، Gol niyenî direyĉ mebe(گل نيستي خار هم مباش)

- مِمان جَژْنَوْ خانَ خوِن، Mêman ježnew xane xiwên(مهمان عيد صاحبخانه است)

-  پياي دوَ ژَنه، جَرگي كُن كُنه، piyay diwe žene jergî kun kune (مرد دو زنه جگرش سوراخ سوراخ است)

- درُزن، يانَش وِرانا، Dirozin yaneş wêrana (دروغگو خانه اش ويران است)

- به دُعاو كتِ، واران مَوارُ، Be doaw kitê waran mewaro(با دُعاي گربه باران نمي بارد)

- نه ئننه شيرين به قوتت بدا، نه ئننه تال به تفاتو، Ne einne şîrîn be qutit bida ne einne tal be tifato (نه آنقدر شيرين باش قورتت بده‌ن نه آنقدر تلخ باش تُفت كُنن)

- ئننه لوه باوان، جلت چِر بياوان،Einni liwe bawbn jilit ĉêr biyawan (آنقدر برو خونه پدر كه فرش زيرت بيندازَن) - سَرَيْ بِ دَلاك، مَتاشه، Serey bê delak metaşe(سرِ بدون دلاك نتراش)

- هَژاري كُشه و دَس خَرَش مَكَره، Hežarî kuşew des xereş mekere (ضعيف را بكش و دستش نینداز، او را دست كم نگير)

- تيكه ژاوَ، اَنجا قوتش ده، Tîke žawe enja qutiş de(لقمه را بجو آنگاه قورتش بده)

- پيرت نَبو، لوَ پيرِ سانه،Pirêt nebo liwe pîrê sane (پير نداري برو پيري بخر)

- كاسَيْ بِ سَرْ، پوشِش گنانه، Kasey bê ser pûşêş ginane(كاسه بدون دَر خَس در آن مي افتد)

- لوتَش گِره، گيانش بَرْ مشو، Lûteş gêre giyniş ber mişo(بيني اش را بگير، جان اش دَر مي رود)

- ساج مَريو، نَك زريو، Saj meryo nek ziryo(ساج شكسته شود، مبادا به صدا در بيايد)

- وله ملَش بيَن وَنه قَيْسَري، Wile mileş biyen wene qeyserî(سوراخ موش براش شده پاساژ)

- قره سَرو شومي نَك سَرو خَرماني، Qire serû şûmî nek serû xermanî  (دعوا به هنگام شخم زدن ، نه به هنگام برداشت خرمن)

- وَره دلِ كُزِنه مَمَنو، Were dilê kozêne memeno(بره در آخور نمي ماند)

-لكِوه به دَس كريُوه چي وزيش ددانِ؟، Likêwe be des kiryowe ĉî wizîş didanê (گرهي كه به دندان باز شود، چرا به دندانش مي اندازي؟)

- كارِ بدَي به بِكارا، سال و مانگش پَنه ويارا، Kar bide be bêkara sal u mangiş pene wiyara (كار را بدهي به بيكاران، سال و ماه را مي گذرانند)

- پَله، كارو شَيتانيا،Pele karu şeytaniya (عجله كار شيطان است)

- گَره، ملُ مَره، Gere milo mere(گَر، پيس، ميره غار) -زوان بازَم سَرَم سلامَت،Ziwan bazem serem silamet(اگه زبان بزاره سرم سالم می ماند)

- هَرچي گُزِنه بُ، چَمچه بَرش مارُ، Her ĉî gozne bo ĉemĉe berîş maeo (هر چه در كوزه باشد، قاشق درش مي آورد)

- مانگَ شَوَوْ سَرْ وِرَگاي ديارا، Mangeşewew ser wêregay diyara (مهتاب از اول غروب پيداست) - يَك دَسَيْ، چَپلِ مَتَقنا، Yek desey ĉeplê meteqa (با يك دست نميتوان کَف زد.)

- قَرز، كُن بُ مَفَوْتيو، QERZ KON BO MEFEWTIYO (قرض كهنه مي شود ولي از بين نمي رود)

- پول، پول بَرْ مارو، Pûl pûl ber maro(پول پول در مي آورد)

- پول، چلكو دَسيا، Pûl ĉilkû desiya (پول چرك دست است)

- مَكَره قسِ بِ هُشِ، ديوارِ هَنشا گُشِ، Mekere qisê bê hoşê dîwarê henaşa goşê (ديوار گوش دارد موش هم گوش دارد)

- تَوَرْ، دَسَوْ وِش مَبرُوَ، Tewer desew wêş mebrowe(تبر دسته خود را نمي برد) - به دَم، ياپراخي مَپِچياوه، Be dem yapraxî mepêĉyawe(با حرف زدن دُلمه درست نمي شود)

- رُشناي رُي، ئينا بنه رُيو، Roşnay roy eina bine royo(روز روشن از اولش پيداست)

- هَرچي بَلوِ فرِبا، سمُره ئاوراتَرشا، Her ĉî belwê firê ba simore awraterşa (هرچه بلوط فراوان باشد، سَمور بيشتر گرسنه شه)

- هَشَوْ كُلَنجه؟، Heşew kulenje?(خرس و دستار؟)

- كه رگه و ملَواني؟ Kergew milewanî?(مرغ و گردنبند؟)

- رواسَ نَلِ ولَره، هَژگِ بَسَ كلك شو، Riwase nelê wilere hežgê besê kilkşo (روباه به سوراخ نمي رفت، درختي هم به دُمش مي بست)

- مَتيلِشا كياسته پَيْ خَبَرا، نيشته كانو سمَرا، Metilêşa kiyaste pey xebera nîşte kanû simera(عمه را فرستادند دنبال خبرها، نشست پاي كاه های کاهدان)

- خوا پا، نَدُ به مارا،Xiwa pa nedo be mara (خدا به مار پا ندهد)

- جنگ كريا و جنگ كُشياوَ، كَچل پَيْ هيزمي خوليِوَ!، Jeng kiryaw jeng kuşyawe keĉel pey hêzma xulyêwe(جنگ شد و جنگ خاموش شد، كچل براي چوب دستي مي گشت)

- كَچَل هَر ئننه حَسِبا كلاوَش بِره، Keĉel her enne hesêba kilaweş bêre (كچل همين اش بس كه كلاه اش پايين بيفتد)

- گَرَگشا بدُ دَريا قُلِش تَرِ نَه با! Gerekşa bido derya qulêş terê neba (مي خواهد به دريا بزند و زانوش خيس نشه!)

- دَگا پَرَنه، مَتيلِ كَرَنه! Dega perene metîlê kerene(ده از خبر پر شده، عمه خود را به بیخبری زده است)

- سَرم لوان هَزار ولِوَره! Serim liwan hezar wilêwere(سرم رفته به هزار سوراخ) - لوتَشْ ئاسماني پِكُ! Lûteş asimanî pêko(بيني اش به آسمان مي زند)

- ناني گَه رْمين ئه شقه مه ي پولايينش گَه ره كا، Nanî germîn eşqemey polayiniş gereka (نان گندمین روده ي پولادين مي خواهد)

- نانش به گُشِ ژاوان! Naniş be goşê žawan (مگه نان را با گوش جويده)

- نانش نَبِ لوِ پازي سانِ! Nani nebê liwê piyazî sane(نان نداشت مي رفت پياز مي خريد)

- نان بده به توتَيْ مَدَشْ به سپلَيْ، Nan bide be tutey medeş be sipley (نان بده به سگ مده به بد صفت) - نانش به گوشِ ژاوان،Naniş be goşê žawan  (با گوش نان جويده است)

- بزَ شَقِش وريِنِ لوِ نانو شوانَيْ وَرِ! Bize şeqêş wiryê liwê nan û şiwaney were ( بُز كتك مي خواست مي رفت نان چوپان را مي خورد)

- دَيْ وِرَوْ ئاوِ بَرُت نَك دَيْ پردَوْ نامَردي! Dey wêrew awê berot nek dey pirdew namerdî(به گرداب بزني و آبَت ببرد، بهتر از آن است که از پل نامرد عبور کنی)

- هَرش به پَيْغام ئاوي وَرُوَ!Heriş be peyğam awi wero we (خرش به پيغام آب مي خورد)

- ئاسَوان كارو وِش كَرُ چَقچَقَيچ سَرَوْ وِش مِشنُ! Asewan karu wêş kero ĉeqĉeqeyĉ serew wêş mêşno (آسيابان كار خود مي كند، چَقچَقه(اسم ابزاری در آسیاب آبی) هم سر خود را به درد مي آورد)

- قسِ كَوته سي ددانِ گنُ سي يانِ! Qsê kewte si didanê gino si yanê (حرفي به سي دندان افتاد، به سي خانه هم مي رسد)

- تا گَوْرَ نَواچُش يانَنه، وچكله مَگِلنُش بانَنه!، Ta gewre newaĉoş yanene wiĉkle meglnoş banene(تا بزگ در خانه نگويد، كوچك آن را در بام ها نمي گرداند)

- زامو زواني سارِژ مَبُ! Zamu ziwani sarêž mebo(زخم زبان التيام نمي پذيرد)

-  كارِ كَره نه سِخ سُچو نه كَباب! Karê kere ne sêx soĉo ne kebab (كاري كن نه سيخ بسوزد نه كباب) - كالَكْ به رَنگ نيا! Kalek be reng niya(خربزه به رنگ نيست)

- جَحَنَم جه بَرَش نه گِليوَ خاسا! Jehenem je bereêne gêlîwe xasa (جهنم در آستانه اش برگردي بهتر است)

- نامِوْ زلوو دَرِ وِرانه،Namêw zilû derê wêrane (شهرتی بزرگ و دره اي ويرانه) - ئه جيو توتَن چووه كَري دَمشَره، Ejyo tûten ĉiwe kerî demşere (انگار سگ است چوب به دهانش مي كني)

- خو نيه نا چَرو داري بِ گَلاينه، Xo niyena ĉêru dari bê gelayne (زير درخت بي برگ و ثمر نيستم)

- يو نَگبَتش ئاما به توَوْ ماسي خنكيو، Yo negbetiş ama be tiwew masi xinkiyo (يكي بد شگون باشد، به رويه ماست هم خفه مي شود)

- كتِ مَياوُ دمَيْ ماچُ سولا، Kitê dimey maĉo sola(گربه دستش به دنبه نمي رسد ميگه شوره)

- بيه‌ن كرگه چَرمِ ئاوايي، Biyen kerge ĉermê awayi(شده مرغ سفيدِ آبادي)

- هَر موِوَش سالي رستَن، Her miwêweş salê risten(هر تار مويي به سالي رشته است)

- گول جه سَوْرُگانه ور گنو، Gul je sewrogane wir gino(گل در ميان پهن هم می روید) - ئاخ زوره پَيْ زاتي، Ax zore pey zatê(كاش اين زور با غيرتي همراه بود)

- ئاد سواره و من پياده، Ad siwarew min piyade(او سوار من پياده)

- ئا كالا لايق و ئا بالاينه، Akala layeq u abalayne(آن كالا، لباس شايسته آن قامت است)

- ئانه ئادي كَرد، وا به دَواريش مَكَرو،Ane adi kerd wa be dewari mekero (كار كه او كرده، باد هم با دوار پاره نمي كند)

- په رسابه و دانا به، Persabew danabe(بپرس و دانا باش)

- تفو سه ره و كووي، Tifû serewkûy(تف سر بالا) - هه ر دوليشا به بابایِ سپارده ن،Her dolêşa be wayê siparden (هر دره اي را به بابایي سپرده اند)

- هه ر ديانيش به سالي به ر ئارده ن،Her diyanêş be sale ber ardênê (هر دندانی را به سالي درآورده است)

- هه ر كه س توريا، به شش وريا،Her kes torya beşiş wirya (هركس قهركرد، سهمش خورده شد)

- مو سه رو زوانيمو به ر ئاما، Mû serû ziwanimo ber ama(مو بر زبانم روييد) - مو دلِ دَسينه مه زيو، Mû dlê desîne mezyo!(مو در كف دست نمي رويد)

- كاله ك وه رني يا بويسان رن؟ Kalek wernî ya biwîsan rin? (خربزه مي خوري يا بوته ها را مي كَني)

-  زور براو خوايا، Zor biraw xiwaya(زور برادر خداوند است)

- زور نه بو قَواله به تالا، Zor nebo qewale betala(زور نباشد، قباله باطل است)

- دَوْلَت خواو سَرزَمينيا، Dewlet xiwaw serzemînya(دولت خداي سرزمين است)

- دَوْلَت هَوْريشه به گاوِ گِرو، Dewlet hewreşe be gawê gêro(دولت خرگوشها را به وسیله گاوها مي گيرد) - زواني سور سَرَيْ سَوز مدو واره، Ziwani sûr serey sewz mido ware (زبان سرخ سرِ سبز را بر باد مي دهد) - تَوَنِوَ مَتاوي هورش گِري مشو پالش دَيْ پو،  Tewenwe metawi horiş gêri mişo paliş dey po (سنگي را كه نمي تواني برداري، بايد به آن تكيه بزنی)

- ياواي جوله كه ي واچي به ريشي مردانَت قَسَم، Yaway jlekey waĉî be rîşî merdanet qesem(به يهودي که رسيدي بگو به ريش مردانه ات قسم)

- ياواي شارو كورا تويچ ويت كور كه ره، Yaway şarû kora toyĉ wêt kor kere (به شهر كوران كه رسيدي تو هم خودت را به نابينايي بزن)

- دَست به كلاوَوْ وِته وه بو وا نه بَرُش، Desit be kilawew wêtewe bo wa neberoş(دست به كلاه باش تا باد نبردش)

- ديوار بژنه وه و پاسار چَني توما، Dwar bižnewew pasar ĉenî toma (ديوار بشنو، لب ديوار با توهستم)

- وَرَيْ نِر په ي سَر بريَيْ بو، Werey nêr pey ser biryey bo(بره ي نَر براي سر بريدن است)

- گول ده سه براو پيسي يا، Gul dese biraw pîsîya (آدم گَر هم شان آدم پيس است)

- ماچِ په ي گه وره كناچِ چِشا، Maĉê pey gewre kinaĉê ĉêşa(بوسه اي براي دختر بالغ چيه؟

- ئاوي مردُ ئادْ مَمرْدُ، Awî mirdo ad memirdo(آب مي ايستد، او نمي ايستد)

- شَنه جه مَنه ي كَمـتَرْ نيا، Şene je meney kemter niya(شنده از منده كمتر نيست)

- ئه گه ر كَسي نَبَردا شو كَرو به تو، Eger kesî neberda Şû kerû be to (اگر کس دیگری من را نخواست به تو شوهر مي كنم)

- ئانه ولَنه پات نَلوش پوره، هَشو دَمايت بو دمايت نَنْيوره، Ane wilene pat neloŞ pone hoŞû demit bo dimayt nenyore(آن سوراخ است پايت در آن نيفتد، مواظب دهانت باش، عقبت را فدا نکند)

- تاتَم ديار نيا، ماچا پياييِِ وَرگي واردَن، Tatem diyar niya maĉa piyayê wergî warden (پدرم پيداش نيست، ميگن گرگي هم مردي را دريده است)

- بزَيْ گَره، گَلِوه گَرْ كَرو، Bizêy gere gelêwe ger kero(بُزي گَر،بيمار، گله اي را گَر مي كند)

- پَيْ كَسِ مره پَيْ تو مَره بو، Pey kesê mire pey to merde bo(براي كسي بمير که او هم براي تومرده باشد) - پياوي دو ژنه جَرگي كُن كُنه، Piyawi dužne jergi kunkune (مرد دو زنه جگرش سوراخ سوراخ است)

- تِرْ ئاگاش جه ئاورايْ نيا، Têr agaş je awray niya(سير از حال گرسنه آگاه نيست)

- يَوِش ديِنِ سمَري مَوَرو،   Yewêş diyênê simeri mewero(جو ديده كاه نمي خورد)

- جواب خو شَقِ نيَنِ!، Jiwab xoşeqê niyenê(جواب رد، اردنگي زدن که نيست!)

- چَمْ بازا مَگيريو، ĉem baza megiryo(چشم باز است جلوش گرفته نمي شود)

- خاسه دليِ گُمِچْنه گُم مَبو، Xase dilê gomêĉne gum mebo (نيكي در ژرفاي آب هم گم نمي شود)

- مريچلِ كُره خوا هيليانيش پَيْ كَرو، Mirîĉlê kore xiwa hîlyanîş pey kero (كنجشك كور خدا براش آشيانه می سازد)

- حَوْت كَفَنِم زَرد كَردِ!، Hewt kefenêm zerd kerdê(هفت كفن زرد كردم، زيادترسيدم)

- حيزي به دَسَوامْ مَبو، Hizi be desewam mebo(بي غيرتي مقابله به مثل نيست)

- حيز به لالو وِش فِرا، Hiz be lalo wêş fêra( زور بي غيرت به داييش مي چربد)

- قَوْم گوشتو يَويْ وَرا پِشَوْ يويْ مَمارا، Qewm goştu yoy wera pêşew yoy memara (فامیل گوشت همديگر را مي خورند، ولي استخوان هم را نمي شكنند)

- خوا تا كَشِ نَوينو وَروَشا مَوارنُنه، Xiwa ta keşê newîno werweşa mewarnone (خدا تا كوه ها را نبيند، بر آنها برف نمي باراند

- خوا پِ نَدو به مارا! Xiwa pê nedo be mara(مبادا خدا به مار پا بدهد)

- خوا تخته تاش نيا تخته ريك وزا، Xiwa texte taş niya texte rêk wiza (خدا تخته تاش نيست نظم دهنده تخته هاست)

- خو ماس نيا دَمتو ديار بو، Xo mas niya demto diyar bo( ماست كه نيست از دهنت پيدا باشد)

- خنجَرَوْ ته نگانَيْ، Xinjerew tenganey(خنجر سختي ها) - خنجَري جه كِلانَنه مَمرْدُ، Xinjri je kêlanene memirdo(خنجر در غلاف نمي ماند)

- خَيْر پَيْ خوِش نَك پَيْ دَروِش، Xeyr pet xiwêş nek pey derwêş (نيكي براي نزديكان نه براي بيگانگان)

- خَيال پلاوْ، Xeyak pilaw(خيال پلو)

- اَداو گجيه كَوا نَمَردِنه، Edaw gijye kewa nemerdêne (مادر پيراهن آبي ها نمرده است، يعني زن فراوان است)

- دُلَيْ پَرْ ئاشتي يانَيْن، Doley per aşti yaneyn(سفره پر از نان مایه ی آشتي خانواده است)

- دنيا به دَسه واما، Dinya be dese wama(دنيا به كار مقابله به مثل است)

- رُله جه وَرو ئَدِنه ورگِرُ، Role je weru edêne wirgêro (فرزند، از پيش مادر برمي دارد، آنقدر دزد ماهر است)

- زايفِ دامنَوْ وِش دُژمنشا، Zayfê damnew wêş dižminşa (ضعيفه(زن) دامن خودش دشمنش است)

- هَشپشي باخَلَشْنه سَوْزَلِ گيان ماچا، Heşpişi baxelşene sewzelê giyan maĉa (شپش در جيبش آواز مي خوانند، يعني بي پول است)

- سَد گُناحو يَك توبه، Sed gunah û yek tobe (صد گناه و يك توبه) - توتَيْ هار چل روِ عَمْرشا،  Tûtey har ĉil riwê emirşa(سگ هار چهل روز عمر مي كند

) - شا بَخْشُ شاليار مَبَخْشُ، şa bexşo şalyar mebexşo(شاه مي بخشد شهريار نمي بخشد)

- شالياري به كاليار مَزانُ، Şalyari be kalyar mezano (شهريار را به هيچ حساب می کند، تره براش پاك نمي كند)

- شَرابي مفت قازيچ وَرُش، şerabi mifit qaziĉ weroş(شراب مفت را قاضي هم مي نوشد)

- شَرْ له شِفو ئاشتي له خَرْمان، şer le şêfû aşti le xerman (جنگ به هنگام شخمزدن و آشتي به هنگام برداشت خرمن)

- شَلَنه باوانو كُرَنه، باوان، şelene bawan û korene bawan (مي لنگد خونه ي پدر و كور است خونه پدر)

- مالي قَلْب سَر به ساحِبيشا، Mali qelb ser be sahêbişa (كالاي نااصل متعلق به صاحبش است)

- شَلْ نيا پاش مَرْيان، şel niya paş meryan (لنگ نيست پاش شكسته است) - شُتو وشتري و ديارو عَرَبي، şotu wiştirî u diyaru erebî (شير شتر و ديدار عرب)

- هَرْ سَرَ وَش بو كلاوَ فرِنِ، Her sere weş bo kilawe firênê(سر سلامت باشد، كلاه فراوان است)

- نيمَ تِري جه تاته مَردَيْ خرابتَرا، Nime têri je tate merdey xirabtera (سیر نشدن از پدر مُردن هم بدتر است)

- مَزانو راحَتي گيانيم، Mezanu raheti giyanim(نمي دانم راحتي جانم است)

- ماري تُپا، وزُ وَرو پايما، Mari topa wizo weru payma(مار كشته مي اندازد جلو پام) - وَزي مَوره وَرو پايما، Wezi mewize weru payma(گردو نينداز جلو پاهايمان)

- ماساوي هَرْ وَخت گِريشُ جه ئاوي، تازِنه، Masawi her wext gêrişo je awî tazêne (ماهي هر وقت از آب بگيري تازه است)

- جه تْرو لُوتي سازتَرا، Je tru loti saztera (از گوز لوطي، آماده تر است)

- گلُلَشْ كَوْتَن لِژي، Gloleş kewten lêži(گلوله اش به سراشيبي افتاده)

- گا به گُنا اَناسِ، Ga be guna enasê (گاو نر را با آلتش مي شناسد، احمق و نادان است)

- شَوه قَلاوْ مِردان، şewe qelaw mêrdan (شب قلعه مردان است)

- گيواو سَرو بنجَوْ ويش مزيو، Giwaw seru bijew wêş mizyo (گياه روي ريشه خودش سبز مي شود)

- ئانه بَرزْ فريو، نزم نيشو، Ane berz firyo nizm nişo (آن كسي بلند پروازي كرد، به سراشيبي مي افتد)

- وْلِيْ بي درَيْ مَبو، Wili be direy mebo (گل بي خار نيست)  

بیوگرافی(عادل محمدپور)نویسنده وروزنامه‌نگار

*دریكی ازروزهای پاییزی سال1336(والدین به یاد نمی‌آورند كه كدام روز بوده)درروستای دزلی به دنیاآمده‌ درهمان روستاتاكلاس ششم ابتدایی( آخرین دوره نظام قدیم)درس خوانده،‌سپس جهت ادامه تحصیل به شهر مریوان آمده‌ ودوره‌ی دبیرستان راتاپایان كلاس ششم دررشته‌ی طبیعی آن هنگام به پایان رسانیده ودرآزمون سراسری شركت نموده بنابه رتبه‌ی مناسبی كه داشته درسال(1356)دردانشسرای راهنمایی تربیت دبیر سنندج پذیرفته شده است .

*باروزهای پرفرازونشیب وكوران پیروزی انقلاب،شورونشاطی درزمینه فرهنگی-ادبی و...پیدا نموده ومطالعات وتفحصات ادبی ومطبوعاتی اودر همان آوان شروع به شكوفایی كرده است.

*درسال(1362)بنابه توان واشرافیت درتدریس جهت تدریس درس ادبیات و جغرافیابه دبیرستان دعوت شده ودرسال(1366)وارددانشگاه شده،درشرایط سخت آوارگی وخانه به دوشی پس ازچهارسال موفق به دریافت مدرك كارشناسی دررشته‌ی ادبیات فارسی شده است.درسال(1375)باارائه پایان نامه درحوزه زبان وادبیات كُردی(تحلیل سبك شناسی-انتقادی بیسارانی شاعرناموروغنایی پردازهورامی)موفق به مدرك«كارشناسی ارشدزبان و ادبیات فارسی»شده وپایان نامه‌ اوبادرجه عالی پذیرفته شده ودرسال(1381 )این پروژه تحت عنوان(سرود خزان)چاپ ومنتشرنموده است.

*دردانشگاه تازه تأسیس شده پیام نوردعوت به تدریس شده وتازمان بازنشستگی(خرداد1384)علاوه بردبیرستان‌ها،پیش دانشگاهی هاوتربیت معلم درآن جاهم تدریس می‌ نموده است.

*باآقایان«جلیل آزادیخواه،‌انورروشن،محمدبانی اصل وشیخ رشید حسینی» اولین(انجمن ادبی مریوان)رادرسال1369تاسیس نموده كه محصول آن برگزاری چندین گنكره وسمیناربوده،ازجمله بارزآنها:كنگره شعر-داستان در سال(1371)بوده است.

*باتشویق وهمكاری دوستان«انجمن ادبی-فرهنگی مریوان»درسال(1371) درخواست مجوز(نشریه‌ی زریبار)رانموده وبعدهادراردیبهشت سال(1376) مجوزآن راگرفته واولین شماره‌ی آن درپاییزهمان سال منتشرنموده‌اندوتا تابستان1390،(74)شماره ازآن منتشرشده است وهنوزهم درحال فعالیت است.

*آثار و فعالیت‌ها:

الف)صاحب امتیاز و مدیر مسؤول نشریه زریبار                 

ب) كتاب‌های منتشر شده:

1- سرود خزان، تحلیل انتقادی-سبك شناسی اشعار بیسارانی/ فارسی، 1381

2-شه‌به‌نگی زوانی كوردی هورامی له گاساكان تا...،تاریخی-زبان شناسی،سلیمانیه چاپخانه بابان،2008م/کردی

3-تیروانینیكی نوی بوهیرمنوتیك ورافه‌ی ئه‌ده‌بی،ترجمه از فارسی به كوردی،ناشر مؤسسه چاپ ونشرسلیمانی، 2009 م/ کردی        

4-سوزی لیریكا له ئه‌زموونی شیعری كوردیدا،نقدوبررسی تئوریكیِ شعركوردی، ناشر احسان،1388/كُردی         

ج)آماده‌ی چاپ:

1- مطبوعات كُردی وبازشناسی ساختاری آن‌ها(بیبلوگرافی نشریات كُردی)/فارسی

2-ره‌نگاله؛مجموعه مقالات تحقیقی، تئوریكی و...(كُردی سورانی وهورامی)

3- طرح؛ جریان شناسی شعر كُردی هورامی از ابتدا تا كنون/ فارسی

4-فرهنگ مردم هورامان(1)/ فارسی                 

د) مقالات  چاپ شده درمجلات معتبر كُردی(كردستان ایران وعراق):

رامان،كاروان،گولان،ئاینده،سه‌رده‌م،هه‌نار،هورامان،ریگای.ئازادی،كومه‌ل، ئاوینه،سروه،ئاویه‌ر،زریبار،سیروان،ئاسو،ئاشتی،روژهه‌لات و...

ه) شركت دركنگره‌های ادبی وایرادسخنرانی ویاارائه مقاله:

*كنگره‌های بیسارانی،‌ناری،ماموستاشه پول،قانع،هورامان شناسی سنندج، كنگره‌ی سیاچمانه دانشگاه رازی سنندج،كنگره‌ی شعرمعاصرهورامی دانشگاه رازی كرمانشاه،همایش هورامان شناسی پاوه،همایش ادبی پاوه، چیروك وشعر و ........)،كنگره‌ی مولوی.سلیمانی 1379

*ارائه مقاله،كنگره‌ی مستوره هه‌ولیر1384،كنگره ماموستاهیدی2008 هولیر،فستیوال بین المللی فرهنگی-ادبی -روشنبیری گه‌لاویژی 2004در سلیمانیه و(احرازرتبه‌ی دوم مقاله‌ی تحقیقی)،حضوردرهمان جشنواره درسال2005(احرازرتبه‌ی سوم مقاله‌ی تحقیقی)،كنگره‌ ادبیات كُردی دانشگاه كُردستان سنندج اردیبهشت 1389،كنگره دیداری مولوی سلیمانیه 2010م،فستیوال ادبی بابا طاهر سلیمانیه 2010م، و...

و) پست های اجرایی

-دبیردبیرستان ها،پیش دانشگاهی هاومدرس دانشسراها ومراكزتربیت معلم مریوان

-مدیریت دبیرستان های مریوان

-رئیس شورای شهرمریوان اولین دوره‌

-مدرس زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور

-صاحب امتیاز و مدیر مسئول نشریه‌ی زریبار

-مؤسس  وعضو انجمن ادبی – فرهنگی مریوان( اولین دوره‌ی 1369)

منبع : وبلاگ هورامان هانه به رچه م http://haneberchem.mihanblog.com/post/category/8

ره‌چه‌ڵه‌کناسی شێعری ھاوچه‌رخی ھۆرامی - عادل محمد پور

ھه‌ڵوێسته‌ و تێڕوانینێک:
نامھه‌‌وێ له‌م وتاره‌دا به‌ ورووژاندنی بابه‌تگه‌لی بێ ئامانج و لاوه‌کی، نووسراوه‌که‌ قه‌به‌ بکه‌م، بۆیه‌ پاش ده‌رخستنی ھه‌ندێ خاڵی بنه‌مایی- که‌ له‌ ناواخنی ئه‌م ره‌وته‌دا به‌دی ده‌کرێن- راسته‌و خۆ ده‌ڕۆمه‌ سه‌ر جه‌غزی باسه‌که‌.
شێعری ئه‌وسای ھۆرامی، ھه‌م له‌ «ته‌شک و ھه‌م له‌ ناوه‌ڕۆک»دا له‌ ده‌سپێکه‌وه‌ تا چوار ده‌ھه‌ له‌مه‌وپێش نه‌گۆڕ مابوویه‌وه‌. بۆ؟ شێعری بڕگه‌یی له‌ ئاستی خۆیدا خاوه‌‌ن چه‌پکێ «خسڵه‌تی تایبه‌ت» و «حاڵوو ھه‌وا»ی تازه‌ ھه‌بوه‌ که‌ ھه‌ست به‌ گۆڕانکاریی نه‌کرێت. به‌ رای نووسه‌ر، ئه‌م دیارده‌ له‌ پێکھاته‌ی ئه‌م شێعره‌دا پارادۆکس(دژبه‌ر) ده‌نوێنرێت. ئه‌گه‌ر له‌ به‌راورد له‌ گه‌ڵ شێوه‌کانیتری شێعری کوردی تماشایان بکه‌ین ئه‌وا خه‌سڵه‌تێکی جیاوازن و ھه‌ر کام ده‌توانن«بایه‌خ و جه‌وھه‌ر» بن بۆ ئه‌م شێعره‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر وه‌ک ھۆکاری «وه‌ستاندن و په‌کخستن»ی پڕۆسه‌ی گۆڕانکاری سه‌یریان بکه‌ین ئه‌وا «خه‌سار» دێنه‌ به‌رچاو.

چه‌ند ھۆکارێک:
ئه‌و ھۆکارانه‌ که‌ تا چه‌ند ده‌ھه‌ له‌مه‌و پێش بوونه‌ له‌مپه‌ر و یان به‌ربه‌ست له‌ گۆڕانکاریی شێعری ھۆرامی له‌م چه‌ند «گوزاره‌»دا خۆیان ده‌بیننه‌وه‌:
الف) ھه‌ندێ خاڵی «جوانیناسی» له‌ ناواخن شێعر و زوانی ھۆرامیدا به‌دی ده‌کرێ، که‌ له‌ به‌ دوا خستنی رێفۆرمخوازیی ئه‌م پڕۆسه‌ کاریگه‌ری ھه‌بوه‌. به‌ په‌یلوای نووسه‌ر«کرکه‌ ده‌نگ یان زڕه‌ده‌نگ» ئه‌و ئامیانه‌ بوه‌ که‌ زاڵێتی «ھێژمونی» خۆی له‌ پڕۆسه‌ی ده‌نگ‌سازیدا نواندوه‌ و بۆته‌ یه‌کێک له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ جیاوازه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی زوان و شێعری «لیریک، غنایی» ھۆرامی. بۆیه‌ له‌و مه‌ودا زه‌مه‌نی دوور و درێژه‌دا شێعرمان نه‌که‌وته‌ ژێر لێشاوه‌ی عه‌روزی عه‌ره‌بی و دواتریش ھه‌ست به‌ (گۆڕانکاری) نه‌کرێتن. نووسه‌ر پێشتر له‌ نووسراوه‌کانیدا به‌ ته‌سه‌ل له‌ باره‌ی چه‌شنی ئه‌فڕاندیه‌تی ئه‌م توخمه‌ زوانیه‌ له‌ ناواخنی شێعردا، باسی کردوه‌ و لێره‌دا دووباره‌ ناکرێنه‌وه‌ .
لێره‌دا با ئه‌وه‌ روون بکه‌مه‌وه‌ که‌ تێزی «حاڵ و ھه‌وای تازه‌»، مه‌دلوول و مه‌به‌ستی تایبه‌ت ده‌گرێته‌ خۆ. حاڵ و ھه‌وای تازه‌ ته‌نیا له‌ به‌راورد له‌ گه‌ڵ شێعری شێوه‌کانیتری کوردیدا دێته‌ نواندن که‌ زۆرتر له‌ ژێر کاریگه‌ری جه‌وھه‌ری جوانخاسی عه‌ڕه‌بیدا بووگن تا ھه‌ڵگری جه‌وھه‌ری خۆماڵی، نه‌ «گونجاندن و به‌راوردکاری» له‌ گه‌ڵ چه‌مکه‌ تێئۆریکیه‌کانی شێعری ئه‌مڕۆدا.
ب) فۆڕمی «مه‌سنه‌وی» ھه‌ر له‌ مێژه‌ به‌شێکی ئه‌وه‌نه‌بڕاو بوه‌ له‌ ته‌شکی(ساختار) شێعری ھۆرامی. ئه‌م ماده‌ شێعرییه‌ دۆخێکی تایبه‌تی بۆ شێعر ھۆرامی ره‌خساندوه‌ که‌ زۆر جیاوازه‌ له‌ شێعری کلاسیکیتر . بۆ وێنه‌«به‌یت، دێڕ» له‌ مێحوه‌ری ئاسۆیی(افقی) «قه‌سیده‌»و «غه‌زه‌ڵ»و فارسی و کوردی سۆرانیدا مانای سه‌ر به‌ خۆی ھه‌یه‌، که‌ چی له‌ مه‌سنه‌وی ھۆرامیدا ئه‌م توخمه‌ کاربردی خۆی له‌ ده‌س ئه‌دا. واته‌ به‌یته‌کان له‌ تۆڕی سه‌رتاره‌خواری(ئه‌ستوونی، عمودی)دا، فره‌ مانایی و فره‌ په‌یامی درووست ده‌که‌ن و له‌ ئاستی خۆیدا ره‌ھاتر، ئازادتر و له‌ ھه‌مان کاتدا یه‌کانگیرتر دێته‌ به‌رچاو له‌ دابه‌زاندنی زمانی شێعردا. ئه‌م توخمه‌ له‌ عورفی تێئۆری شێعردا«ھارمۆنی» پێده‌گوترێ. ھارمۆنی له‌ شێعری مۆدێڕنیدا ئیھتێمامێکی ئه‌وتۆی پێدراوه‌ و یه‌کێکه‌ له‌ خاڵه‌ به‌ ھێزه‌کانی پێکھاته‌ی شێعری ھاوچه‌رخ. داکۆکی من له‌ سه‌ر «مه‌سنه‌وی ھۆرامی» له‌ سه‌ر ھه‌مان تۆخمه‌ که‌ ھۆکاری به‌دیھێنانی «ریتم»ه‌ له‌ پێکھاته‌ی ھۆنه‌دا، نه‌ رواڵه‌تی نه‌ریتی و کۆنی ئه‌و فۆڕمه‌.
ج) له‌ پڕۆسه‌ی مێژوویی شێعری ھۆرامیدا، بڕێ شاعێر وه‌ک «بێسارانی، 11 ک.م» و «صه‌یدی، 13 ک.م» و به‌ تایبه‌ت «مه‌وله‌وی تاوه‌گۆزی، 14-13 ک.م»،-که‌ ئه‌وانیش خۆیان سه‌ر به‌ ره‌وتی باوی بڕگه‌ی ھورمزگان بوون(سنت معھود ھجایی ھورمزگان)، نه‌خشی «کاریزمایی»یان ھه‌بوه‌ و شاعێرانی دواتر وه‌ک «دانای کول، زانای گشتی، راوی فازڵ و ھه‌مه‌دان و نوخبه‌» بۆ شێعری ئه‌وانیان روانیوه‌ و بێ یه‌کو و دوو رێچکه‌ی شێوازی ئه‌ده‌بی و ھه‌ناسه‌ی ئه‌وانیان قۆستۆته‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی که‌س یان که‌سانێ ئاوڕێک له‌ مه‌نھه‌جه‌که‌یان بده‌نه‌وه‌. له‌وه‌ گرینگتر ئه‌م شاعێره‌ نوخبانه‌ به‌ «تابۆ»، «پیرۆز» و «بڤه‌» دانراون، بۆیه‌ رێورێچکه‌ی ئه‌ده‌بی ئه‌وان له‌ «فۆرم و مه‌زموونخوازی»دا وه‌ک خۆی وه‌رگیراوه‌. ره‌نگه‌ ده‌گمه‌ن بن شاعێرانێک که‌ له‌م «ھێڵه‌ ئه‌ده‌بی»یه‌ لایان دابێ. ھه‌ر به‌م بۆنه‌وه‌، نه‌که‌وتونه‌ته‌ توخنی و که‌متر درمناسی کراون، یان ره‌نگه‌ ھه‌ر نه‌کرا بێتن، ئه‌مه‌ له‌ نه‌وعی خۆیدا، خه‌سارێکی ھه‌ره‌ مه‌زن دێته‌ ئه‌ژمار بۆ ئه‌م جمه‌ شێعرییه‌(ره‌وتی شێعری). ئه‌گه‌ر ئاوا نه‌بواێی شێعری ھاوچه‌رخی ھۆرامی ئێستا خۆی له‌ ئاستێکی به‌رزتردا ده‌بینیه‌وه‌.
د) له‌ روانگه‌ی نووسه‌ردا، شێعری کوردی سۆرانی به‌ ھۆی کاریگه‌ری ھه‌ندێ پارامێتر وه‌ک به‌ ئیستاندارد کردنی زوانی یه‌کگرتووی کوردی، حاڵه‌تێ «ھێژمونی، Hegemony، خۆزلزانی، برتری‌جویی» ھه‌بوه‌ به‌ سه‌ر شێوه‌کانیتری کوردی به‌ تایبه‌ت ھۆرامیدا. له‌م گۆشه‌نیگاوه‌ شاعێرانی ھۆرامی زوان به‌ جێی که‌ڵکه‌ڵه‌ی شێعری ئه‌مڕۆی ھۆرامی، ورکه‌ی سۆرانی گۆتنه‌وه‌یان بووه‌ و زۆرتر به‌و شێوه‌ وزه‌ی خۆیان خستۆته‌ گه‌ڕ. من شاعێرانێک ده‌ناسم که‌ زوانی دایکیان ھۆرامییه‌ به‌ڵام تاکه‌ دێڕێکییان به‌م زوانه‌ دانه‌ناوه‌. به‌م جۆره‌ تا ماوه‌ێی چوار دھه‌ له‌مه‌و پێش ئیھتێمامێک به‌ پێداچوونه‌وه‌ی مه‌نھه‌جی شێعری ھۆرامی نه‌کراوه‌ و ئه‌م پڕۆسه‌ نه‌زۆک ماوه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ش یه‌کێکیتره‌ له‌ خه‌ساره‌کانی پڕۆسه‌ی گۆڕانکاری بنه‌مایی شێعری ھۆرامی که‌ ئۆباڵی ده‌که‌وێته‌ سه‌ر ھه‌مان شاعێران.
به‌ڵام له‌ گه‌ڵ ئه‌م «رێو رێچکه‌»یه‌دا و ھه‌بوونی ئه‌م ھۆکاره‌ سه‌ره‌کیانه‌، ماوه‌ی چوار ده‌ھه‌یه‌ شێعری ھۆرامی ھه‌م له‌ «ته‌شکی لیریکا، ساخت غنایی»-سیستمی 5+5- و ھه‌م له‌ «مه‌ژگه‌، ناوه‌رۆک»دا که‌وتۆته‌ به‌ر شه‌پۆلی گۆڕانکاری سه‌رده‌میانه‌وه‌.
ئه‌گه‌رچی ھێشتا زوه‌ که‌ له‌ باره‌ی ئه‌م جمه‌ ئه‌ده‌بیه‌وه‌ قسه‌ بکرێت. به‌ڵام نووسه‌ری ئه‌م دێڕانه‌ ئه‌یه‌وێ بۆ یه‌که‌مجار شۆڵه‌یه‌ک بخاته‌ سه‌ر چه‌شنی سه‌رھه‌ڵدانی قۆناخه‌کان و ده‌رخستنی ھه‌ندێ له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌کان با ببێته‌ به‌ردی بنه‌ڕه‌تی ئه‌م ره‌وته‌ و ئه‌گه‌ر دوایی که‌س یان که‌سانێک بیانه‌وێ له‌م باره‌وه‌ تۆژینه‌وه‌ بکه‌ن لانیکه‌م بنه‌ماکانی روون کرابێته‌وه‌ و ئاسانکاریه‌ک کرابێ بۆ ئه‌وان.

* لادان له‌ رێسای باوی بڕگه‌یی و
و فوڕمی مه‌سنه‌وی

پێشتر ئاماژه‌مان دایه‌ که‌ ئه‌م ره‌وته‌ له‌ سه‌ر کاریگه‌‌رییه‌کانی سونه‌تی باوی ئه‌ده‌بی«سنت معھود ادبی» نه‌گۆڕ مابوویه‌وه‌. «عوسمان محه‌مه‌د ھۆرامی» له‌ ژێر کاریگه‌ری «رێفۆرم»کاریی مامۆسا گۆران له‌ ساڵی (1972 ز) بۆ یه‌که‌م جاری «ئێرو دڵی، ئاوری دڵ»ی دانا و به‌م شێوه‌ ئه‌م ده‌قه‌ بوو به‌ یه‌که‌م«رێسا گورێز، ھه‌نجارشکێن»ی شێعری بڕگه‌ی ھۆرامی.
به‌ڵام له‌ پاڵ ئه‌م رێفۆرمکاریه‌نه‌ بڕێ پرسی تێئۆریکی-ئه‌ده‌بی بۆ به‌رده‌نگی(موخاته‌ب) شێعرمان قوت ده‌‌بنه‌‌وه‌ که‌ ناکرێ به‌ سانایی چاویان لی‌ بنوو قێنین. با سه‌ره‌تا پرسه‌کان بخه‌ینه‌ به‌رچاو ئه‌نجا به‌ پێی توانست له‌ روانگه‌ی خۆمانه‌وه‌ وڵامی لۆژیکیان بۆ بده‌ینه‌وه‌. پرسه‌کان ئه‌مانه‌ن:
ئایا ئه‌م »رێسا گورێزی»یه‌ و خۆلادان له‌ خسڵه‌ته‌کانی باوی شێعری کلاسیکی ھۆرامی وه‌ک باقی شێعره‌کانتر(کوردی سۆرانی، فارسی، عه‌ره‌بی و تورکی)ئاگاھانه‌ و له‌ سه‌ر بنه‌مایه‌کی تێئۆریکی و جوانخاسی(جه‌ماڵ شناسی) تایبه‌تی ھاتۆته‌ نواندن؟
لق و پۆکانی ئاڵترناتیڤی ئه‌م باسه‌ بابه‌تی- تێئۆریکییه‌ چی بووگن؟
و له‌ کامه‌ کتێب، بڵاڤۆکدا ھاتوونه‌ته‌ چاپ و په‌خش کرن؟
ده‌کرێ بزانین له‌ پڕۆسه‌ی تازه‌گه‌ریدا ته‌نیا دیدی تازه‌، جیاواز و ھه‌بوونی ده‌زگای یه‌کگرتنی جوانخاسیی سه‌رده‌میانه‌(دستگاه‌ منسجم زیباشناختی) له‌ ته‌شکوو نێوه‌رۆکدا، ده‌توانێ پێکھاته‌ی شێعری ئه‌وسا(شعر سنتی) تێک بدات و سه‌ر له‌ نوێ بیناێی شه‌کیلتر دروست بکاته‌وه‌. که‌چی ئێمه‌ له‌م تۆشه‌ ئه‌ده‌بیه‌ بێبه‌ش بوین.
که‌س یان که‌سانێکمان وه‌ک:«نیمایوشیج» ی فارس( 1276-1338 ک.ر»، «نازک‌الملائێکه‌» خانمه‌ شاعێری ھاوچه‌رخی عه‌ره‌ب(2007-1923ز)، «نازم حێکمه‌ت» ی ترک(1963-1902ز» و مامۆستا گۆران»ی سۆرانی(1962-1904 ز) نه‌بوه‌ که‌ به‌ «وته‌ و نووسین» ھه‌یکه‌ڵی شێعری ھۆرامی تێئۆریزه‌ و موھه‌ندێسی بکه‌ن و زه‌مینه‌ درووست بکه‌ن بۆ «گۆڕانی بنه‌مایی» شێعر ھه‌م له‌ «ته‌شک» و ھه‌م له‌ «نێوه‌ڕۆک»دا.
له‌م باره‌وه‌ ته‌نیا ده‌توانین به‌ شێعره‌کانی «عوسمان محه‌مه‌د ھۆرامی به‌ تایبه‌ت شێعری «ئێرودڵی، ئاوری دڵ» که‌ له‌ ساڵ (1972 ز) وتراوه‌ و چند پارچه‌ شێعریِکیتر له‌ ساڵه‌کانی دوایی له‌م شاعێره‌، ئیشاره‌ بکه‌ین که‌ بێ گومان ئه‌وانیش له‌ کاریگه‌ری شێعری سۆرانی و رێفۆرکاری «گۆران» بێ‌به‌ش نه‌بون. به‌ڵام لانیکه‌م «ئێرو دڵی» و ئه‌و شێعرانه‌ سوودیان ئه‌مه‌یه‌ که‌ بۆ یه‌که‌م جار توانی ته‌جروبه‌ی ھه‌نجارشکێنی ئوسلوبی بڕگه‌ بکاته‌ زایه‌ڵه‌ی رێفۆرم و ته‌نانه‌ت خۆشکردنی زه‌مینه‌ بۆ قۆناغه‌کانی دوایی له‌ شێعری ھۆرامیدا. ئه‌م پاساوه‌ش به‌ سانایی ناتوانێ به‌رسڤێک بێت بۆ ئه‌و پرسه‌ ئه‌ده‌بیه‌. چوونکای وتنی ئه‌م قسه‌ که‌ «فڵانی له‌ سه‌ده‌ی فڵان، فڵان شێعری بێ وه‌زنی و قافیه‌ش گوتوه‌، گرێی کێشه‌که‌ی ئێمه‌ ناکاته‌وه‌. زانستیتر ئه‌مه‌یه‌ که‌ بگوترێ ده‌سپێکی(مبدا) شێعری ئه‌مڕۆمان وه‌ک فه‌لسه‌فه‌ی جوانخاسی(فلسفه‌ زیباشناختی)، یان شێوازێک(سبک) و یان وڵامێک بۆ پێگه‌یشتنی نیازه‌ مێژوویی و ئه‌مڕۆییه‌کانی گلێرگه‌مان، که‌ی و چ جۆر بووه‌؟
نیمایوشیج (1276-1338 ھ.ش) وه‌ک نوێخوازه‌کانی پێش له‌ خۆی، شێعری نوێ و ئاوانێگاردی له‌ رێی زوانه‌ ئوروپاییه‌کاندا به‌ تایبه‌ت فه‌رانسه‌ ھێنایه‌ نێو شێعری فارسی. به‌ڵام جیاوازی نیما له‌ گه‌ڵ ئه‌ونیتر وه‌ک: (ته‌قی ره‌فعه‌ت، جافر خامنه‌یی، خانوم که‌سمایی و لاھووتی) ئه‌وه‌ بوو که‌ ئه‌و به‌ ده‌رک و شعورێکی جوانخاسانه‌ته‌ر له‌ فه‌لسه‌فه‌ی شێعردا، به‌ ئاماده‌یی و ئه‌ره‌زاناییه‌وه‌ ھاته‌ مه‌یدان و سه‌ره‌نجام ھه‌یکه‌لی شێعری ھاوچه‌رخی فارسی تێئۆریزه‌ کرد» .
له‌ شێعر ھاوچه‌رخی کوردی سۆرانیدا ره‌نگه‌ «مامۆسا گۆران»یچ ئه‌م روڵه‌ی بووبێتن. «شێخ نوری شێخ ساڵح» به‌ر له‌ ئه‌و ده‌ستی دایه‌ شێعری تازه‌. به‌ڵام وه‌ک گۆران نه‌یتوانی ببێته‌ خاوه‌ن ده‌زگایه‌کی جوانخاسی یان ده‌رک به‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌و تێئۆرییه‌. که‌ چی ھه‌ر به‌م ده‌لیله‌ «گۆران» بوو به‌ «باوکی تازه‌گه‌ری و نۆژه‌نی شێعری کوردی سۆرانی» و بنه‌مای ئه‌م شێعره‌ی تیۆری په‌ردازی کرد.
«گۆران» وه‌ک «نیما» له‌ باسه‌ تیۆریکییه‌کاندا ئه‌وه‌نده‌ به‌ توانست و به‌رزه‌فڕ نه‌بوو، به‌ڵام توانی جگه‌ ده‌سبه‌ردار بوون له‌ قه‌یدو به‌ندی عه‌روزی عه‌ره‌بی و به‌زاندنی نورمه‌کانی ئه‌م ئوسلووبه‌ که‌ ساڵ‌ھای ساڵ به‌ سه‌ر شێعری کوردی سۆرانیدا سێبه‌ری کرد بوو، بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ جه‌وھه‌ری خۆماڵی شێعری ھۆرامی-که‌ من پێشتر به‌ حاڵ وھه‌وای تازه‌ وه‌سفم کرد- له‌م رێگه‌دا شۆڕشێکی مۆسیقایی له‌ حه‌وزه‌ی شێعردا به‌رپا بکات.
ئه‌م دیارده‌ یانێ ئێھتیمامی «گۆران» به‌ بنه‌ماکانی جوانخاسی شێعری ھۆرامی که‌ من به‌ توخمی «کرکه‌» نێودێرم کردوه‌، بۆ شاعێران و ره‌خنه‌کرانی کوردی ھۆرامی به‌ڵگه‌یه‌ که‌ به‌ وه‌سواس و وردبینییه‌وه‌ بڕواننه‌ ئه‌م جه‌وھه‌ره‌ و به‌ سانایی لێی تێنه‌په‌ڕن، ده‌کرێ بینای جوانیناسی شێعری ئه‌مڕۆ له‌ سه‌ر ئه‌م پێڕه‌وه‌ مێعماری بکرێتن. گوتمان شێعری ھۆرامی به‌ پێی ئه‌و خسڵه‌تانه‌ که‌ ئاماژه‌مان پێدا، له‌ نۆعی خۆیدا به‌ تایبه‌ت له‌ فۆڕم و پێکھاته‌دا«ره‌ھاتر» ده‌نوێنرێت، بۆیه‌ دێرتر که‌وته‌ به‌ر شه‌پۆلی گۆڕانکاری. تیۆری زانێکی توکمه‌و ئاگاو ئه‌کتیڤی نیاز بووه‌ که‌ له‌ ماندوویه‌تی و ئه‌زمونخوازی و موکاشفه‌ی زێھنی و لۆمه‌ی کۆنه‌په‌رستی نه‌ھه‌راسرابێ و وه‌ک ئه‌و پێشه‌نگانه‌ که‌ پێشتر ناوم بردن، به‌ «گوتن و نووسین»، ته‌شکو مه‌ژگه‌(فۆڕم و ناوه‌ڕۆک) شێعری ئێمه‌ی تێئۆریزه‌ بکردباێی. که‌چی ئه‌م باسه‌ش نابێ ببێته‌ ھۆی ئه‌وه‌ که‌ ئێمه‌ له‌ واقێعه‌کان و ھه‌بوونی ھه‌ندێ ده‌ق چاو بنووقێنین، وه‌ک ئیفلیج بڕوانینه‌ ئه‌م ره‌وته‌ ئه‌ده‌بیه‌.
وێڕای درووستی ئه‌مانه‌ شێعری ھۆرامی ئه‌گه‌رچی دێر، ماوه‌ی چوار ده‌ھه‌یه‌ ئاھه‌نگی گۆڕانکاری له‌ «ته‌شک»و و ھه‌ر وه‌ھا «ناوه‌ڕۆک» سازکردوه‌ و چه‌ند قۆناغێکی کورتی بڕیوه‌ و تا راده‌ێی بووگه‌سه‌ خاوه‌ن «مینی ره‌وت»ی خۆی. یه‌کێک له‌و قۆناغانه‌، دیارده‌ی رێساشکێنی شێعری بڕگه‌یی (5+5) و کوڵو درێژ کردنی دێڕه‌کانه‌ له‌ ته‌شکی مه‌سنه‌ویدا و پێشتر گوتمان «ده‌ق»ه‌ شێعری «ئێرو دڵی» بۆ یه‌که‌م جار بوو به‌ رچه‌شکێن سیسته‌می بڕگه‌ له‌ شێعری ھۆرامیدا.
دانه‌ری ئه‌م ده‌قه‌«عوسمان محمد صالح فرج، مه‌شھوور به‌ عوسمان محمد ھۆرامی»یه‌ که‌ دانیشتووی سلێمانی باشووری کوردستانه‌ و له‌ دایک بووی شارۆچکه‌ی «ته‌‌ویڵێ، Tewêlê، به‌رواری 1936ز»یه‌ . کاک عوسمان ئیستا مامۆستای خانه‌ نشینه‌. له‌ حه‌وزه‌ی شێعردا به‌تایبه‌ت بۆ زاڕۆکان و کاری نووسیندا خاوه‌ن ئه‌زموونه‌، تا ئیستا چه‌ند به‌رھه‌می به‌ دوو شێویه‌ی سۆرانی و ھۆرامی چاپ و په‌خش‌کردۆته‌وه‌ . ساڵی (1972 ز) ژێر کاریگه‌ری شێعری ئه‌و سه‌رده‌مه‌ شێعرێکی به‌ ناوی«ئێرو دڵی، ئاوری دڵ» داناوه‌، ھه‌ر وه‌ھا که‌ ئاماژه‌مان پێدا له‌م شێعره‌دا رێسای باوی «په‌نج په‌نج»ی له‌ ھۆرامیدا به‌زاندوه‌ و گه‌یشتۆته‌ ته‌جروبه‌یه‌کی تازه‌ بۆ شێعری ھۆرامی. پاشان له‌ ساڵه‌کانیتر دا چه‌ند ده‌قه‌ شێعریتری ھه‌ر به‌و ریتمه‌ داناوه‌. ئه‌م شێعره‌ بوو به‌ به‌ردی بناغه‌ بۆ شاعێرانی ھۆرامی له‌ رۆژھه‌ڵات. من خۆم شاھێدم له‌ گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی که‌ ئێستا له‌ شێعری ئه‌مڕۆی ھۆرامیدا خاوه‌ن ده‌قن، باسمان له‌ «رێساگورێزی» کاک عوسمان- وه‌ک پێشه‌نگ له‌م بواره‌دا، کردوه‌. ئه‌مه‌ش ده‌قه‌که‌ و به‌شێک له‌ شێعره‌کانتری. شایه‌نی ئاماژه‌یه‌ باقی شێعره‌کانی به‌ کامڵی له‌ ئارشیودا مه‌وجوودن که‌ خۆی داویه‌تی به‌ نووسه‌ر.

*ئێرو دڵی، êrû dilî
گردَ نه‌یار و دۆسێ ماچا/دوورو نزیک،/سه‌رجه‌م مێژوونویسی ماچا: ئورومۆنا/ھۆرامانا/ئاریمانا/ئێره‌ گه‌شه‌و/دڵ و گیان و گردیمانا.../شۆق و کڵپه‌و ئاته‌شگاکا/مژده‌و په‌شتاو په‌شتیمانا/گۆره‌ته‌رین نیزانییا/بانگگه‌وازه‌ فره‌ رۆشنه‌که‌و/ناخه‌ پاکه‌و یه‌زدانییا،/ئایرمانا/سه‌یرانگه‌و میتراییشناسان/دڵما گه‌شا/وه‌شیمانا/سه‌رانسه‌ر تا دما ھه‌ناسه‌/مه‌ڵبه‌ندَ و گردَ/ھورۆچیایاو پاک و خاسان،/خونچه‌ گه‌شه‌و ئارمانی/ھه‌ر ئاھه‌وگا و شادَمانی/ھه‌رده‌م، گه‌ش گه‌ش، گه‌شه‌ که‌رۆ/چه‌نی رۆزگاری و دۆرانی/په‌یام یاونۆ/مژده‌ مدَۆ/لوتکه‌و سه‌رکه‌شماتا رووگه‌و/واته‌و په‌یامی نوورانی،/جه‌ سه‌رزه‌مینی پیرۆزۆ/په‌یاپه‌، په‌ی گرد جیھانی/گه‌شه‌و سه‌رچه‌مه‌و رۆشنی/بانگه‌وازا/کوڕو پیرا ئورۆمۆنی/ناڵه‌شا وه‌شته‌رین سازا/ھه‌ر پا رازه‌ شیرینه‌نه‌/ئه‌شقما په‌ڕاو/جه‌ وینۆگه‌و گه‌شوینیه‌نه‌/چریکه‌ما به‌رزو سه‌رڤازا/به‌ ئاوازو زڤانه‌ گه‌شه‌که‌و ئاڤیستای/سرودو نه‌مریما تۆمارا/ھه‌میشه‌ په‌ی ھه‌تا ھه‌تای/لانما وه‌شته‌رین گوڵزارا.../ئینه‌ زادَه‌و/ئه‌شقو پیرۆزو یه‌زدانین/بوته‌و په‌ڕگڕو بیکوتاو/دڵه‌ شادَه‌که‌و ھۆرامانین.

ته‌وێڵێ/10/2/1972 م
ئه‌شقی دانسقه‌
ئه‌ڤینو من دڵگیرا/ ئۆ گڵاوی پاکی مشۆ
چنگش جه‌ گیانیم گیرا/ بورکان ئاسا ھور مشو...
بێپه‌روا ھه‌ر ملوونه‌/ په‌ی سه‌رچه‌مه‌و ئاشنایی/ که‌ فره‌ته‌ر سه‌رکه‌رونه‌/ دنیام بۆ به‌ رۆشنایی.
ئه‌ی سۆزداری بێوێنه‌/ سه‌راپا جه‌سته‌م وینه‌/ جه‌ ناخۆ دڵنیانا/ نازاری/ دانسقه‌نی/ مه‌کینته‌رین عه‌شقه‌نی به‌ سۆزیوی وه‌ھاری/ئی خه‌زانیه‌ رازنه‌،/ به‌ خه‌ندیوی گۆڵزاری/ ئاسۆم په‌ی ترازنه‌
ته‌وێڵێ: 3/9/1974

گه‌شت
ژین و گیانم/ من گه‌ره‌کما خه‌م لابه‌ری/ کسپه‌ و ژانم/ به‌ رۆشنایی ژێنی که‌ری/ یا ده‌س جه‌ ده‌س/ بلمێ سه‌یرانوو که‌شا/ به‌ بێده‌ربه‌س/ سه‌رده‌مێ ئا باخه‌ گه‌شا/ با دووباره‌/
گێڵمێوه‌ به‌ھه‌شتی به‌رین/ چا گۆڵزاره‌/ده‌م بنیه‌مێ چه‌مه‌ی شیرین/ ده‌س باره‌، ده‌ی/ ئۆخه‌ی ئوخه‌ی/ با بلمێ په‌ی/ سه‌رچه‌مه‌و سه‌یرانی بییه‌ی/ ئۆخه‌ی ئۆخه‌ی!!
سلێمانی 1/2/1989 ز
یان ئه‌م شێعره‌:
* ئه‌ندێشه‌ی کاریگه‌ر وێڵا/دێوانه‌ ئاسا و بێ په‌روا/پۆل پۆل شه‌یداکێ ھه‌ر گێڵا/جه‌ کام لاوه‌، /کام مه‌ڵبه‌ندۆ،/جه‌ کام زێدَ،/ده‌س په‌نه‌ که‌رمێ./جه‌ وه‌ش ته‌رین،/چه‌مه‌ی شیرین،/ئاوه‌و نه‌مری تا سه‌ر وه‌رمێ./په‌ی به‌ رازه‌ و/باو و باپیریما به‌رمێ ...
*ڕوانین بۆ ئاسۆیه‌کی رووناکتر و
ته‌جرۆبانێک تازه‌تر

ئه‌م قۆناخه‌ سه‌ره‌کی دێته‌ ھه‌ژمار و له‌ راستیدا چه‌ند قۆناغیتر ده‌گرێته‌ خۆی. که‌ ھه‌ر کام له‌ یه‌کتردا ده‌ھه‌یه‌ک مه‌ودای زه‌مانییان ھه‌بوه‌. به‌ تێکڕا ده‌توانین بڵێین شێعری ھۆرامی دوای رێساگورێزی «ئێرو دڵی» -ھه‌ر چه‌ند ده‌قه‌شێعرمان که‌مه‌- نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م ره‌وته‌ ده‌ستی پێکردوه‌، ھه‌رکامیش بۆن و به‌رامه‌ی شێوازی تایبه‌تی خۆیان ھه‌یه‌ که‌ ده‌کرێ له‌ ئاستی خۆیاندا به‌ ته‌جروبانێکی جیاوازتر له‌ یه‌ک به‌ ھه‌ژمار بێتن. له‌ دوای «رێساگۆرێزی» ئه‌م شاعێرانه‌ تا به‌ ئه‌مڕۆ خاوه‌ن ده‌قی داھێنانی شێعرین.

«جه‌لیل عه‌باسی(قه‌قنه‌س)، کولسووم عوسمانپوور، ره‌وف مه‌حمودپوور، په‌رویز بابایی، محه‌مه‌د ره‌شید ئه‌مینی، داوود غه‌فاری، محه‌مه‌د شه‌ریف عه‌لی‌ڕه‌مایی ، یۆسف رسول ئابادی، ھادی سپه‌نجی، مه‌نسور ره‌حمانی، موختار ھێدایه‌تی، جه‌ھانگیر مه‌حموود وه‌یسی، ئه‌حسه‌ن ره‌شیدی، مدریک که‌ریمی ، ئاشنا عه‌باسی، شایان ره‌بیعی، فه‌رید عه‌باسی، سابیر سه‌عیدی، عه‌بدوڵا حه‌بیبی، کورش ئه‌مینی، "ئه‌مین حاجی زه‌ڵمی، ئیبراھیم حاجی زه‌ڵمی و..." ، شنۆ ڕه‌حیمی، سابیر عه‌زیزی ، بێھروز محه‌مه‌دپوور ، بورھان ئه‌خته‌ر و...»
با ئه‌وه‌ روون بکه‌مه‌وه‌ که‌ له‌م نووسراوه‌دا ناو که‌سانێک ھاتوه‌ که‌ یان خاوه‌ن ده‌فته‌ره‌ شێعری په‌خشکراوه‌ن و یان ده‌قه‌شێعریان له‌ گۆڤاره‌ ئه‌ده‌بییه‌کانه‌ چاپکراون و یان له‌ گلێرگه‌ ئه‌ده‌بییه‌کاندا خوێندراونه‌ته‌وه‌. ره‌نگه‌ ناو که‌سانێک بن شێعریان چاپ و په‌خش نه‌کرابێته‌وه‌ و یان نه‌خوێنرابێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ سه‌ر داواکاری من ده‌قه‌ شێعریان ھێنابێ یان ته‌نیا ناوی ھاتوه‌. ره‌نگه‌ که‌سانێکیچ بن شێعر بلِێن به‌ڵام ناویان یان نمونه‌ شێعریان لێره‌دا نه‌ھاتبێ، یان داوامکردون نه‌یانھێناوه‌ و یان من نه‌مزانیوه‌ و ده‌سڕه‌سیم نه‌بوه‌، له‌م حاڵه‌ته‌دا ھیچ لارییه‌ک روو ناکاته‌ نووسه‌ر و نابێ به‌ تاوان بۆی. ره‌نگاه‌که‌سانێچ بن له‌ روی زه‌وق و یان ته‌نیا بۆ سوکنای خۆی، یه‌ک دوو شێعری وتبێ، به‌ڵام له‌ ئاستێکدا نه‌بن که‌ باسیان له‌ سه‌ر بکرێتن. با به‌ شێوه‌ی گشتی تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌م ره‌وته‌ ئه‌ده‌بییه‌، ئاراسته‌ی به‌رده‌نگ بکه‌ین و پاشان ئیشاره‌ بکه‌ین به‌و ده‌قه‌ سه‌ره‌کیانه‌ که‌ چاپ و بڵاوکراونه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ راو په‌یلواو منه‌ بزانین ئێوه‌ چلۆن بۆی ده‌چن.

* ھه‌ندێ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ره‌وتی
شێعری ھاوچه‌رخی ھۆرامی له‌ ده‌سپێکه‌و تا ئه‌مڕۆ

1- به‌ پێچه‌وانه‌ی شێعری کلاسیکی ھۆرامی که‌ خاوه‌ن فه‌لسه‌فه‌، شوناس و نێزامێکی ئه‌ده‌بی تایبه‌ت به‌ خۆی بووه‌، شێعری ھاوچه‌رخ قوتاره‌ له‌م توخمه‌ جه‌وھه‌رییه‌. چوونکای بنه‌ماکانی «جوانخاسی»ی له‌ لایه‌ن که‌س یان که‌سانێک له‌ سه‌ر ده‌رک به‌ به‌رپرسیاره‌تی گۆڕانکاریی له‌ شێعردا، تێۆری په‌ردازی نه‌کراوه‌. ئه‌م ره‌وته‌ ئه‌مێستاکه‌ ھه‌یه‌ له‌ شۆێنگه‌ی کاریگه‌ری شه‌پۆله‌کانی شێعری ھاوچه‌رخی سۆرانی و بزاڤه‌ ئه‌ده‌بیی نوێخوازییه‌کانی ده‌ورووبه‌ری ھێزی ورگرتوه‌ و سه‌ریھه‌ڵداوه‌ و نیشتۆته‌ گاگۆڵکی. به‌م حاڵه‌وه‌ ئه‌م پڕۆسه‌ له‌م «مینی قۆناغ»انه‌دا تێپه‌ڕیوه‌:
2- رێسا گورێزی
ئه‌م ره‌وته‌ له‌ ھه‌وه‌ڵی ده‌ھه‌ی (70 ی ز/ ده‌ھه‌و 50 ی ک.ر)، له‌ رێفۆڕمکاری مامۆسا«گۆران»ی کاریگه‌ریی وه‌رگرت. ئه‌ڵبه‌ت له‌ بواری به‌زاندنی ژماره‌ی بڕگه‌کاندا، ئه‌گینا له‌ بواری واتاییدا ئه‌م قۆغانه‌ نه‌یتوانی شێعری ھۆرامی به‌ره‌و ئاراسته‌ی ئاوانیگارد ببات، مه‌زموونه‌کان ھه‌ر وه‌ھا له‌ ئاستی کڵێشه‌ی باودا مایه‌وه‌، که‌ وه‌ک دیارده‌یه‌کی «پارادۆکسیکاڵ، دژنوما» دێته‌ به‌رچاو بۆ شێعری ھۆرامی. له‌ لایه‌که‌وه‌«گۆران» به‌ تیشکاوێژی قابلییه‌تی شێعری ھۆرامی ھه‌نگاوی یه‌که‌می به‌ره‌و تازه‌گه‌ری «فۆڕم و واتا»ی شێعری کوردی سۆرانی ھاوێشت، که‌چی تا ماوه‌ی له‌مه‌وبه‌ر ناوه‌ڕۆکی شێعری ھۆرامی له‌ چنگ «مه‌زموون خوازی سونه‌تی باو» رزگاریی نه‌بوو. به‌ڵام شێعری رێساگورێزی و به‌زاندنی«نۆرم»ه‌کانی ئه‌و رێچکه‌ ئه‌ده‌بییه‌ وه‌ک به‌زاندنی ژماره‌ی بڕگه‌کان له‌ دۆخی(5+5) و و گورێز له‌ فۆڕمی سه‌قامگرتووی مه‌سنه‌وی، تایبه‌تمه‌ندَی ئه‌م قۆناغه‌یه‌ که‌ به‌ له‌ دایکبوونی شێعری «ئێروو دڵی» عوسمان ھۆرامی خۆی به‌ڵگه‌مه‌ندَ کرد، بۆیه‌ ئه‌م قۆناغه‌ به‌ ناو«رێساگورێزی» نێودێر ده‌کرێ.
3- ته‌جرۆبه‌یه‌کی‌ دی
سه‌ره‌تای دھه‌ی (60ی کۆچی-روجیاری)، قۆناغێکیتره‌ بۆ گۆڕانکاری «ته‌شک و مه‌ژگه‌، فۆڕم و ناوه‌ڕۆک»ی شێعره‌و ھۆرامی. له‌م مه‌ودا زه‌مه‌نیه‌دا، شێعری ئێمه‌ ده‌چێته‌ نێو فه‌زایه‌کی جیاوازتر له‌ رابردوو. ساڵی (1360)ی کۆچی ھه‌تاوی، جه‌لیل عه‌باسی«قه‌قنه‌س» شێعری «سزاو ئه‌نه‌ نه‌یاوای، سزای تێنه‌گه‌یشتن»ی دانا که‌ کوپله‌ شێعرێکی «سه‌مبولیک»ه‌ و بۆ ئه‌و مه‌ودا زه‌مه‌نییه‌ له‌ شێعری ھۆرامیدا ده‌توانم بڵێم: وێڕای ساکاری، شاز و جیاواز بێته‌ ئه‌ژمار و ھه‌نگاوێکی دیکه‌ بێ بۆ نزیک بوونه‌وه‌ له‌ فه‌زای «حێسی-ئیدراکی» شێعری ھاوچه‌رخی ھۆرامی و مه‌وداگرتنه‌ له‌ قۆناغی «رێساگورێزی»ی «ئێری دڵ». به‌ په‌یلوای نووسه‌ر، ئه‌گه‌ر ئه‌م ده‌قه‌ نه‌بواێی ئاھه‌نگی قۆناغه‌کانی دواییتر ساز نه‌ده‌کرا و بێگومان ئه‌و پڕۆسه‌ ھێورتر ده‌بوویه‌وه‌. به‌ وته‌ی شاعێر ئه‌م شێعره‌ له‌و ده‌مه‌ی له‌ رادیۆ مه‌ریواندا خوێنراوه‌ته‌وه‌ و له‌ گۆڤاری «اصحاب انقلاب» و «ئاوێنه‌»دا چاپ‌کراوه‌.

سزاو ئه‌نه‌ نه‌یاوای، سزای تێنه‌گه‌یشتن

ژه‌ره‌ژآ وات… مه‌زانو چى
ژه‌ره‌ژه‌کآ… جه‌ زوانیم مه‌یاوانه‌
دایم ماچوو:
دوورآ گندآ… وێتا نیشانه‌ مه‌دَه‌یدآ/قاقبووه‌که‌م ره‌مزا… یانىَ/وآ شاردێوه‌.
به‌ڵام… به‌ڵام/مه‌یاوانه‌… و مه‌یا… وه‌رۆ/ئێتر ته‌قه‌ و تفه‌نگین… و
ونآ سووره‌و ئادَیشانه‌/بۆ به‌ خه‌نآ کویسانى.
دماییچ ماچا/ژه‌ره‌ژه‌کآ… وآ وه‌ره‌نه‌؟
مه‌یاوانه‌/نا داخه‌کێم… مه‌یاوانه‌.
مه‌ یاومێنه‌/زانمآ قاقبوش/یانى نزیکآ مه‌گندێوه‌
به‌ڵام ئێمه‌/ملمآ وه‌رۆ … ئاماو جارآ/په‌یما ڕێک که‌وت… و
تاواما/ره‌فێقه‌ په‌ل به‌سیه‌کێما/نه‌جات ده‌یمآ/که‌چى ھه‌میشه‌و زه‌مانىَ
نه‌خشه‌که‌ما/که‌وته‌ن چێرو ته‌مآ سیاو و سه‌خته‌ و/فێڵا و تفه‌نگدارى.
ھۆز و تفه‌نگداره‌که‌یچا،/مه‌یاوۆنه‌… و ماچۆ… ژه‌ره‌ژ وآ وه‌رۆوه‌.
ئینه‌ سه‌یرا/ھه‌میشه‌و خواى/ئه‌نه‌یاوایما په‌ى وێما بۆ زه‌ره‌ر و…
نه‌یاواینه‌و تفه‌نگدارى… و/ھۆزه‌که‌یچش په‌یش بۆ
قازانج… و… وه‌ش که‌یفى .
17/6/1360
را...
ھه‌ر ئاژه‌ڵه‌ رێوه‌نه‌/زه‌مان .../زڵماته‌ شه‌وێنه‌ بێ به‌رایی... و /لووته‌وانه‌ش
لووره‌و وه‌رگی که‌ڵبه‌ تێژین.
چه‌نی ...؟ /چه‌نی چکۆره‌ ورگێڵووه‌/وه‌ ئه‌رواحه‌که‌م؟
ئا... خ خ .../چی سه‌رده‌منه‌؟/نا .. گیانه‌که‌م
ھه‌ی ھوو .../ھه‌رسه‌رده‌مانێن ... و
... شه‌ره‌ف گه‌نان!!/چه‌نی...؟/چکۆره‌ ورگێڵووه‌ ئه‌رواحه‌که‌م؟
داڵانی...؟

بێتاقه‌ته‌نا:...
تاسه‌مه‌ندَیم/ئاسکآ سرکه‌و ده‌شتو کوسارى نیه‌نه‌/ھه‌ر سڵ که‌رۆ.
(سۆسى) نیه‌نه‌/په‌ى خشێوه‌ بدۆ شه‌قه‌و باڵى و پڕۆ
پلوزگردآ کۆچه‌ره‌ نیه‌نه‌/ئیلیانه‌کێش جیا بازۆ و کۆچ که‌رۆوه‌
تاسه‌مه‌ندَیم/ژه‌ره‌ژێوه‌ خاڵ ڕه‌ژیه‌نه‌ و
ئاوارآ سه‌ر کۆو عه‌شقینه‌../زمسان سه‌ردا..و/ئامێنه‌ تا جه‌ ھیلیانه‌و سینه‌یته‌نه‌
وه‌ش سه‌یۆوه‌/ئامێنه‌.. تا/دلىَ گه‌رماو سینه‌ى نه‌رم و وه‌شڵه‌یته‌نه‌
وه‌رمى وه‌شو ئه‌وه‌ سه‌یایى بوینۆ/تکا.. تکا
وه‌روه‌ چه‌رمآ سه‌رقه‌ڵاو عه‌شق و ئاواتیم/سه‌رو سینه‌ى نه‌رمۆڵه‌یتۆ
وه‌ش وه‌ش بووسنه‌ش/با ژه‌ره‌ژه‌ڵآ سه‌ردا به‌ردآ تاسه‌مه‌ندَیم
چى زمسانه‌ تۆفانه‌نه‌/چینه‌ى وه‌یلان ته‌ره‌ نه‌بۆ .

4- ساکاری زمان و روخسار و تێڕامان له‌ واتای شێعر (سھل و ممتنع)
سه‌ره‌تای ده‌ھه‌ی (70ی ک.ر)، قۆناخێکیتره‌ بۆ مه‌نھه‌جی شێعری ھۆرامی. له‌م قۆناغه‌دا خانم «کلسووم عوسمانپوور» به‌رچاوه‌. ئه‌م خانمه‌ شاعێره‌ شێعرێکی به‌ناوی«شێعرێ عالێ، شێعری جوان» داناوه‌. به‌ گوته‌ی شاعێر ئه‌م کووپله‌ شێعره‌ نێردراوه‌ بۆ گۆڤاره‌ ئه‌ده‌بییه‌کان به‌ڵام له‌ سه‌ر ھۆکاری به‌رچاونه‌رگرتنی زوانی ھۆرامی، چاپ نه‌کراوه‌ که‌چی دوایی له‌ ده‌فته‌ره‌ شێعری «گرێ»دا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م ده‌قه‌«شێعرێ عالێ» و ھه‌ر وه‌ھا ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ شێعره‌ له‌ دوای شێعری«سزاو ئه‌نه‌ نه‌یاوای» توانی ته‌جروبه‌یێ‌تر بخاته‌ سه‌ر خوانی شێعری ھاوچه‌رخی ھۆرامی و پێگه‌ی شێعری ئارۆی ھۆرامی له‌ گه‌ڵ قۆناغه‌کانی پێشووی پێکه‌وه‌ گرێدا و ببێ به‌ ھۆکاری به‌رده‌وامی ئه‌م پڕۆسه‌ شێعرییه‌(توالی و پیوستگی پروسه‌ شعر امروز ھورامی). تا نووسینی ئه‌م وتاره‌ ئاخرین داھێنانی ئه‌م خانمه‌ شاعێره‌ شێعرێکه‌ به‌ ناو«نه‌واتم». له‌ تایبه‌تمه‌ندَییه‌کانی شێوازی وتنه‌وه‌ی ئه‌م شێعرانه‌ ده‌توانین ئاماژه‌ بده‌ین به‌«ساکاری، ئیجاز و له‌ ھه‌مان کاتدا فره‌ ده‌نگی و قووڵ بوونه‌وه‌ له‌ واتا، گیرایی، سه‌رنجڕاکێشی و سانایی ده‌ربڕین که‌ له‌ نه‌ریتی شێوازشناسیدا ناسراوه‌ به‌ ئوسلوبی–سھل و ممتنع». له‌ به‌ر تیشکی ئه‌م چه‌پکه‌ تایبه‌تمه‌ندَییه‌دا بوو که‌ فره‌ زوو به‌رده‌نگی شێعری کوردی چوون به‌ ھانای ئه‌م ده‌قانه‌وه‌ و بوو به‌ ھۆی پێشوازیکردنی ئه‌وتۆ. تایبه‌تمه‌ندَیه‌کیتر له‌م شێوازه‌ ئه‌ده‌بیه‌ ئه‌توانین ئاماژه‌ بده‌ین به‌ ته‌بایی له‌ گه‌ڵ پێکھاته‌ی «فێرکانس»ه‌کانی جوان‌خاسی شێعری ھۆرامی که‌ ئه‌م توخمه‌ له‌ ھه‌ندێ له‌ ده‌قه‌کانیتردا نابینرێت، ئه‌م رووکرده‌ له‌ راده‌ی خۆیدا خاڵێکی «ئه‌رێنی و دلێنه‌، ایجابی و محتوایی» دێته‌ ھه‌ژمار بۆ سه‌بک و سیاقی ئه‌م شاعێره‌.

شیعرێ عالێ
وه‌یلان و شۆنه‌ و شیعرانا/شیعرێ بێ ده‌نگێ ھه‌وارا/نانێ په‌ی شه‌وه‌ و ھه‌ژارا
بڕواتا بۆ/شیعرێ نییه‌نێ دلێ دیوانوو که‌سینه‌/شیعرێ ئینێ دلێ ده‌س و تاته‌ و مننه‌
دلێ سووره‌ ھه‌راڵه‌ینه‌/وه‌ر که‌مه‌ر و کاکه‌یمنه‌
وێره‌گا کۆساڵان مێوه‌/ئینێ لاو جوانی ئه‌دَێمۆ
که‌ وه‌خت و بانه‌ ناو و یانه‌و «خانینه‌»/بێ چێر و لیته‌و خانیوه‌ و ناواشاوه‌
شیعرێ یانێ/کۆڵه‌ چۆکڵێ من و کناچه‌ ره‌فێقه‌کام
چه‌نی براڵوه‌ تاڵا په‌ی براڵه‌کاما/بڕواتابۆ/ھیچ شیعرێ
ئننه‌و بێ ده‌نگی شمشاڵه‌کێ تاته‌یم/منش نه‌سۆچنێنا
شیعرێ چا وڵاتو ئێمه‌/یانێ مه‌جنوونێ گوم بێی/له‌یلێ وێڵ وێڵ
گێڵا شۆنیشاره‌/به‌ڵام...!/نا...نا...یانێ/کۆساڵان و بنه‌و ھه‌ژگا
ته‌قه‌و کڵاشا و نه‌گێڵاوه‌.
***
...
کۆساڵانێ ئاواتی نه‌/گجار وینوو/ماره‌م بڕا/په‌ی ڕیواوه‌و و دلێ خڕا
پیچکی سۆڵ، گیواوی تاڵ/چۆپی ره‌ش و به‌ به‌زمی «نا»
زه‌ماوننه‌ و مننه‌ ورپڕا...

زه‌مین
ماچا زه‌مین/مێ ده‌ورو وه‌ره‌تاویره‌
چن شه‌و و روێش په‌نه‌ مشۆ/چننه‌ ئامێنا ده‌ورتره‌
ھه‌ر شه‌وه‌نه‌ و/رۆم په‌ی مه‌بۆ.

5- شێعر بۆ شێعر...
ده‌سپێکی ده‌ھه‌کانی (80 ک.ر) قۆناغێکیتر جیاوازتر و دانسقه‌تر له‌ پێشوو دێته‌ نێو رێ و ره‌وتی شێعری ئێستای ھۆرامییه‌وه‌. «رئوف مه‌حموودپوور» به‌ چاپ و په‌خشکه‌ردنی دوو ده‌فته‌ره‌ شێعر به‌ ناوی «زه‌‌ِرنه‌‌و ئاسۆی، 1378-1377 و ورپڕای گه‌چ و ته‌‌خته‌‌ی» بوو به‌ ھۆکاری قه‌ڵه‌وی ئه‌م جمه‌ شێعریه‌. بڕێک له‌و شێعرانه‌ سه‌رکه‌وتوو، سه‌رده‌میانه‌ و ئاوانێگارد دێنه‌ ھه‌ژمار. نووسه‌ری ئه‌م دێڕانه‌ له‌ ھه‌ندێ له‌گلێرگه‌ ئه‌ده‌بییه‌کان و یان له‌ وتاره‌کانمدا وه‌ک ئه‌م وتاره‌«پێسه‌ ناڵه‌و شێعرێ» و... باسم له‌ سه‌ر فۆڕم و ناوه‌ڕۆکی ئه‌و شێعرانه‌ کردوه‌ و به‌ پێوانه‌ی ره‌خنه‌یی-گوتاری خوێندراونه‌ته‌وه‌ و پێموابوه‌ ئه‌م ده‌قانه‌ ھه‌ندێکیان «سه‌رکه‌وتوو، ھارمۆنیک، جیدی و خاوه‌ن جه‌وھه‌ری ئیجابی شێعر»ن و پێموابوه‌ شێوازی«ده‌ربڕین، په‌یڕه‌نگ‌، دابه‌زاندنی زوانی شێعری، نه‌خشی زه‌ینی و ھه‌ناسه‌ی ده‌ربڕین» ته‌جروبه‌ ‌ئامێز و ھونه‌رین و فه‌زایه‌کی «حیسی-ئیدراکی» باش ده‌گرنه‌ خۆ. وه‌ک ئه‌م شێعرانه‌: «سینه‌‌ڕیزه‌»، «کارێز»، «کاروان»، «مه‌حشه‌‌رو عه‌‌شقی» ، له‌ کۆمه‌ڵه‌ شێعره‌و «زه‌ڕنه‌‌و ئاسوی و...».

*کاروان
...(با) ختووله‌/ بێ وره‌ بۆ / «ده‌ربه‌ن دزڵی» ور نه‌ چڵاکیۆ/
شێعره‌ بووسۆ. /سیاوچه‌مانه‌/ چه‌تره‌و سه‌روو وه‌رنگازوو کوڵما /
زه‌ڵمی... سه‌رده‌مێوه‌ن/ گه‌وره‌ کناچێ ئی کویسانی/ باڵاش رامان/ ...
دڵش ره‌شته‌ن / به‌ تاماوه‌و واراناوی/ گه‌وره‌ کناچێ ئی کویسانی/ ته‌ڕش پۆشته‌ن
چه‌نی چڵێ وه‌ره‌تاوی.../ ... ئاھا... چی سه‌ره‌ ڕانه‌/ وه‌رمه‌ واران/ نه‌مامێوه‌ ده‌سه‌نیان.
نه‌رم/ پێسه‌ قژا شه‌مێ و / بێ ده‌نگ/ پێسه‌ تاسێ «خانی» / ئارام، ئارام.
زه‌نگ / دڵۆپه‌ی وشک نه‌ که‌رده‌.

مه‌حشه‌ر و عه‌شقی
من په‌ی شمه‌/تۆفانێوه‌/جه‌ خورپه‌منه‌ چه‌مه‌ڕاتا/ که‌وه‌ پۆشته‌ر/جه‌ شه‌پۆله‌و گوڵ وه‌نه‌وشه‌ی.
خه‌یاتخانه‌و چه‌مه‌کاتنه‌/نه‌شمیل نه‌شمیل/ که‌رۆ ده‌س‌دوور سیروان/
ژوونێ/په‌ی به‌رۆکه‌و شه‌وگارێوه‌/ کرچ و کاڵی./زرێباره‌/ماره‌ بڕۆ بوغزوو برای
زریکه‌و به‌ختێ/رێکوو باڵاو ھۆرگێڵایۆ/جه‌ ساواقوو وێره‌گاینه‌.
من/په‌ی شمه‌/تۆفانێوه‌ ھه‌ناری بڵ /جه‌ کرمۆڵی وه‌رگه‌ژانه‌و زڕباخیه‌نه‌
برقه‌ش/ئاڵایێنه‌ گه‌له‌ دزیێ/ تا ... وه‌رم./شاھۆ/وسڵوو ته‌عمیدێوه‌/جه‌ زه‌مزه‌مه‌و قه‌ڵه‌میه‌نه‌.
ھێــی... کناچڵه‌ چه‌م سیاولێ!!/جه‌ دڵداری کوانتۆمیه‌نه‌
سوخنوو سه‌مای/کاره‌وانێ ریوایه‌تا/کامپیۆته‌ریچ،
له‌ته‌رێوه‌ چزه‌ فسیێ/شێعره‌کاو من که‌ردێ: ھه‌نار
په‌ی ره‌ژیایی تاسۆخێوه‌/ ھه‌ڵه‌بجانه‌ی/ حه‌ز کلدانێ ئۆکسیژه‌نی ھۆرفلێقیا!/تۆیچ،
زه‌لانێ سه‌رگه‌ردانی...

به‌ڵام بڕێکیان وه‌ک«ئه‌‌یھام»، «گه‌ردانێ تاسه‌‌ی»، «شیوه‌‌ن»، «په‌له‌قاژێ زه‌ڕنه‌و ئاسۆی» و... له‌ بواری زوان و چه‌شنی ده‌ربڕیندا وه‌کوو ئه‌وانیتر نین و ھه‌ڵگری ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیانه‌ن: زوان «ده‌ستکرد، قورس، تاسراو، بڕگه‌ بڕگه‌ و موعه‌مایی». پێکھاته‌ی زه‌ینی «پێچراوه‌ و داخراو». مانا: «بێبه‌ش و روتۆکراو له‌ توخمی ساکاری، ره‌وانی و سه‌میمی بوون ».
ئه‌م شێعره‌:
* گۆشێ وازیێ/ ھه‌زار، ھه‌زار/ چرپه‌و ده‌نگیت:
تاسۆخێوه‌ و/ بادَه‌، بادَه‌./ که‌ که‌وت گه‌لش
لووره‌ و دێزی‌ی،/ گۆشێ، فڕکه‌و، دڵ، ده‌روازه‌ی
خڕ پشت کریا. و...

پێویسته‌ بگوترێ له‌ نیوه‌ی دوه‌می دھه‌ی (70) تا (80 ک .ر) له‌ لای چه‌ند شاعێره‌وه‌... به‌تایبه‌ت «ره‌وف محموودپور و په‌رویز بابائی و...» له‌ مه‌جه‌له‌ کوردییه‌کاندا وه‌ک سروه‌، زرێبار، ئاوێنه‌، ئاویه‌‌ر و... شێعرانێک چاپ و په‌خشکراونه‌ته‌وه‌ که‌ بێگومان بێ ته‌ئسیر نه‌بوون له‌ گه‌شه‌و نه‌شه‌ی شێعری ئێستای ھۆرامی. ده‌سھه‌ڵگرتن له‌ شێعری بۆنه‌ و ته‌وسیفی، پارێز له‌ شێوه‌ی ده‌ربڕنی شێعری ئه‌وسا، داھێنانی بڕێک تازه‌کاری شێعری، تایبه‌تمه‌ندَی ئه‌م جۆره‌ شێعرانه‌یه‌.

*جه‌ ئاگاو
که‌لاره‌ و ھۆبه‌و دڵیه‌نه‌
ئایر و ئه‌وینیم ھور گڕیان
ترووسکه‌و شۆڵه‌یش
په‌رده‌و شه‌وگاره‌و دووریش
ئه‌شکاوا.
6- ھه‌نووکه‌ و به‌رده‌وامی و...
ئه‌م ره‌وته‌ ھه‌ر وه‌ھا له‌ (ھۆرامانی روژھه‌ڵات و ھه‌رێم) به‌رده‌وامه‌، چ ئه‌و شاعێرانه‌ به‌ ئه‌زموون و خاوه‌ن ده‌قن و پێشتر تیشکمان خسته‌ ده‌قه‌کانیان، و چ ئه‌وانه‌ به‌ ته‌ئسیر له‌ قۆناغه‌کانی ده‌ھه‌کانی پێشوو و کاریگه‌ری شێعری ده‌ورووبه‌ر سه‌ریانھه‌ڵداوه‌ و ھاتونه‌ته‌ گۆڕه‌پانی تاقیکاری ئه‌ده‌بی، وان له‌ حاڵی داھێنان و ئه‌زموونگه‌رێتیدا. به‌ گشتی ئه‌ندێشه‌مه‌ندی ھونه‌ری(تامُّل ھنری) له‌ دنیای ده‌ور و به‌ری(ابژه‌ھا) و به‌ رووژ کردنیان به‌ دیدێکی نیمچه‌ فه‌لسه‌فی و پرس ورووژاندن، به‌ ھه‌ستکردنی وێنه‌ خه‌یاڵیه‌کان، رووکردن له‌ جۆراوجۆری ئه‌ده‌بی(اصل انواع ادبی) له‌ تایبه‌تمه‌ندَی ئه‌م شێعرانه‌یه‌ . ئه‌مه‌ش نموونه‌ شێعری ئه‌م جمه‌یه‌. که‌ به‌ داخه‌وه‌ لێره‌دا به‌ ھوی نه‌بوونی مه‌جالی وتاره‌که‌ ھه‌لی بڵاوبوونه‌وه‌ی نموونه‌ شێعری ئه‌و شاعێرانه‌ که‌ ناومان بردن، ناڕه‌خسێ، چاوه‌ڕێی مه‌ودایه‌کیتر بن. به‌ڵام:

* ته‌پاڵێو شێعرێ/بۆگه‌نشا/ ھیلاکش وست سه‌ره‌زلێی
قه‌یپه‌رۆشش/ ره‌نجوو شانه‌و/ ھه‌ژاری بێ و/ تیکه‌و یانه‌و
ھه‌تیمێوی/ ته‌پاڵه‌کێ/ قولانچێوه‌ش/ گه‌رده‌ و
قۆلانچه‌کێ/ ج ته‌پاڵێ/ خاس دا تلێ/ تا ته‌پاڵێ/ بیه‌ تلێ
قۆلانچه‌کێ/ به‌رده‌ سه‌رکۆ/به‌ تلاو تلێ
جا فڕه‌ش دا ئاما خولێ/تله‌ بیۆ پێسه‌ تلێ
که‌وته‌ سه‌ره‌و سه‌ره‌ زلێ/ ناگا شیره‌و ته‌پاڵه‌کێ
زه‌مین پۆژنا/ به‌ گوڵه‌ ره‌نگێ/ ڤه‌ھار ئاما
ھه‌ژار ده‌سشۆ/ ئاڵایه‌ بی و
ھه‌تیمه‌که‌ قاره‌ قوزی.

*من ده‌سوو دیموو شێعره‌کام، به‌ شه‌پۆله‌و وه‌شه‌ویسی، ماڕوو
جه‌ ھۆنراوه‌ ته‌ژنه‌کا وارانی، یانه‌ بینوو، ھه‌رچن مزانوو
دنیا، لیپاولیپ جه‌ ته‌ژنه‌یی، که‌یلا...
*چه‌کوو ھۆنیام، با بۆ بارووتیش، گرإ روێو و جه‌ نۆ به‌ی،
چه‌کوو دلێ ھۆنیام ، با ته‌قه‌و گرۆ چیاش، شێونۆ پێوه‌ره‌، که‌رۆ سه‌رپه‌ننام
کۆگاو قه‌آوا، با حه‌ر ده‌نگش به‌ی، حه‌ر نه‌با یۆوه‌، پاسنه‌ من زیندَه‌ و ویرم مسیۆوه‌.

*وه‌ھار خه‌زانشا، گۆ نه‌ماما رێزیۆ، ھه‌ورێ دێز، وه‌رش که‌رده‌ن کز، زڕ، نه‌زۆک
ره‌شحه‌ رێویان، قه‌ڵه‌م چه‌وێڵ، عه‌شق پوویا، زه‌مین! دیویه‌، له‌عنه‌ت چی ھه‌وریه‌!
وه‌ھار خه‌زانشا.
* خه‌ڵاتوو زمسانی
قه‌رار نه‌بێ، قاڵاو، به‌ ئاسمانوو وه‌رمه‌کام، عادَه‌ت که‌رۆ، دره‌خته‌که‌و وه‌روو یانه‌یچما
ھه‌ڕه‌شێ که‌رێ، جگه‌م که‌ڵه‌شێری و بڵبڵی و په‌پووسڵێمانه‌ی، ھیچێوته‌ر نه‌نیشۆشه‌وه‌ ونه‌
ھه‌ر وه‌ره‌نه‌ پاییز و زمسان، دره‌خته‌که‌شا وسنا و، قاڵاوه‌که‌یچ، وه‌راوه‌روو یانه‌و وه‌رمه‌کاوه‌
لیانیش به‌سه‌، ئیسه‌...، گردَ شه‌وێوه‌، قڕه‌ ناشیرینه‌که‌و قاڵاوه‌که‌ی، چڵاکنۆمه‌ره‌
ئیتر، وه‌رمیچم مه‌گنۆوه‌ پۆره‌.

ئه‌نجام
ئه‌م پڕۆسه‌ ئه‌مێستاکه‌ له‌ لایه‌ن شاعێرانی نوێخواز وا له‌ حاڵی به‌رده‌وامی و تاقیکاریدا، ھه‌م له‌ باری «چه‌ندی» و ھه‌م له‌ «چۆنیه‌ت»(کمیت و کیفیت)، یان بڵێین دۆخی «فێرکاری» و «ئه‌زموون»یه‌ت(فراگیری و ازمودن). به‌ وته‌یه‌کی شێوازشناسانه‌تر واین له‌ حاڵی«به‌رزه‌خ»یه‌تدا، خۆماڵیتر: «سێوس» (بوومه‌ لێڵ، سایه‌ روشن و یان خاکستری). ده‌کرێ باسی فه‌نی -گوتاری ئه‌م ره‌وته‌ بخه‌ینه‌ دواتر، با ده‌قه‌کان له‌ داھێناندا قه‌به‌ته‌ر و قه‌ڵه‌وتر بکرێن. ئه‌و کاته‌ ده‌لوێ تاک به‌ تاک له‌ سه‌ر زوان، پێکھاته‌ و ده‌ربڕینیان به‌ دیدی مێتێدولوژی ره‌خنه‌کاری و ھه‌وێنی شێوازشناسانه‌ بخوێرێنه‌وه‌ و بناسرێن به‌ خه‌ڵکانی‌تر. ئه‌مه‌ش ئه‌رکی توکمه‌ی ره‌خنه‌ڤانه‌کانه‌. خاڵی به‌رچاو له‌م پڕۆسه‌دا کرانه‌وه‌ی ئاسۆیه‌که‌ بۆ ئه‌و شاعێرانه‌ که‌ من به‌ نێو شاعێری نوێ بیر(نسل نواندیش) ناوم بردون، له‌ نێو ئه‌مانه‌دا شاھێدی شاعێرانێکی نۆ ڤیر ھه‌ین که‌ خه‌ریکن به‌ له‌ونێکیتر له‌ شێعری ئه‌مڕۆی ھۆرامیدا چه‌که‌ره‌ ده‌که‌ن. شاعێرانێک وه‌ک «داوود غه‌فاری، ئه‌حسه‌ن ره‌شیدی، عه‌بدوڵا حه‌بیبی، کورش ئه‌مینی، بێھرووز محه‌مه‌دپوور و مدریک که‌ریمی و... ». له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که‌ «زه‌ینێکی بزاڤمه‌ند(خلاق)، چێژێکی دڵخۆشکه‌ر، دیدێکی دوا ڕۆژیانه‌ و زوانێکی ئیدراکییان ھه‌یه‌، مه‌زنده‌ ده‌کرێ، که‌ بتوانن له‌ فۆڕم و ناوه‌ڕۆکدا ئه‌م پرۆسه‌ بگه‌یه‌ننه‌ ئه‌نجام. به‌ڵام به‌ مه‌رجێک له‌ ماندوویه‌تی، خوێندنه‌وه‌ و داھێنان(سلوک، مکاشفه‌ و خلاقیت) و به‌رده‌وامی نه‌ھه‌راسرێن. ئه‌مه‌ ده‌توانێ راده‌ی وزه‌ی شێعری ئێمه‌ له‌ داھاتوودا نیشان بداتن.
شاعێرانی ھاوچه‌رخ ده‌بێ له‌ ئاستی «زوان و شێوه‌ی ده‌ربڕین»دا تازه‌کاری بنوێنن، یانێ بتوانن ھونه‌رمه‌ندانه‌ و شعورئامێز«زمان» دابه‌زێننه‌ نێو فه‌زای«شێعر»، ئه‌مه‌ تاکه‌ پێناسه‌ی شێعر و جیاکه‌ره‌وه‌ی «شاعێر»ه‌ له‌ «شێعر نووس». له‌ راستیدا ئێمه‌ پێویستمان به‌م «کاره‌ساته‌ زمان»یه‌ ھه‌یه‌ له‌ شێعری ئێستای ھۆرامیدا، به‌ واته‌ بتوانن ده‌ق دابھێنن(سرودن) نه‌ک بسازێنن(ساختن) که‌ ئه‌م خسڵه‌ته‌ خۆی له‌ ناخدا جیاکه‌ره‌وه‌ی تخووبی «شاعێر»ه‌ و «نا شاعێر». «ره‌خنه‌ڤان»ه‌کایچ ده‌بێ به‌ ئاگاھی له‌ سه‌ر بنه‌مای مێتێدۆلۆژی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی ده‌قه‌کان شیته‌ڵکاری بکه‌ن. با پێکھاته‌ی ئه‌م دۆخه‌ «سێوس، سایه‌ رۆشن»یه‌ بکه‌وێـته‌ په‌راوێز و پڕۆسه‌که‌ به‌ره‌و شاکێله‌ی نوێتر و رادیکاڵتر مێعماری بکرێ و سه‌ره‌نجام بگه‌ینه‌ جه‌مسه‌ری درۆشاوه‌ی ئه‌ده‌بی(قوتب روشن ادبی). ئه‌گینا به‌م قڵه‌ته‌ ده‌قانه‌وه‌ ناتوانین له‌ گه‌ڵ دۆخی «به‌رزه‌خ، سێوس»دا چنگاوه‌ش بین. به‌ ھه‌ر حاڵ به‌م سامانه‌ش که‌ ئێستا ھه‌مانه‌ من ھه‌م خوشحاڵ و ھه‌میش گه‌ش بینم، ئه‌گه‌رچی رێگه‌ی نه‌بڕاوی زۆرترمان له‌ پێشدایه‌. ھۆمێده‌ڤار ھه‌م ئه‌وه‌ی که‌ چاوه‌ڕێی ده‌که‌ین ھه‌رچی زووتر بێته‌ ئاستی پراکتیکێت و کردار.

سه‌رچاوه‌کان:
ارین پور یحیی، از نیما تا روزگار ما، انتشارات زوار، چاپ سوم، 1379 ک.ھ، 598
اینده‌، نازم حیکمه‌ت سیمبولی عه‌شق و ئازادی، ل (58)، (ژ 52)، 2004 ز
بابایی په‌رویز، سروه‌ شماره‌ 210
رستم ایوب، ھورامان، سلیمانیه‌، چاپخانه‌ ھلن، چاپ دوم، 2008م
سه‌عیدی سابیر، دفتر شعر ھه‌نگی روح، ناشر پرتو بیان، 1384 ھ.ش
گجارنامه‌ی روجیار، ش 5/8
عه‌باس مه‌نش محمد ئاشنا، کۆمه‌ڵه‌ شێعری ئه‌مڕۆی پاوه‌و و ھورامان، تھران، انشارات سیروان، چاپ اول 1387 ھ.ش
عه‌باسی جه‌لیل، مه‌جه‌له‌ ھه‌ڵه‌بجه‌ شمارھ 3/4، 1999م
عه‌زیزی سابیر، ھه‌ناسه‌ی کاڵ، ناشر کانی، 1390 ک.ر
عه‌لی ره‌مایی حه‌مه‌ شه‌ریف، حه‌وته‌وانه‌، مجموعه‌ شعر، سازمان چاپ و انتشارات، 1381 ھ.ش
عوسمان محمد ھۆرامی، زرێبار، ش 17/18 خرداد ماه‌ 1380 ھ.ش
عوسمانپور کلسووم، گرێ، په‌خشکاری کوردستانی، ھامنو ساڵه‌و 1383 ی ک.ر
عوسمانپور، زریبار، ش 3 خرداد 1377
غه‌فاری داود، زریبار ش 53/22
کدکنی شفیعی، محمد ره‌زا، موسیقی شعر، موسسه‌ انتشارات اگاه‌، چاپ دوم، تھران 1369 ک.ھ
لنگرودی شمس، تاریخ تحلیلی شعر نو، ج 1، نشر مرکز، تھران 1370
مه‌حمودپور رئوف، دفتر شعر زه‌‌ڕنه‌‌و ئاسۆی
مه‌حمودپور ره‌وف، زرێبار، ش 53/ 21
محه‌مه‌دپور عادل، سوزی لیریکا له‌ ئه‌زموونی شێعری کوردیدا، تھران، نشر احسان، چاپ مھارت زمستان 1388 ھ.ش

نامه‌کانی جه‌‌لیل عه‌باسی(قه‌قنه‌س) به‌رواری (1/5/1390) و خانم کلسووم عوسمانپوور، به‌رواری (16/5/1390) بۆ نووسه‌ر

* ئه‌م وتاره وتاري په‌سه‌ندكراوي «فيستيوالي ئورومون» بووه كه له به‌رواري 29، 30 و 31 /3/ 2012 له سليماني به‌ريوه چوه و له گوواري هوراماندا چاپ و بلاوكراوه‌ته‌وه.

جشن پير شاليار در اورامان؛ بن‌مايه‌ اصلي جشن سده ايرانيان - عادل محمد پور

هنوز تقريباً صد روز و شب (پنجاه روز و پنجاه شب) از زمستان باقي است؛ مردم هورامان خود را براي برگزاري مراسمي سنتي تحت عنوان(زةماونةو ثيري، جةذنةو ثيري)يا جشن پير آماده مي كنند. مردم باتوجه به تاثير فرهنگ اسلامي در مورد بن مايه اين مراسم چيزي در ذهن ندارند، به زعم خود تنها اين مراسم دو هفته‌اي را به يمن ولادت پير شاليار، جشن مي گيرند و در اين روزها به جشن و شادي و سماع و رفتن به دامن طبيعت مي پردازند و در آستانه پير حضور مي يابند.

از آن جا كه در رفتارشناسي و ساختار اين مراسم مولفه‌ها و پرنسيپ‌هايي دال بر آركاييك بودن آن وجود دارد؛ طبعاً بايد زمان ظهور آن دورتر از آن روي كردي امروزيانه‌اي باشد كه مردم مي‌پندارند. به نظر نگارنده، اين مراسم منشا و خاستگاه تاريخي ظهور جشن سده-كه متأسفانه اكنون در ايران برگزار نمي‌شود، است؛ جشني و آدابي آريايي و به گفته مهرداد بهار حتي بومي منطقه بوده است. در هورامان و كردستان اكنون سلسله مداركي در دست هست، كه بن مايه اين مراسم كه مورخان در مورد روايت هاي آن اظهار نظر كرده اند؛ نشان مي‌دهد. در اينجا جهت مزيد اطلاع به آن روايت‌ها و آن اسناد و مدارك و شواهد در اورامان و تطابق آن با آداب جشن سده ايرانيان، پرداخته مي شود.

روايت ها:

1-روزي هوشنگ با صد تن از ياران به كوه رفت، ماري عظيم به سوي او و يارانش فراز آمد. هوشنگ سنگي به سوي مار پرتاب كرد، سنگ بر سنگ آمد و از برخورد دو سنگ، آتش پديدار گشت و مار بسوخت، پديدآمدن آتش را جشن گرفتند، آن را سده ناميدند.

2-چون كيومرث را يك صد فرزند آمد و ايشان به صد رسيدند، جشني به پا شد و آن را جشن سده ناميدند. بعضي اين داستان را به آدم ابوالبشر نسبت مي دهند.

3-چون جمع مشي و مشيانه و فرزندان به صد رسيد، آن واقعه را جشن گرفتند و آن را جشن سده ناميدند.

4-چون باگذشت يك صد روز از زمستان بزرگ، سرما به پايان اوج خود مي رسد و از آن پس سستي مي گيرد، به شادي اين سستي و زوال، نياكان ما جشن سده را برپاي مي داشتند.

5-از جشن سده تا نوروز (پنجاه روز و پنجاه شب) در پيش است كه مجموعاً صد شب و روز وي شود، به سبب اين امر جشن سده را پنجاه روز به نوروز مانده جشن مي گرفتند

  6-ارمايل، وزير ضحاك، هر روز يكي از دوتني را كه مي بايست كشت و از مغزشان ماران دوش هاي ضحاك را غذا داده و از مرگ مي رهانيد. چون فريدون بر ضحاك پيروز شد، تعداد اين آزادشدگان به يك صد تن برآمده بود. ارمايل فريدون را بياگاهانيد، فريدون باور نكرد و تني چند را فرستاد تا جوياي حقيقت شوند. آن يك صد تن، به شب در حضور بازرسان فريدون، هر يك آتشي جداگانه در (كوهستان) افروختند. يك صد آتش بر آسمان برخاست، بازرسان بديدند و به فريدون گزارش كردند. آزادشدگان اين موفقيت را جشن گرفتند و به اعتبار يك صد تن بودن خود، آن جشن را سده ناميدند[1].

روايت اخير مد نظر و استنتاج نگارنده است، باتوجه به گفته‌ي فردوسي، آن تعداد نفراتي كه جانشان توسط ارمايل و گرمايل از خون آشامي ضحاك رهيده شد؛ (كُرد) بودند و اكنون نژاد كُرد از آن ها است:

فردوسي: 

 از اين گونه هر ماهيان سي جوان…

ازيشان همي يافتندي روان

چو گرد آمدندي ازيشان دو ويست

برآنسان كه نشناختندي كه كيست

خورشگر بريشان بز و چند ميش

بدادي و صحرا نهاديش پيش

(كنون«كُرد»ازآن تخمه دارد نژاد

كزآباد نيايد بدل برش ياد)

 بود خانهاشان سراسر پلاس

ندارند در دل ز يزدان هراس ...[2]  

مورخان و اسطوره پردازان ايراني و شرق شناس كه روي اسطوره ضحاك و منشا پيدايش و خاستگاه آن پژوهش كرده اند، معتقدند: كه(اژي دهاك) در كشور (به‌وري) همان سرزمين (بابل) قدرت و فرمانروايي پيدا كرد[3].

اين كلمه در فرس هخامنشي(بابيرو) بود. دليل حذف (لام) بابل در اين هردومورد آن است كه در الفباي اوستايي و هخامنشي حرف لام موجود نيست و از اين روي لام اصلي كلمه هر دو جا به (راء) بدل شد[4].

مركز حكومت ضحاك بنابر نقل اوستا شهر(كوي ريه‌نته)نزديك بابل بود و اين را مي توان بر نام (كرند) فعلي تطبيق كرد. بنابر بعضي روايات اسلامي، ضحاك در بابل حكومت مي كرد و بنابر آن چه در (بندهشن) آمده است، (دهاك) در بابل قصري به نام «كولينگ دوشت» بناكرده بود[5]. پورداود، يشتها.  دارمستتر كوشيده است كه اين نام«كولينگ دوشت»   را كه در «سني ملوك الارض» چاپ گونوالد ص23 «كلنگ ديس» آمده با (كوي ريه‌نته) از يك اصل بداند[6].

به هرحال، خواه (كوي ريه‌نته) همان (كرند) كنوني باشد و خواه قصري در بابل، از مجموع اين روايات چنين برمي آيد: كه (اژي دهاك) يكي از رجال ممالك (غربي ايران) بوده و علي الظاهر از آشور يا كلده بر ايران و (كوهستان هاي زاگرس)تاخته است و چنان كه مي دانيم پيش از تشكيل دولت هاي مادي(همزمان با فرمانروايي آنان) و هخامنشي ايران چند بار دچار مهاجمه لشكركشان آشوري و كلداني كه در خونريزي و سفاكي شهرتي داشتند، شده بود. از اين مهاجمات و خونريزي ها خاطراتي در ذهن ايرانيان باقي مانده و داستان هايي از قبيل داستان ( ضحاك و داستان كوش پيل دندان) به طور نمادين و سمبوليك پديد آمده است.  

در روزگاراني كه ايرانيان تاريخ كلده و آشور را فراموش كردند، ضحاك به نژاد عرب كه البته از قبايل سامي و آشوريان و كلدانيان از يك اصل است، نسبت دادند و نسب او صراحتاً به (تاز) كه بنابر روايات ايراني، جداعلاي تازيان است، رساندند[7].

برآيند استنتاج از اسناد و مطالب فوق و آراء وسخنان مورخان و اسطوره شناسان بزرگ ايران و اينكه جشن پير شاليار بن مايه جشن سده ايراني بوده است:

 1- به ضرس قاطع محل ظهور ضحاك را از ممالك غرب ايران(كردستان) دانسته است.

 2- اسطوره ضحاك را، شخصيت هاي تاريخي آشور و كلداني استنباط مي كند، كه بارها و بارها ايران را مورد تجاوز قرار داده بودند. يورش هاي پي در پي آشوريان به كردستان و هورامان بر ما پوشيده نيست.

 3- فردوسي جان رهيدگان ارمايل را به ضرس قاطع (كُرد) مي داند.

4-امكنه و نام جاي هايي كه اكنون در اورامان وجود دارد؛ آراء و گفته هاي پژوهشگران را اثبات مي كند. بدين صورت به نظر نگارنده، خاستگاه ضحاك(بوري، بابيرو، بابل) همان (بارا، بير، بويره، بياري و بيرواس)در اورامان كنوني بوده است. زيرا:

 5-(بياري)، شهركي در اورامان لهون عراق و (بيرواس)، روستايي كوچك در شمال شرقي بياري اورامان لهون ايران است كه از نظر تاريخي قدمت بسيار كهني دارند،فلذا از ديدگاه تاريخي و زبانشناسي در مورد اين مهم مختصري در پي مي آيد:

به گفته مورخان (بير، بيرواس) در زمان (لولوبي ها) جزء سرزمين (زاموا، كردستان عراق كنوني و سليماني و حلبچه و خورمال و... )  و در زمان اسكندر مقدوني آبادان و مركز فرمانروايي بوده است. قبلاً در مورد حمله آشوريان و كلدانيان گفته مورخان را در باره سياست تهاجمي به ايران به طور اعم آورديم و اختصاصاً به كردستان و اورامان اشاره مي كنيم: سارگن دوم (721-705ق.م) در يكي از يادگارانه هاي خود چگونگي به تصرف اورامان اشاره مي‌كند: مي‌گويد: در اجراي فرمان خداوند آشور و تحت قيمومت در آوردن سران مناطق كوهستاني (هورامان) و به تصرف در آوردن اموالشان ، مثل هديه اي بود براي من، با پتك فولادين كوهها را كندم و راه باز كردم و ....[8]

در تاريخ كرد و كردستان محمدامين زكي بيك[9] اشاره مي كند كه (بيار يا بياري) به صورت (بارا) بوده است. آشور ناسيرپال دوم در يكي خاطرات تهاجمي خود به اين شهر اشاره مي‌كند و گفته زكي بيك تاييد مي شود: در سرزمين تحت فرمانوايي لولوبي ها بيست و پنج شهر تصرف كردم، اينك اسامي آن ها: بارا (بياري)، دغارا، بابيت، كاطري، زيمري، ويني و ...[10]

در اطراف شهر بياره(بياري) نام جاي هايي وجود دارد كه كهن بودن و برگفته‌هاي ما مهر صحه مي‌گذارد. مثل: (قه‌لاو گاورا ، قلعه گبرها، كلاوي ئاشووري، قلعه آشور، ئاسنه‌وه‌رد، از يسناي اوستا، يادآور ئاسنه‌وه در مريوان و آبشار ديوه‌زناو، ديويسنا، در هورامان ژاورود در كردستان ايران.

«لو، Lu» در زبان اورارتويي به معني مرد و مردم بوده، اين واژه از زبان سومري‌ها گرفته شده به همان معني «مرد، انسان» و تكرار آن (لولو) به معني مردمان، انسان‌ها است[11]. و همچنين لولو به معني مردم، غارنشين و كوهستاني و... بوده است. در هورامان در زبان محاوره كنوني هنوز واژه(لولو، روله) به صورت زنده استعمال مي شود، به معني مردم چالاك و زبل و جسور[12]. مثلاً كسي، كسي ديگر را از نظر شجاعت و چابكي در انجام كاري مي‌ستايد و با كنايه به او مي گويند: ( به خوا لوله‌ن، يا روله‌ن ... ) يعني به راستي شجاع و جسور است و كارش قابل ستايش است.

مقايسه و تطبيق آداب جشن سده و جشن پير اورامان:

1- نشاط و شادي و سرور و رقص و سماع در هر دو جشن

2- هر دو مراسم بيشتر در شب آغاز و يا برگزار مي‌شود

3- برافروختن آتش و رقص و پايكوبي، با اين رويكرد كه اين آتش بازمانده‌ي سرما را نابود و زمينه را براي اتيان نوروز مهيا مي كند

4- رفتن به صحرا و اجراي مراسم، در اورامان اجراي آداب سنگ كومسا كه در همين مقاله مختصر اشاره اي به آن شده است.

5- با چراغ در شب گشتن و سرزدن به خانه ها و در خواست چيز از مردم؛ كلاوروچني، در مراسم جشن پير اورامان

6- هردو جشن تقريباً در دهم بهمن، صد روز و شب مانده از زمستان، پس از چله بزرگ، آغاز مي شود، بر اين باور كه پس از چله بزرگ زمين دم مي زند و دزدانه نفس مي كشد و به استقبال نوروز مي رويم؛ هم اكنون در اورامان اصطلاحي وجود دارد؛ به برف روي زمين مانده، مي گويند: (وه‌روه‌ و سه‌وروي، وه‌روه‌ و سه‌د روه‌ي، Werwew sed riwey)يعني برف صدروزه، برفي كه روي زمين مانده (از دهم بهمن ماه تا نوروز: صد روز و صد شب) زيراكه اورامان زمستاني سخت و طولاني را با برف هاي سنگين، پشت سرگذاشته، به همين دليل صد شب و روز از زمستان مانده را زياد سخت نمي گيرند و خودرا براي آمدن نوروز[13] و بهار مهيا مي‌كنند.

 

---

[1] - بهار، جستاري چند در فرهنگ ايران/217

[2] - فردوسي، شاهنامه، ژول مول، ج1

[3] - صفا، حماسه سرايي در ايران/  456

[4] - دارمستتر جيمز، زند اوستا، ج2/582-581

[5] - همان/ 582-581

[6]- پورداوود/ يشتها

[7] - صفا، حماسه سرايي در ايران/ 456

[8] - مجله هزار مرد، سال يكم، ش1، 1999

[9]- زكي بگ محمدامين، تاريخ كرد و كردستان

[10] - عبدالرزاق عبدالرحمن محمد، سه ربورديكي هورامان و سه ردانيكي ته‌ويلي

[11] - راميدي‌نيا، سيروان، شماره 552، سال دوازدهم، 21 شهريور 1388

[12] - هوراماني د. محمدامين، مجله آوينه، ش.16، 1373

 

[13] - بهار در مورد كهن ترين نشانه هاي نوروز، معتقد است: كهن ترين نشانه اي كه در آسياي غربي از جشن سال نو باز مانده به نخستين خاندان سلطنتي (اور) مربوط مي شود كه در طي آن، ازدواج مقدس ميان الهه ي آب و خداي باروري انجام مي گرفته و كاهنه ي معبد نقش الهه را بر عده داشته است و اين در هزاره ي سوم پيش از مسيح بوده است. در اين مراسم شاه نقش خداي باروري(دوموزي) را بر عهده داشته. اين جشن در اصل به مناسبت پيروزي(ائا، ئه‌دا در هورامي به معني مادر) يا (انكي) سامان بخش جهان و واضع و نگهبان قانون داراي خرد و مظهر آن بهترين دوست انسان و تعيين كننده سرنوشت مثل اهورا مزدا، آفرينندگي در اين دو خدا مشترك است، كه (اپسو) غول آبهاي شيرين را مي كشد و خود ايزد آبهاي شيرين مي شود، پس از پيروزي براي او جشن گرفتند( مقايسه شود با بعل، يا بلَ، آبشار معروف در اورامان، خداي باران آوري كه ديو خشكي اپوش را كشت). -اين قرينه ها و شواهد تاريخي را مقايسه كنيد با واژگان: ئةدا: مادر،   بل، اور (در ساخت اورامان، به معني تخت و فرمانروا و حكومت) و ساير عناصر تاريخي و نيمه تاريخي هورامان كه در متن در مورد خاستگاه ضحاك به آن پرداخته شد، آنگاه در مورد منشا و خاستگاه و قرابت جشن نوروز و سده و جشن پيرشاليار هورامان نتيجه بگيريد-. بهار،مهرداد.د، جستاري چند در فرهنگ ايران باستان، انتشارات فكر روز، ص217

آيين ازدواج در فرهنگ مردم هورامان نویسنده : عادل محمد پور

چكيده:

 در ژرف ساخت و ناخودآگاه مردم كُردستان، مؤلفه‌هاي مشترك فرهنگي وجود دارد؛ اما به دليل تنوع زيستي و روي‌كردهاي فرهنگي ويژه هر منطقه، به مرور زمان، اين پديده تغيير و تحول پيدا نموده و رنگ رُخ باخته است. درهر شهر و روستايي، بنا به اين شرايط زيستي، تفاوت هايي را در فرهنگ و زندگی كُردها مي توان مشاهده كرد. هورامان، جزء مناطق كُردنشين است، در این منطقه در قياس با ساير مناطق كُردستان، در انجام مراسم ازدواج تفاوت هايي وجود دارد. در اين نوشته سعي مي شود، مؤلفه هاي ازدواج در منطقه هورامان، به رشته تحرير در آيد. روش تحقيق اين مقاله، ميداني به صورت مصاحبه و روايت افراد، در منطقه دزلي انجام گرفته است.

 كليد واژه ها:

 هورامان، زَما، زاوا(zema،zawa) خواستگاري (هيجبي، hijbî خوازبيني، xiwazběnî))، عقدكُنان(ماره بريه ي، marebiryey ماره بران،  marebiran)، شيريني خوران(شيريني وارده ي، Ŝîrînî wardey شيريني خواردن، Ŝîrînîxiwardin)، دست ماچ كردن، دَس ماچ كَردَي(destmaĈkerdey)، دياري كردن، دياري كَردَي(diyarîkirdin ،diyarî kerdey )، جا خاليانه، جيگه خاليانه، ياگه هاليانه(jêgexalyane) زه‌ماوه‌ند(zemawend)، شه‌وگه‌ر، Şewger))، خه‌نه‌به‌ندان، xenebendan))، رقص و پايكوبي(ورپراي،wirpiray هه‌لپه‌ركي،êhelperk) و...

ازدواج ومراحل آن

♣ خواستگاري (هيجبي، hîjbî ، خوازبيني، xiwazběnî)

 در گذشته نحوه ي انتخاب دختر به اين گونه بود كه هر خانواده اي پسرش به حد كمال براي ازدواج مي رسيد، به فاميل يا آشنا، حتي بر و همسايه مي‌سپردند كه مي‌خواهيم براي پسرمان زن بگيريم اگر چنانچه شما دختر خوبي را سراغ داريد به ما معرفي كنيد. يا در مجامع عمومي، خود دختري را مي ديدند، به قول معروف به ته دلشان مي نشست و او را مدنظر قرار مي دادند. به اين ترتيب چنين دخترهاي دمِ بخت، شناسايي مي‌شدند، به شيوه نهان در باره دختر مورد نظر تحقيقاتي صورت مي گرفت، اگر به نظرشان مي چربيد، براي انجام خواستگاري مقدمات و تمهيدات آن، فراهم مي شد. اما اكنون بر اثر تماس هاي فرهنگي و عوامل مدرن ارتباطات، فاكتورها و عوامل دخيل در انتخاب، شيوه هايی نوين و متفاوت با گذشته به خود گرفته است. جوان‌ها با توجه به شرايط كار و تحصيل، در دانشگاه ها و يا محيط كار و اماكن عمومي بر اثر آشنايي يا بر سبيل تصادف، همديگر را پيدا و با همديگر ارتباط برقرار مي‌كنند، با هم حرف هايشان را مي‌زنند، قرار مدار‌هاشان را مي‌گذارند، بعداً خانواده‌ را جهت اعلان نظر، در جريان امر قرار مي‌دهند.

بعد از شناسايي دختر مورد نظر، خانواده پسر، مشخصه‌هايي را براي عروس آينده خود در نظر مي‌گيرند كه بيشتر اين مشخصات كلي است. در گذشته تحصيلات براي دختران چنان مد نظر نبود، همينكه دخترِ با آبروي و از خانواده خوبي بود، به عنوان نامزد، منظور مي‌شد. همچنین به علت بافت سنتي-عشيره اي در هورامان، سعي مي شد بيشتر در ميان افراد همخون و بستگان خود براي پسرانشان زن بگيرند و يا دختر را شوهر بدهند. ولي حالا معيارها دگرگون شده اند؛ بيشتر جوانان به دنبال دختران تحصيل كرده و انسان‌هاي اجتماعي مورد دلخواه، صرفنظر از علقه وابستگي خانوادگي، مي گردند. در مقابل خانواده دخترهم براي داماد آينده شان، ويژگي هايي قايل هستند: در وهله اول انسان سالم و پاكي باشد، شغل مناسبي داشته باشد و از نظر مالي وضع رو به رايي داشته باشد. در منطقه ما معمولاً قبل از خواستگاري به دنبال تحقيق مي‌روند كه بيشتر به صورت پنهاني و در خفا، صورت مي‌گيرد.

در گذشته بعد از اينكه عروس يا دختر دم بخت شناسايي مي‌شد خانواده پسر يكي از آشنايان يا يك دوست نزديك قابل اطمينان را به خانه دختر مي‌فرستادند تا بداند آيا قصد دارند دخترشان را شوهر بدهند اگر راضي بودند مشخصه‌هاي پسر را باز‌گو مي‌كردند و اجازه مي‌خواستند، اين پسر را به فرزندي خود قبول كنند. به اين عمل «رامالي»-آماده كردن زمينه-(ramali) مي گفتند. بعد از اطمينان از قصد دختر و حصول اطمينان از خانواده، دو طرف به تجسسِ خصال هم مي پرداختند. البته به دلبل زندگی محدود روستایی و کوچک بودن محل رندگی، معمولاً افراد روستا همدیگر را به خوبی شناخته ونیار به پرس وجو، زمانی بوده که ازدواج کنندگان ( پسر ـ دختر) از دو روستای متفاوت بوده باشند. اقدامات خانواده ها در چنین مواقعی بیشتر صرف پس و جو از اقوام و بستگان به منظور کسب رضایت آنها بوده است. زندگی عشیره ای سبب بوده است تا نظر اقوام بسیار موثر باشد و در بعضی موارد حتی منجر به لغو ازدواج شود. خانواده دختر اگر از ايده آل هاي پسر، مطمئن مي شدند، اجازه مي دادند كه به خواستگاري بيايند. البته  در گذشته ها نظر دختر بيشتر مهم نبود؛ همينكه خانواده او داماد را تاييد مي‌كردند كافي بود. حتي در پاره اي از موارد، خانواده دختر علي رغم ميل، او را وادار مي كردند به چنين ازدواجي تن دردهد. بعد از اينكه جواب خانواده دختر مثبت بود يكي از آشنايان جواب را به خانواده داماد اطلاع مي‌داد بعد از اين اين داماد همراه مادر يا خواهر بزرگتر به خانه عروس مي‌آمدند و همديگر را مي‌ديدند اگر هر دو طرف يكديگر را مي‌پسنديدند اجازه مي‌خواستند كه رسماً به خواستگاري بيايند.

♣ده‌س‌ماچ‌كه‌رده‌يْ(هورامي:desmaĈkerdey) خواستگاري( هورامي: هيجبيhijbi، سوراني: خوازبيني،xwazbeni)

بزرگان فاميل: عمو، دايي، پدر يا برادر‌بزرگ‌تر به خواستگاري مي‌رفتند كه اين كار‌ها بيشتر شب صورت مي‌گرفت در اين مراسم كه به آن دست بوسي(ده‌س ماچ كه‌رده‌ي) مي‌گويند در وهله اول درباره تعيين مهريه، خريدجهاز، و مقدار طلاجات با هم گفتگو مي‌كردند و وقتي كه به نتيجه مي‌رسيدند پدر داماد و خود داماد(زَما، زاوا(zema، zawa) و مهمان‌ها به نوبت دست هَسوره (پدر عروس)، عموها، برادران، داییها و...ی عروس را مي‌بوسيدند و به هم تبريك مي‌گفتند و آن ها رسماً نامزد هم(دَزگيران،Dezgiran يا دَستگيران)هم مي شدند. اكنون نیز همين روال در منطقه در جريان است.

♣ نشان كردن، دياري كه‌رده‌يْ(diyarî kerdey)

 بعد از مراسم دست بوسي و تعيين شرايط، خلعتي كه براي عروس آورده اند كه معمولاً شامل يك انگشتري طلا و يا ... است به دست عروس مي‌كنند كه به اين كار مي‌گويند: نشان كردن(دياري كردن، دياري كردَي). بسته به نوع توافق طرفين در بعضي از خانواده ها، همان شبِ دياري (عاقد) همراه مي‌برند و عروس را عقد مي‌كنند و گرنه به شبي يا وقتي ديگر موكول مي‌كنند كه به آن عقدكنان يا ماره بران(ماره‌بذيه ي،marebiryey) مي‌گويند.

♣ عقدكُنان(ماره بريه‌ي،  marebiryey)

در اين باره، در گذشته مراسم خيلي ساده برگزار مي شد. در شبي اقوام نزديك دو خانواده در معيت چند نفر از معتمدين آبادي و ماموستاي ده، جمع مي شدند و صيغه ي عقد جاري مي شد و سپس همه چيز از محرمات خارج مي شد و(زَما، زاوا) مي توانست به راحتي در خانه ي (وَوي، وَيوَ) آمد و شد كند. در حال حاضر بر اثر مراودات ارتباطي، مراسم عقد به صورت‌هاي گوناگون انجام مي‌گيرند بعضي از خانواده‌ها عقد‌هاي سنگين و تشريفاتي برگزار مي كنند. سفره عقد با مخلفات آن مي‌چينند اما هنوز هم بعضي ار خانواده ها با گذشته پيوند وثيق دارند، دوست دارند مراسم عقد را، ساده و بي تكلف، اجراكنند. عاقد را به منزل عروس همراه با چندين تن از بزرگان و چند خانم مي‌آورند و در آنجا عروس خانم عمو يا دايي خود را وكيل مي‌كندتا نظرات او را مطرح كند بعد از اينكه صيغه عقد جاري شد، مراسم شروع مي‌شود. بعد به ميمنت اين وصلت، افراد جوان دو خانواده شروع به رقص كردن، آواز‌خواندن و خوردن شيريني و ميوه كه از طرف خانواده داماد آماده شده است؛ مي کند.

در زمان نامزدي بسته به شرايط فرهنگي خانواده در مورد رفت و آمد و ارتباط داماد تفاوت‌هايي وجود دارد. بعضي از خانواده‌ها مخالف ارتباط نزديك و رفت و آمد بيش از حد داماد هستند چه به نظرشان رفت و آمد‌هاي مكرر باعث مي‌شود كه از چشم هم بيفتند به اصطلاح منطقه(سوك،Suk )شوند. ولي بعضي از خانواده‌ها نظر ديگري دارند و مي‌گويند هر چه ارتباط نزديكتر باشد شناخت بيشتري به دست مي‌آيد. بعد از مراسم خواستگاري و عقد، مراسم شيريني‌خوران برگزار مي‌شود قبل از مراسم، عروس و داماد به همراه خواهر يا يكي از نزديكان عروس و داماد به اتفاق براي خريد زيور‌آلات و لباس مربوط به شيريني‌خوران راهي بازار شهر مي‌شوند. و بعد از خريد و دوخت و دوز لباس‌ها و آماده شدن، مراسم شيريني خوران برگزار مي‌شود.

♣ هيمه بار، گه‌له‌دار، گه‌له هيزم(gele hêzim)

در گذشته در هورامان، بعد از ماره بران و نزديكي هاي زَماوَن(عروسي)براي خانواده عروس مراسم گله هيزم كه يك نوع تعاون و همكاري بين مردم روستا بود؛ اجرا مي شد. بدين ترتيب يك روز تعيين مي كردند، افراد روستا قاطر و الاغ و... آماده مي كردند و به صورت جمعي به جنگل مي رفتند و هيزم جمع مي كردند و بر قاطرها مي بستند و به خانه عروس مي آوردند. به عنوان رقابت سعي مي كردند، هركدام زودتر بار هيزم را به خانه عروس برساند در اين صورت شامل خلعت هاي احتمالي خانواده عروس مي شد. بعدها داماد موظف بود كه هرگاه يكي از اهل روستا براي پسرشان زن مي گرفت، او هم مقابله به مثل كند و دَين خود را با آوردن هيزم ادا كند.به این نوع همکاری «دَسَوام» می گویند.

♣ شيريني خوران، شيريني خواردن، شيريني واردَي ( Şîrînî wardey، Şîrînî xiwardin)

 بعد از مراسم عقدكنان، تمهيد مراسم شيريني خوران فراهم مي‌شد. معمولاً مراسم شيريني خوردن در خلال روز، هنگام بعدازظهر صورت مي‌گيرد و اقوام نزديك و همسايه ها و دوستان از طرف هر دو خانواده دعوت مي‌شوند البته بيشتر دعوتي‌ها خانم‌ها هستند، مردان در اين مراسم كمتر حضور دارند، مگر در صورت نياز و كمك در كارهاي شاق و سنگين. طبق معمول لباس و طلاجات و خريد‌هاي صورت گرفته به خانه عروس برده مي‌شود، عروس و داماد حلقه به دست يكديگر مي‌كنند، مراسم رقص و آواز انجام مي‌شود قبل از اتمام مراسم شيريني و شربت به مهمان‌ها داده مي‌شود كه به عهده خانواده داماد است در آخر مهمانان هر كدام به شأن خود هدايايي به عروس مي‌دهند كه شامل طلا، پول و پارچه است و مراسم به پايان مي‌رسد.

جا خاليانه، جيگه خاليانه، ياگه هاليانه(jêge  xalyane، yage halyane)

 بعد از مراسم عقد و شيريني خوران روز بعد خانواده عروس به رسم (جيگه خاليانه، ياگه هاليانه) كادوي را به خانه داماد مي‌فرستند بعد از چند روز دعوتي به مناسبت پاگشاي داماد صورت مي‌گيرد كه خانواده داماد به صرف شام دعوت مي‌شوند كه همان شب هديه‌اي به داماد داده مي‌شود همين دعوتي از خانواده عروس صورت مي‌گيرد و باز هم كادويي به عروس داده مي‌شود.   در دوران نامزدي به مناسبت‌ها مختلف هدايايي از طرف اقوام داماد به عروس داده مي‌شود همچنين در روزهاي عيد فطر، عيد قربان، عيد نوروز و شب يلدا هدايايي به خانه عروس برده مي‌شود كه هر كدام مراسم خاص مربوط به خود دارد به هدايايي مربوط به عيد (جه‌ژنانهježnane) گفته مي‌شود. عيد نوروز، (نوروزانه، newrozane) و شب يلدا آخرين شب پاييزو اولين شب زمستاني گفته مي‌شود كه اين هدايا هم براي داماد فرستاده مي‌شود.

عروسي،زه ماو ند، زه ماونه(zemawine)

پيش از اين موعد عروسي در مراحل اوليه بين طرفين توافق شده و تعيين گرديده، بنا به شرايط هر دو خانواده در بعضي مواقع عروسي زودتر صورت مي‌گيرد و در بعضي مواقع هم شايد مدت زمان يك سال طول بكشد.

مراسم عروسي هم براي خود مؤلفه هايي مخصوص به خود را دارد، براي عروس خانم دوباره لباس‌هاي نو در نظر گرفته مي شود، هم چنين براي داماد هم از طرف خانواده وَيوَ، لباس كَواپانتول(Kewapantol)تهيه مي‌شود. اين رويكرد در گذشته صورت ديگري به خود داشت. از طرف خانواده عروس، خريد لباس براي داماد صورت نمي‌گرفت و همچنين جهاز تهيه نمي‌شد و مبلغي را تحت عنوان (شيربها) براي تهيه اقلامي جهيزيه، مي‌گرفتند در دوران نامزدي، زَما(داماد) بايد مثل عضو خانواده براي خانه عروس، كار مي كرد: از جمله: آوردن هيزم از جنگل كه به آن هيمه بار(گَله‌دار، گَله هيزم) ، رُفتن برف هاي بام در زمستان، چيدن علف وآوردن آن و... اما اكنون اين رسم‌ها قديمي شده، در حال حاضر خانواده عروس، جهاز تهيه مي‌كنند، دربعضي مواقع جهاز را مشترك تهيه مي‌شود براي عروس خانواده داماد اجازه مي‌گيرند بنا به آمادگي خانواده عروس و توافق بر سر روز و ماه عروسي صورت مي‌گيرد روز عروسي بايد موعد مقرري باشد؛ حتي روز شنبه را براي عروسي بد شگون مي دانند.

در گذشته جهاز تهيه شده دو روز قبل از عروسي، از طرف خانواده عروس،به سبك خاصي در مجمعه و يا به وسيله قاطر به خانه داماد ارسال مي شد. ولي اكنون در روز عروسي و قبل از حركت عروس به خانه زَما(داماد) فرستاده مي شود. در گذشته مراسم خاصي براي حمام رفتن و آرايشگاه رفتن عروس و داماد وجود داشت كه ديگر اين مراسم قديمي شده است و همه امكانات در خانه مهيا است.

در شهرهاي كُردستان، شبي كه روز بعدش عروس را به خانه زَما(داماد) مي برند؛ مراسمي تحت عنوان(شه‌وگه‌ر، Şewger)برگزار مي شود. عروس به آرايشگاه برده مي‌شود و لباس‌هايي كه قبلاً تهيه شده، مي‌پوشد. در گذشته سبك و طرز لباس ها سنتي ومتفاوت بود. از كلاوزَر(kilawzer) براي پوشش سر و از ساير پوشش سنتي استفاده مي شد. اما حالا به تبعيت از موج فرهنگ مهاجم شهري، بيشتر از بهار نارنج، استفاده مي شود. در همين شب ميهمان‌هايي از طرف هر دو خانواده بعد از شام به صرف شيريني و چاي دعوت مي‌شوند. در همين شب مراسم حنابندان خه‌نه‌به‌ندان(xenebendan)  هم صورت مي‌گيرد. اين مراسم از طرف خانواده عروس انجام مي‌شود، با آوردن شمع و حنا و ميوه و شيريني از ميهمانان پذيرايي مي‌شود و شروع به مراسم شاد رقص و پايكوبي(ورپراي،wirpiray، هه لپه‌ركي،êHelperk،)مي كنند. درروز بعد، عروس را می آرایند و داماد هم به آرايشگاه برده مي‌‌شود و لباس‌هاي مخصوص عروسي در آن روز را مي‌پوشند. بدين ترتيب عروس توسط برازَما، برازاوا(Birazema ،Birazawa) و پاوَيوَ، پيخَسو(Pêxesu ، Paweywe) جهت انتقال به خانه داماد آماده مي شود.

♣ اعتصاب عروس، په‌لپي (Pelpî)، مانگرتن(Mangirtin)

به علت شرايط فيزيكي و صعب العبور بودن روستاها و نبود امكانات جاده‌اي، در گذشته عروس(وَيوه،weywe ، وَوي،wevî يا بوك، bûk)  را سوار بر ماديان (مايني، mayinî ) يا قاطر به خانه داماد مي‌بردند. معتقد بودند: بردن عروس به خانه داماد، با ماديان(مايني Maynî)، ميمون و خجسته است؛ براين باور بودند، زيرا اين عمل باعث زاد و ولد بيشتر آن ها مي شود. البته ماديان هم براي بسياري ها دست نمي داد، مجبور بودند اين كار با قاطر انجام شود. در منطقه هورامان، ضمن رفتن به خانه عروس، تمهيدي براي سواركاري فراهم مي شد. بدين ترتيب، قاطرهايي راکه به عنوان چاووش، آماده مي كردند، جُل هاي آن ها را با روكش هاي زيبا و رنگين(مه‌وج، Mewj )آذين مي بستند و جوانان بر آن ها سوار مي شدند و با انجام حركات نمايشي-ورزشي، به مراسم عروسی شكوه خاصي مي بخشيدند.

فرستاده های خانواده داماد(برازَما، Birazema برا زاوا،  Birazawa)و پاوَيوَ، Paweywe ، پيخَسو(Pêxesu،Paweywe)، اقدام به بيرون آوردن عروس مي‌كردند، در اين هنگام مادر عروس، هَسروَ(Hesirwe) يا به كُردي سوراني خَسو(Xesu )پشت در را مي‌گرفت، از (برازَما) چيزي به رسم سنت به نام مادرانه(ئه‌دايانه، دايكانه Edayane ، Daykane) طلب مي كرد. خانواده عروس با دادن خلعت پول و يا اشياء قيمتي ايشان را راضي مي كردند. باز در بعضي از خانواده ها ساير افراد خانواده عروس مبادرت به بستن در مي كردند و مانع از بيرون آمدن عروس مي شدند، آن ها هم چيزي طلب مي كردند، سهل و آسان تسليم خانواده داماد نمي شدند، اين عمل را پشت دريانه(پشت دركانه، pişt dirkane) مي گفتند. خلاصه برازاوا مجبور بود جلو بهانه گيري هاي خانواده عروس را بگيرد، بدين ترتيب موفق به بيرون آوردنِ عروس مي شدند. خواننده هاي محلي(گوراني بيژها، gorani bêg) با آوازهاي شاد و كفزدن ها(چه پله ريزان، Ĉeple rêzan) و تكرار شعرهاي:

 (وه‌ي وه‌ي بالا به‌رز، تو چنْ شيريني!، wey wey bala berz to Ĉin Şîrini

 له‌قاي خواوه‌ند، روي سه‌رزه ميني!، leqay xodawend ruy ser zemini)

 يعني عروس قد بلند تو چقدر زيبا و با مزه هستي

 تو جلوه ي زيبايي خدا در روي زمين هستي

و...

يا

باده باده، باده! Bade bade bade

 شاديه و موباره ك باده! Şadiyew mubarek bade

ئانا به رده شا باوانم، وه ي پا چِر دَگاره، باده! Ana berdeŞa bawanim wey pa Ĉer degare bade

و...

يعني: اين شادي و اين عروسي مبارك بارك بادا!

عروس خانم را در پايين آبادي بردند...

يا

بو تورت كرد، بو تورياي، bo torit kird bo toryay

 داده له سه ر چي تورياي،  dade le ser ci toryay

يعني عروس خانم چرا قهركردي.

و...

اين ترانه‌ي اخير را بيشتر در هنگام اعتصاب عروس مي گفتند. بعد از انجام مراسم سواركاري و گردش در فضاي باز، عروس را به طرف منزل زَما، زاوا(داماد) مي آوردند. داماد روي لبه بام(بانيجه، banije)مي‌ايستاد تا عروس پا به درون در بگذارد، سيبي و يا پرتقالي و يا ميوه ديگري، خلاصه از جنس مركبات را در دست مي گرفت محكم سر عروس را نشانه مي گرفت. بعضي از دامادها در اين مراسم به قول خود هنرنمايي مي كردند، هر كسي مستقيم به سر عروس مي كوبيد برنده‌تر بود و در همانجا به قول معروف فارسي: گربه را دم حجله مي كشت، با روحيه فيروزمندانه اي خود را براي مراحل بعدي آماده مي كرد. مشكل در اين جا حل نمي شد. باز اين نوبت عروس بود كه از ماديان پايين نمي آمد و اعتصاب مي كرد. در منطقه به اين حركت تورياي يا پَلپي(toryay، pelpi) يا مانگرتن(mangirtin) مي گفتند، در اين حالت، چيزي از داماد طلب مي كرد. بعضي از عروس هاي حريص، ملك و خانه و زمين طلب مي كردند. مدعوين زه ماوه ند(عروسي) پادر مياني مي كردند، با اصرار مطالبات عروس را تخفيف مي دادند، اما به هر جهت اين عروس بود كه برنده ميدان بود. اما حالا اين رسم‌ها كهنه شده در ديگر نشاني از آن نيست در حال حاضر چند روز قبل از عروسي كارت‌هايي از طرف هر دو خانواده به مناسبت دعوت كردن فاميل و دوستان نوشته مي شود ودر روز عروسي و جايگاه عروسي مشخص مي‌شود

امروزه در روز عروسي معمولاً عروس، بهار مي‌پوشد در بعضي مواقع عروس لباس‌هاي محلي مي‌پوشد كه رنگ لباس‌ها سفيد است داماد هم لباس‌هايي كه خانواده عروس تهيه كرده‌اند به تن مي‌كند روز عروسي معمولاً ميهمانان به صرف نهار يا شام دعوت مي‌شوند . و در رزو عروسي مراسم رقص و پايكوبي ساعت‌ها ادامه دارد بعد از صرف غذا و ميوه و شيريني عروسي به پايان مي‌رسد.

♣ مراسم تَلَ، تيلاني، سه روزه يا پا تختي(Tele، Têlanê)

امروزه پس از مراسم عروسي و بردن عروس به خانه داماد، در همان وقت مراسم پاتختي صورت مي‌گيرد كه هر كس به ميل خود هدايايي به عروس و داماد مي‌دهند و از عروس و داماد خدا حافظي مي كنند. بعضي وقت‌ها پا تختي كه به زبان محلي (هفته، سه روزه، تَل يا تيلاني) گفته مي‌شود به هفته بعد از عروسي موكول مي‌شود. مطابق سنت گذشتگان، بعضي خانواده‌ها سه روز بعد از عروسي مراسم خاصي برگزار مي كنند، كه به هورامي به آن، تَلَ، و به سوراني تيلاني يا سه روزه(Tele، Têlanê)، گفته مي شود. به اين گونه كه از طرف خانواده عروس خلعت هايي براي عروس تدارك ديده مي‌شود و نيز در هورامان از طرف خانواده داماد به ويژه پدر داماد، خَزوره، هَسوره (Xezure، Hesure ) خَلعَتي به عَروس(وَوي، وَيوَ) داده مي شود، به آن شَرمنانه يا شرمَوانه(Şerminane) گفته مي شود. همچنين در بعضي از نقاط هورامان، شيريني محلي كه به آن شَكه‌لَمه(Şekeleme)يا برساق(Bersaq) تهيه مي‌شود و به خانه داماد برده مي‌شود معمولاً اين مراسم بعد ازظهر انجام مي‌شود بعد از صرف چاي و شيريني بزن و بكوب ميهماني تمام مي شود و خانواده عروس از طرف خانواده داماد به صرف شام دعوت مي‌شوند،

                                              انواع ازدواج در هورامان:

امروزه امرازدواج به تناسب مراودات و ارتباطات عديده و متقابل فرهنگي بين جوامع، ازدواج شكل ثابتي به خود گرفته، حتي ازدواج هاي دوزنه و چند زنه بسيار نادر شده است. اما در قديم بر اساس سنت قبيله اي و بافت اجتماعي، انواع ازدواج ها تابع شرايط اجتماعي، متغير و در نوسان بود و به صورت هاي مختلفي وجود داشته است. در كُردستان به طور خاص و در هورامان به طور عام، در گذشته انواع ازدواج بين مردم رايج بود.

الف: ازدواج زن به زن، ژن به ژن(Jin be jin)

ب: ازدواج فاميلي

ج: ازدواج خوين دراو، وندريي(Vindiryê، Xiwêndiraw) خونبهاء

د: ازدواج از كودكي(Zaroki)

الف: ازدواج زن به زن(ژن به ژن):

در اين نوع ازدواج، خواهر و برادري از يك خانواده(بنه ماله،  Bine male) با خواهر و برادر ديگري از خانواده ديگر پيوند زناشويي مي بستند. اين نوع ازدواج براي طرفين از نظر مادي منفعت خاصي داشت، زيرا خانواده ها از زير بار سنگين خرج و مخارج عروسي رها مي شدند. اگرچه باور جمعي اينطور بود كه اين ازدواج از ضمانت و دوام بيشتري برخوردار بود، اما بعد از عروسي زندگي هركدام بسته به نوسان زندگي در ديگري بود. اختلاف هر كدام از زوجين در كيفيت زندگي ديگري، تاثير مي گذاشت. به ندرت دیده شده كه با از هم پاشيدن زندگی زناشویی يك طرف، طرف ديگر هم چنان وفادار به زندگي مشترك وفاداربوده باشد.

ب: ازدواج فاميلي:

بعضي از خانواده ها بر اين باور بودند كه پسرهايشان با دختران فاميل از قبيل عمو، عمه، خاله و دايي، ازدواج بكنند، بهتر است. زيرا چنين ازدواجي را باعث استحكام خويشاوندي و تضامن ازدواج مي دانستند و قايل به چنين پيوندي بودند، در غير اين صورت با بيگانه ها ازدواج مي كردند.

ج: ازدواج خوني، به خوين دراو، به ون دريي(خون بها):

اگر بر اثر اختلافات و جنگ و دعوا، كسي از ميان طايفه اي كشته مي شد، براي نشاندن آتش كينه و دشمني، با پا در مياني مردم و ريش سفيدان، دختر يكي از خانواده هاي قاتل، به پسر يكي از خانواده هاي مقتول داده مي شد. اين ازدواج منجر به آشتي دو طرف مي شد زيرا با به دنيا آمدن فرزند، يواش يواش كدورت گذشته از بين مي رفت. البته خانواده مقتول، با چشم تحقير(سوكي) با دختر رفتار مي كردند، حتي گاهي هم باعث از هم پاشيدن زتدگي آنان مي شد. در برابر تبعيض هاي ناروا به دختره، خانواده قاتل مي گفتند:« مگر دخترم به جاي خون داده شده كه اينطور رفتار مي كنيد». اين مثل مبين نارواهايي است كه به چنين دختري مي شد.

د: ازدواج كودكي:

گاهي دختري در يكي از خانواده ها به دنيا مي آمد، بر اثر دوستي و مراودت با خانواده ديگر، در همان شيرخواره گي و يا حتي در ناف بريدن، پدر دختر عهد مي كرد كه دخترش را به پسر دوست خود بدهد. در صورت پيش نيامدن اتفاقي ناگوار و زنده ماندن، در اوان بلوغ، آن ها را به عقد هم در مي آوردند.

منبع :peyliway(په‌يلواي)

جمع‌بندي سبك شناسانه برخي آثار ادبي هورامي دوره خاندان اردلان -از دايه خزان سه‌رگه‌تي تا مولوي تاوگو

نویسنده عادل محمد پور - قسمت دوم وپایانی

مولوی تاوگوزی

مولوي تاوه‌گُزي را بايد جريان پويا و قطب روشن و افضل شعر هجايي هورامي تلقي كرد. دوره‌ي او از نظر كميت(رونق شعر و شاعري)، سَختگي و شيواييِ زبان، انسجام ساختار، جزالت و تنوع معنا و پختگيِ آن؛  نه تنها دوره متلألي و درخشنده شعر هورامي بلكه به طور كلي اوج شكوفاييِ شعر كلاسيك كُردي محسوب مي‌شود.

شعر اين دوره دربردارنده‌ي شاخص‌هاي دوره گذشته، منهج ادبي بيساراني و جريان نغمه شعر هجايي(كركه) مي‌باشد. شاعراني بزرگ مانند: احمد بَگ كوماسي، مستوره كُردستاني، مولانا خالد شاره‌زوري، شيخ عزيز جانوره، شيخ عبدالرحمن جانوره، بلبل، ميرزا عبدالقادر پاوه‌اي، ميرزا شفيع جامه‌ريزي، جهان‌آرا خانم و... كه خود از شاعران سرآمد شعر كلاسيك كُردي محسوب مي‌شوند محصول چنين دوره‌اي هستند. به نوعي بايد اين دوره را از دوره‌هاي پر ارتباط شاعران دانست؛ زيرا بيشتر آن ها با مولوي تاوه‌گُزي شاعر تأثيرگذار، مدار و شاخص دوره مراوده و مشاعره داشته‌ و از سبك و سياق او تأثير مي‌پذيرفته‌اند.

جوهر شعر مولوي آميزه‌اي از عشق، تخيل و واقعيت‌هاي طبيعت و ابژه‌هاي پيرامون زندگي شاعر است. اين خصيصه‌ها همواره در قالب زبان و بيان و خطوط ويژه ساختماني هر يك از چامه‌هاي او جريان داشته است. تكرار و تنوع به معناي نامأنوس آن در مولوي جايي ندارد. تكرار و تنوع خاص شاعراني پيشرفته است كه به ذهن و زبان مشخص دست نيافته‌اند، تكرار در شعر مولوي اگر هست مولود تار و پود طبيعي كلام اوست.  به قول «هر شاعر و هنرمندي فقط يك اثر ايجاد مي‌كند؛ آثار ديگر همه تكرار و تقليد همان اثر است.»[82]

متن مولوي براي يك بار زاده شده و دگر بار همه مقلد و دست آموز او هستند. در اشعار او اين مختصات ديده مي‌شود:

شروع و ختام شعر، تناسب تصاوير و تعابير، پاره‌ها و سطرهاي ناب، ايجاز زباني، ميزان هم‌خواني و هم‌خوني واژگان، تشكل يا شكل نهايي شعر.

1-   شاعران هورامي به توارد و ناخودآگاه به مكتب «رمانتيزم» نزديكي و دلبستگي داشته‌اند. از واقعيت‌هاي بيروني و زيبايي‌هاي طبيعت هورامان هم دور نمانده‌اند. بنابر اين تركيب احساسات و تجارب شخصي با عنصر خيال‌پردازي و واقعيت‌ها، ژرف ساخت زيباشناختي شعر آن‌ها را تشكيل مي‌دهد. 5

2-    اگرچه مدت‌هاي مديد شعر هورامي در دربارهاي محلي نفوذ داشته؛ ولي شاعران هورامي كمتر به دربار اُمراي محلي راه يافته يا اگر ارتباط داشته‌اند مداح و ستايش‌گر نبوده‌اند؛‌ بنابراين جز در موارد خاص و نادر آن، به معني خاص كلمه و سياق سبك خراساني نمي‌توان در شعر هورامي به شاعري «مدحيه‌پرداز» و «منقبت‌سرا» اشاره كرد

3-    بيشتر شاعران هورامي، به زبان و شعر عربي به ويژه فارسي آشنايي كامل و با ديوان شعري شاعران بزرگ و صاحب سبك مؤانست داشته‌ و در نشر، توسعه و تحفظِ اصالت شعر فارسي سهيم بوده‌اند. آنان علاوه بر سرودن شعر فارسي با قالب‌هاي گوناگون، از مضامين فكري و ادبي آن‌ها نيز متأثر مي‌‌شده‌اند. «فردوسي، نظامي گنجه‌يي، مولوي، سعدي و حافظ» و... در موجودات شعر آن‌ها حضور دارند.

بيساراني در ديوان خود از حافظ ياد كرده و او را ستوده است و در چند شعر از موتيف‌هاي شعر فردوسي، نظامي و مولوي بلخي متأثر شده است. حافظ باحسي شاخي نباتت/به نوشيده‌ي جام جورعه‌ي مماتت  «حافظ! ستايشگر شاخ نبات تو هستم، به نوشيده جرعه ممات تو سوگند» به هه‌واي(گلگشت) سه‌يري (مصلات)/ به ئاب (ركناباد) سه‌رچشمه‌ي حه‌يات «به هواي گلگشت و تفرج تو در مصلا و آب ركناباد سوگند باد» فالي (وصف‌الحال) باوه‌ره په‌ريم/ موناسب به حال جه‌سته‌ي خه‌سته‌ي ويم   « مناسب با جسم خسته و دل دردمندم، فالي وصف‌الحال بياور» هه‌ر شه‌و جه ئاسمان قه‌برت پرنور بو/ ديده‌ي به‌د جه شاخ نه‌باتت دور بو «هر شب آرامگاهت پرنور و چشم بد از شاخ نباتت دور باشد»  [84]

 

 خاناي قبادي، ميرزا شفيع پاوه‌يي و الماس خان كنوله‌اي از روي دلبستگي به نظامي گنجه‌اي، مثنوي‌هاي بزمي او را به هورامي برگردانده‌اند. صيدي هورامي در تنوع‌بخشيِ شعر خود، بخشي از ديوان خود را به سرودن شعر فارسي و هورامي-فارسي اختصاص نموده و بي گمان سعدي در الهام بخشي  ساير شعرهاي او بي تأثير نبوده است. حتي بعدها مُلا حسن دزلي علاوه بر تضمين هنري از غزليات حافظ، اقتباس وزن، اقتفا، سبك و سياق او در ساير سروده‌هايش مشهود است.

 ب) سطح ادبي

 فرم شعر

1 -  اگرچه شاعران با ساير قالب‌ها شعر سروده‌اند؛ اما مثنوي فُرم غالب شعر غناييِ هورامي و اصرار بر سنت ادبي رايج و صيرورتِ فربه كردن جريان كركه(نغمه) در اسلوب شعر هجايي است.

مثنوي از ابتدا به عنوان جزء جدايي ناپذير، با ساخت و صورت اين شعر همراه بوده و اكنون هم هست اين امر باعث شده تصاوير شاعران هورامي- بر خلاف شعر سوراني كه بيشتر در محور افقي و بيت ها در غزل محدود مانده- در شبكه عموديِ شعر نمود پيدا كند و از انسجام و كُمپوزيسيون ساختاري برخوردار باشد، لاجرم فضاي بيشتري براي هنرنمايي و بسط معنايي داشته باشد. به همين دليل شعر كلاسيك هورامي، در طول سير خود، كمتر نيازي به تغيير در ساخت و صورت داشته[85]و در نوعِ خود رهاتر و بي قيد و بندتر بوده است و ديرتر دستخوش نوزايي امروزين قرار گرفت. به همين جهت زمينه براي خلاقيت و آفرينش هنري و مضامين شعري با چاشني روايت و طعم داستان به وجود آمده‌است.  

انواع مثنوي‌ها :

 الف) بلندِ غنايي(بزمي):

مثل «ليلي و مجنون» و «خسرو و شيرينِ» خاناي قبادي، شيرين و خسرو ميرزا شفيع پاوه‌اي و شيرين و فرهاد ميرزا الماس خان كندوله‌اي و...

ب) بلندِ حماسي(رزمي):

شاهنامه‌هاي هورامي مثل: «رستم و سهراب»، «هفت خوان رستم»، «جهانگير و رستم» و «نادر و توپال» سروده‌ي ميرزا شفيع جامه‌ريزي و...

 ج) بلند تعليمي:

مثل«پريشان نامه» ملا پريشان، «روله بزاني»(فرزندم بدان) و «دولت نامه»‌ي ملا خضر رواري و منظومه‌هاي فقيه قادر هه‌مه‌وه‌ند و....

د) مثنوي هاي كوتاه و مياني:

مانند چامه هايِ غناييِ بيشترِشاعرانِ هورامي. بيساراني، مولوي، صيدي، احمد بَگ كوماسي، ميرزا عبداقادر پاوَيي، شكوائيه‌ عبدالله بَگ هورامي و آغا عنايت ... با مضاميني غنايي و...

در همه‌ي اين منظومه‌ها، يك ويژگي ديده مي شود: پشت كردن به سنت هاي مرسومِ عَروضِ عربي و روي آوردن به عنصر جمال شناختيِ شعرِ كُهن. برخلاف قالب هاي رايج عربي و فارسي، كه بيشتر با قصيده و غزل و...  با چاشني عَروضي شعر سروده‌اند و يا شعر گويش سوراني: نالي شارَزوري، مَحوي، كُردي، سالم، ناري، .... 

 ويژگي‌هاي مثنوي‌ها و طرز قافيه پردازي اشعار در قياس با مثنوي شعر فارسي مثنوي‌هاي هورامي چند ويژگي منحصر به فرد داشته است:

 الف) هرگاه نيم مصراع بيت اول شعر عيناً در نيم مصراع دوم تكرار شود، قافيه در بيت اول و دوم يكسان است. در ساير مصراع‌ها قافيه گوناگون است. اين شيوه سرايش از نظر تراكم صوتي آهنگ خاصي به شعر مي دهد و فاكتي است براي خوشه نغمه‌هاي صوتي و زنگ‌هاي قافيه كه نشانه‌اي براي اهميت و تأكيد بر موضوع پيام به شمار مي‌رود. *شيره كريا جه‌ور، شيره كريا جه‌ور نه ده‌ست بله مه‌ردوم كريا جه‌ور دادمان ره‌سان نه ده ست ئي گه‌ور ده‌ستي وه ش ئافات دندانش هزه‌ور[86]  * هامسه‌ران جاري، هامسه‌ران جاري رام كه‌فت وه گوزه‌ر دره‌ختيك جاري دره‌خت چه دره‌خت قامه‌ت چنار ي به‌رز به‌هره‌مه‌ند، ساواي وه‌ن داري سه‌ر جه كه‌شكه‌لان هه‌فته‌مين ويه‌رد ريشه‌ پا نه‌ ته‌خت زه‌مين موحكه‌م كه‌رد واتم پيره‌دار مه‌نه‌ي هه‌زار سال شه‌رحي جه‌ي ده‌وران باوهی وه‌ خه‌يال...[87] *دلَة يادَ كةرة، دلَة يادَ كةرة فةسلَي جوانيت ئيسة يادَ كةرة جة دةستي ثيريت ئةمجار دادَ كةرة هةم بكيَشة ئاخ، هةم فريادَ كةرة مةنزلَ ويَرانةن، خاس كةوتةن وازت بطرةوة ثةي حالَ، جةستةي بيَ نازت...[88]

 ب) مثنوي‌هايي از نوع مثنوي‌هاي شعر فارسي كه قوافي به شيوه گوناگوني در مصراع‌هاي بيت تكرار شده‌اند: *نةواتم عةرعةر سةهةند ثةروةردة باخةوانان داخ وة تؤي طلَ بةردة خودنمايي لاي بالََا نةمامان ويَت لادةر ئامان، ثةريَ توَ نامان...[89] *بينايي ديدَةم شاي سؤسةن خالَان ئي دةستة بةستةي مةستي طولَالَان بطيَرة جة دةس ئي كةم تالَةوة بنيةش بةو طؤناي مشكين خالَةوة طولَ ثةي طولَ خاسةن جةمين جامةني طولَ بؤ، طولَ قامةت، طولَ ئةندامةني شاباشو تؤ بان طولَالَاني مةست (صةيدي) خار خاسةن بطيَرؤ وة دةست...[90]

ج) نوعي مثنوي كه قافيه با تنوع در تمام مصراع‌ها تكرار شده است. گوناگوني و برجستگي قافيه؛ اين اسلوب ويژه شعر هجايي است. در اين قافيه بندي ها شاعر مقيد به وحدت قافيه(AAAA…) نيست، بلكه قافيه ها متناسب با ذوق شاعر و مضامين مورد استناد و دلالت معني و انتقال به مخاطب در پايان دو مصراع تغيير و تنوع(AA-BB-CC-DD… )پيدا مي كنند. اين نوع قاغيه بندي در مقايسه با قافيه بندي مثنوي هاي فارسي از نوآوري خاصي برخوردار است. هرگاه نيم مصراع اول چامه، عينا در نيم مصراع دوم بيت اول تكرار شود، قافيه در بيت اول و دوم يكسان است يعني واژه قافيه ي دونيم مصراع اول و نيم مصراع دوم بيت اول، عين كلمه در مقام رديف با مصراع سوم و چهارم هم قافيه مي شود.. كه از نظر خوشه صوتي آهنگ خاصي به شعر مي دهد و تكرار آن اهميت موضوع و دلالت پيام شاعر را مؤكد مي سازد. اين از ابتكارات يارسان(بابا سرهنگ دَوداني، بابا يادگار، سلطان اسحاق و ...) و ادامه آن در بيساراني و بعدها بلااستثنا از جانب كليه شاعران هورامي گو از جمله مولوي و صيدي و ... رعايت مي شود. *هيض كةس نةواضؤ وة فةرهاد رةندةن نةقش شيرينش نة رووي سةنط كةندةن دةك ريَزان دةس با وةر جة طيان سةندةن كيَ ئةلَماس نةرووي ويَش شةندةن...[91] *بينايي ضةمان بةرطوزيدةكةم من هةر ئةو خولَام زةرِ خةريدةكةم شةرتم ئةو شةرتةن هةتا زيندَةكةم ددَاني تةماي تؤ نة كةندَةكةم تؤ بة دةستي قةسد جة (بةدَ وازةكةم) منت بيَ بيَ ناز كةرد، ساحيَب نازةكةم من (صةيدي) خولَام قةدَيم زادَةكةم وةي من دريَخا سيا تالَةكةم[92]

د) نوعي ديگر از مثنوي در شعر كلاسيك هورامي كه در قطعه شعر رديف واحدي تكرار شده اما قافيه‌ها در هر بيت مستقل است؛ اين نوع قافيه‌پردازي در ديوان مولوي مشاهده نشد: *نالةي دةردةدار بيَ ئاخ نمة بؤ دةروون عاشق بيَ داخ نمة بؤ طولَ جة طولَستان بيَ خار نمة بؤ بولَبلَ جة عةشقش بيَزار نمة بؤ هةر كةسيَ عةشقش رةفيَق نمة بؤ واسلَ بة تةريَق حةقيَق نمة بؤ (مةحزووني) عاشق بيَ يار نمة بؤ عاشقان بيَ يار مدار نمة بؤ..[93]

 

ج) سطح زباني و موسيقي شعر

 

1-زبان شعر اين دوره ساده، روان و صميمي و تلفيقي از خيال و واقعيت‌هاي محيط پيرامون است كه حركت و پوياييِ فُرم و محتوا را به دنبال داشته است. ساختارموسيقي بيروني(وزن شعر) شعر هورامي را بايد از افاعيل اسلوب عَروض عربي جدا كرد. اين شعر در بافت طولي و عرضي خود از «ريتم و انسجام» برخوردار است و اين متفاوت است با «قيد تساوي» اركان عروضي در دومصراع. در واقع اين شعر «آميزه‌اي از موسيقي آواييِ خوشه صداها(نغمه‌ها= كركه‌ها و زنگ صوت‌ها) و موسيقي داخلي، مباني جمال شناختي شعر هورامي را شكل داده است». نقش ذهني و صورخيال شعر هورامي ساده،  بي پيرايه و تركيبي از خيال و واقعيت(رئال) است. كوتاهي مصراع‌ها- خصيصه شعر هجايي و هم‌خواني با موسيقي طبيعت- دليلي است براي نزديكي با زبان مردم. علل اين روند را بايد در نزديكي شاعران به طبيعت زيباي هورامان و اهتمام شاعر به تصوير «تشبيه و ذكر اجزاي آن» و نهايتاً «قطب استعاره» دانست. در كنار اينها آوردن «فعل» نيز در شعر به عنوان «زنگ قافيه» از ديگر عوامل حركت‌بخش شعر هورامي است. غزل زير از بيساراني داراي چنين خصليص سبكي است. ئافتاو ثيَوار بي ، ئافتاو ثيَوار بي        وةختي جة مةغريب ئافتاو ثيَوار بي جةمينش ، نة بورج «‌تةشاو » ديار بي    ثةيوةست طةرمي وةخت ، سوب و ئيَوار بي بة نووري جةمين شةوق ئاراي تةمام     ياو ناوةهةم ، وةختي سوب و شام ثرشنطي نوورش ، ثةي ثةي مةشانا     من دةرسات ، نةرِووش (لافتي) م وانا[94]

 

2 - «بيت» در ذهن و زبان شعر هورامي جايگاهي ندارد، در ساختار اين شعر«بيت» منفرداً  قِداست و استقلال خود را از دست مي‌دهد. رابطه عمودي بيت‌هاست كه شعر را داراي «وحدت موضوع» كرده است. از آن‌جا كه بخشي از شعر فارسي و شعر كُردي سوراني «غزل و قصيده» مي‌باشد، كمتر عنصر وحدت موضوع در آن پيدا است به ويژه در غزل‌ها و اين بيت است كه مستقل در معناست. «

آنچه در زمينه‌ي عمومي شعر فارسي در دوره قرن چهارم و ... مي توان يادآوري كرد، محدوديتي است كه خيال شاعران در محور عمودي شعر دارد و اين ميراث عرب و شعر شاعران جاهلي است كه در دوره اسلامي نيز تاثير كرده و از شعر شاعران عرب به شعر گويندگان پارسي زبان راه يافته...[95]  وجود چنين خصيصه‌اي در شعر شاعراني مثل بيساراني، مولوي، احمد بَگ كوماسي، و اشعار هجايي صيدي،  باعث شده بعداً گويندگان ديگر هورامي و سوراني از آن جمله شيخ عبدالرحمن جانوره(متوفي اوايل قرن 14ه.ق) پيروي كنند. ديسان سه‌رهه‌ردان جه نو گرته‌ن ته‌م سوپاي گولالان ريزيان وه‌هه‌م شنوي باي پاييز وه‌يشوومه‌ي سزا وه‌لگ دره‌ختان بي واده ريزا بي وه گه‌رده‌لوول كه‌له‌ي كلاوان ماته‌م بي سه‌داي هاژه‌ي وه‌فراوان ...[96]

   3-  از خصايصِ ديگر برجسته‌ي شعر هورامي هم‌آهنگي تصاوير در حوزه رنگ و صنعت حس آميزي است. در مجموع شعر كلاسيك كُردي به طور كلي در زمينه تصاوير رنگ چندان غني نيست، اين نقيصه هم در شعر كلاسيك فارسي مشهود است[97]. اما اين خلأ زيباشناسي در شعر هورامي تا حدودي برطرف شده است، متون شعر بيساراني، مولوي و صيدي (مثلث شعر كلاسيكِ هورامي) در زمينه خلق تصاوير رنگ و حس آميزي، غني و سرشار از هنرنمايي است. با رنگ‌ها در ديوان بيساراني تصاوير زيادي خلق شده از جمله براي رنگ سياه اين رنگ‌ها در تصاوير مجازي و استعاري و كنايي منشق شده‌‌اند:

سيامار، قةتراني شةورِةنط، زوخالَ، سياي دوودي تةم، سياتة، دةروون سفتة، دةروون زوخالَ، سياثؤش، بلَيَسةي ثرِ دوود، زولَف ديَز، زولَف مشكين، مشكين خالَ، كلَافةي مشكين، مشكين ساية، زولَف حةبةش و ... «قةتراني شةورِةنط» وةردةي سةر كولَ    ستةم زةدةي دةست ناخوون كةندةي تولَف هم چنين براي رنگ قرمز اين واژه‌ها و تركيبات: هوون و تركيبات هوون، لالَ ، ياقوت، هووناو، هوونان، هوونين، هوونين جةرط، هووني ضةم، موذةي هوون ريَذ و …[98

 منابع:

 بدليسي مير شرفاخان، شةرةفنامة، ميَذووي مالَة ميراني كوردستان، وةرطيَرِ ماموستا هةذار، ثةخشانطاي ثاييز، 2009 ز

بيساراني مصطفي، ديوان شعر، ملا صالح حكيم، سنندج، انتشاراتي گوران، 1375ه.ش

پاوه‌يي ميرزا عبدالقادر، ديوان شعر، انجمن ادبي، پاوه، سال 1368ه.ش

تاوه‌گُزي مولوي، ديوان شعر، مدرس عبدالكريم، مهاباد،چاپ صيديان، 1364ه.ش

ديوانه ولي، ديوان شعر، تصحيح و ترجمه رازي، سنندج، انتشاراتي كُردستان، چاپ چهارم، 1387ه.ش

ذكاء يحيي، كاروند كسروي، به كوشش يحيي ذكاء، تهران، انتشارات فراكلين، 2536ش

رنجوري مُلا عمر زنگنه، ديوان شعر، تصحيح: محمد علي قره‌داغي، بغداد، چاپخانه آفاق عربيه، 1983م/1403 ه.ق

رواري ملا خضر، منظومه دولت‌نامه، تصحيح جميل فاروقي، تهران، نشر احسان، 1386ه.ش

روحاني بابا مردوخ، تاريخ مشاهير كُرد، جلد 1، عُرفا، عُلما، اُدبا و شُعرا، به كوشش محمد ماجد روحاني، سروش تهران 1382ه.ش

روحاني بابا مردوخ، تاريخ مشاهير كُرد، جلد 2، عُرفا، عُلما، اُدبا و شُعرا، سروش تهران 1366ه.ش

ستوده سيد ابراهيم، ئايين و دين، يوسف و زليخا كُردي، تهران، سروش، 1361ه.ش

سلطاني محمد علي، حديقه سلطاني،جلد دوم، اروميه، انتشارات صلاح‌الدين، بهار 1369 ه.ش

شاكه و منصورخان، ديوان شعر، گردآوري و تصحيح: محمد علي قاسمي و عليرضا خاني، اروميه، انتشارات صلاح‌الدين ايوبي، زمستان 1379 ه.ش

شكري پور مختار، فصل نامه گوهران، ويژه شعر نو كُرد، شماره 15، 1386ه.ش

صفي زاده صديق، ته‌لاي ده‌سته‌وشار، طلاي دست افشار، يا تاريخ شاعران منطقه هَوشار، چاپخانه حيدري، چاپ اول بهار 1369ه.ش

صفي زاده صديق، ديواني مه‌ستووره‌ي كوردستاني، انتشاراتي اميربهادر، 1377ه.ش

صفي زاده صديق، ميژووي ويژه‌ي كوردي(تاريخ ادبيات كُردي) ج1، بانه، اتشارات ناجي، 1370ه.ش

فاروقي جميل، گوشه‌اي از زندگاني ملا خضر رواري، تهران، نشر احسان، 1386ه.ش

كَدكني شفيعي محمد رضا، صُوَر خيال در شعر فارسي، تهران، انتشارات آگاه، 1366ه.ش

كوماسي احمد بَگ، ديوان شعر، به كوشش محمد علي سلطاني، مؤسسه فرهنگي نشر سُها، تهران 1384ه.ش

محمدپور عادل، سرود خزان، سبك شناسي بيساراني، ناشر زريبار، 1381ه.ش

مدرس عبدالكريم، يادمردان، ج 2، سنندج، انتشارات كُردستان، 1385ه.ش

مدرس، ملاعبدالكريم، ياد مردان ج1، سنندج، انتشارات كردستان، 1385ه.ش

 نودشي مُلا احمد، زندگي نامه، تحقيق و تأليف: يحيي مظهري، سنندج،

هه‌مه‌وه‌ند فقيه قادر، ديوان شعر، گردآوري و تصحيح عبدالكريم مدرس و فاتح مُلا كريم، بغداد، چاپخانه فرهنگستان عراق، 1980 م

 

جمع‌بندي سبك شناسانه برخي آثار ادبي هورامي دوره خاندان اردلان -از دايه خزان سه‌رگه‌تي تا مولوي تاوگو

نویسنده عادل محمد پور - قسمت اول

چكيده:

زبان و شعر هورامي از قديمي‌ترين گويش‌هاي زبان و شعر كُردي محسوب مي‌شود نقش آنان در تركيب تاريخي هم‌گراي اقوام مادي و نيز در پروسه‌ي نُضج، پيدايي و رونق فرهنگ، زبان و ادبيات كردستان انكار ناپذير است. شعر هورامي واجد ويژگي‌هاي منحصر به فرد خود است؛ با سبك‌هاي رايج فارسي و نيز شعر كُردي سوراني تفاوت‌هايي دارد.

در اين مقاله منحصراً اختصاصات و شاخص‌هاي شعر هورامي كه در زمان اقتدار هفتصد ساله‌ي «اردلان»ها زبان ادبي-ديواني بوده است، با ديد سبك‌شناسانه بحث و بررسي شده است.

   كليد واژه‌ها:

اردلان، زبان و شعر هورامي، سبك شناسي، شاعران مشهور، سطح فكري، سطح زباني، سطح ادبي و...  

مقدمه:

خاندان «اردلان» بي گمان يكي از بزرگ‌ترين امراي محلي كُردستان بوده كه بيش‌تر از هفت قرن متوالي در اين ديار حكومت مي‌كرده‌اند. اساس شكل‌گيري تاريخي آنان  را بايد دوره مروانيان(احمد بن مروان) در اواخر سده پنجم هجري قمري دانست كه «بابا اردلان» از نوادگان آنان از ترس تعدي ابن جهير(جحير؟) وزير بغداد آن‌جا را ترك و به ميان «گوران»‌ها آمد و مؤسس اين خاندان شد[1]. زبان هورامي چند سده پيشتر از «خاندان اردلان» نشانه‌هايي از حيات متداوم و صيرورت زماني داشت، اما در زمان آنان به شيوه رسمي مطرح و به عنوان زبان «ادبي- ديواني» اهميت ويژه‌ پيدا كرد.

لاجرم با چنين ظرفيت‌هايي مي‌زيبد با متدولوژي خاص خود، تحليل و بررسي شود. با ويژگي‌هاي منحصر به فردي كه دارد و نيز علي‌رغم اشتراكات تاريخي با زبان فارسي و ديگر گويش‌هاي كُردي؛ دوره‌بندي نمودن آن بر اساس سبك‌هاي رايج «دوره‌اي-جغرافيايي» شعر فارسيِ(خراساني، عراقي، هندي، بازگشت و ...) به لحاظ روش‌شناسي چندان مناسب به نظر نمي‌رسد. اين سبك‌ها هر كدام محصول تعامل مراكز ادبي دربارها و برآيند شرائط و اوضاع سياسي، اجتماعي و ادبيِ زمان و مكان خود بوده‌اند. خراساني در مشرق و عراقي در مركز ايران در چنين فضايي به نشو و نما پرداخته‌ و شاعراني مثل رودكي، فردوسي، عنصري، سعدي، حافظ و ... در آن‌ها به رشد و بالندگي رسيده‌اند.

پروسه ساخت شعر فارسي از قالب قصيده، سادگي زبان و محتوا، مدح و ستايش اُمراء و سلاطين، زميني بودن معشوق(سبك خراساني) به قالب غزل، پيچيدگي محتوا و صناعت شعري، پختگي زبان، آسماني بودن معشوق(سبك عراقي)، و اسلوب معادله،  لُغَز‌گويي و معماپردازي‌هاي(سبك هندي) و... سير كرده‌ و دوباره تحت شرائطي به مؤلفه‌هاي گذشته بازگشت(دوره بازگشت) و به مشروطه، تجددگرايي و سرانجام تحول نوگرايي و شعر امروز دست يازيده‌است. حال آن كه شعر هورامي در طول حيات خود غالباً شكل و قالب سرايش شعر ثابت بوده(بس‌آمد با مثنوي بوده) و محتوا و صنعت بديع در همان حوزه «ساده‌سرايي، ايجاز، آوردن خُرده مضامين و توجه به  اصل تنوع ادبي و...» باقي مانده است. اين روي‌كرد را مي‌توان در عناصر شعري و صُوَر خيال اين جريان بعينه مشاهده كرد.

اگر چه زبان كُردي هورامي خود مدت‌ها زبان «ادبي - ديواني» بوده، اما شاعرانِ شاخص دوره‌ها به طور نسبي كمتر از شرائط سياسي زمان خود متأثر شده‌اند بلكه از سير انفُس و تمسك به سلوك و مكاشفه فردي به يك سبك شخصي‌ِ منحصر به خود در سرودن شعر دست يافته‌اند؛ تاليان و دنباله‌روان هم شيوه‌هاي رايج آنان را تقليد و اقتباس كرده‌اند؛ به اين دليل است كه اين منهج ادبي در خط متوالي و مترتب زماني به عنوان «سنت ادبي» معهود، يك دست سير كرده است. از نگاه نگارنده اين مؤلفه‌هاي ادبي است كه بيش از هر چيز ديگر اين شعر را با شعر فارسي و حتي ديگر گويش‌هاي كُردي متفاوت ساخته و باعث شده از سبك‌هاي دوره‌اي رايج در شعر فارسي تبعيت نكند و خود داراي يك سنت ادبي منحصر و واجد ساختاريي ماهوي و مستقل باشد. «پايبندي بدان سنت ديرينه ادبي، تقليد از شاعران تأثيرگذار، عزلت و انزوا، محدوديت منابع، فقر ارتباطات و تفاوت ساختاري با ساير گويش‌هاي كُردي و...» در عدم يك‌نواختي فُرم، محتوا و جهان بيني شاعران كلاسيك هورامي بي تأثير نبوده است اين علل و عوامل باعث شده شاعران كم‌تر از شرائط بيروني هورامان وكُردستان تأثير بپذيرند و بيرون‌گرايي آن‌ها مُلهم از طبيعت هورامان و فضاي بومي و سنت رايج ادبي آن منوط و محدود شود.

طبيعي است چنين متوني بايد داراي يك سري از اختصاصات ادبي باشد كه در اين مقاله با اختصار به آن‌ها پرداخته مي‌شود. نخست به ذكر اسامي برخي از شاعران نيز اشاره و بعداً به ويژگي‌هاي سبكي پرداخته مي‌شود.

 اسامي شاعران مشهور از قرن 5 تا 14 ه.ق  : 

1-      دايه خَزان سه‌رگه‌تي (قرن پنجم ه.ق

2-      شيخ عيسي برزنجي(754- ...)

3-      شيخ صفي‌الدين اردبيلي(735-650)

4-      ملا پريشان لُر(825-757 ه.ق)، بابا جليل دَوداني(...-883)

5-      شيخ شهاب كاكو زَكريايي(1072-1003)

6-      كه‌لبالي خان اردلان(1089-...)

7-      شاكه و خان منصور(1177يا1175-1105ه.ق)

8-      [بابا لُره لُرستاني(دوم و سوم ه.ق)،

9-       بابا رجب لُرستاني(دوم و سوم ه.ق)،

10-  بابا حاتم لُرستاني(دوم و سوم ه.ق)

11-   بابا نجوم لُرستاني(دوم و سوم ه.ق)

12-   بابا قيصر هورامي(قرن 4 ه.ق)

13-  بابا سرنج كَلاته(قرن 4ه.ق)

14-  بابا گرچك هورامي(قرن 4 ه.ق)

15-  ريحان خانم لُرستاني(قرن 5 ه.ق)

16-   فاطمه لُره گوران)قرن 5ه.ق)

17-  لزا خانم جاف(قرن 5ه.ق)

18-  بابا بزرگ لُرستاني(قرن 5ه.ق)

19-  بابا هندو هورامي(قرن 5ه.ق)

20-   قاضي نبي سَرگَتي(قرن 5ه.ق)

21-   احمد جاف(قرن 5 ه.ق)

22-  پير احمد كركوكي(قرن 6ه.ق)

23-   شيخ شهاب سهروردي(632-539 ه.ق)

24-   پير بنيامين شاهويي(قرن 7 ه.ق)

25-  پير داوود ده‌وداني(قرن 8 ه.ق)

26-  بابا يادگار761-... ه.ق)

27-  سيد محمد برزنجه‌اي(645-... ه.ق)

28-  سيد شهاب‌الدين شاره‌زوري(748-659 ه.ق)

29-   سيد مير احمد مير سور(745-652 ه.ق)

30-   سيد مصطفي شاره‌زوري(761-657 ه.ق)

31-  حاجب سه‌ي باوه‌يسي(778-676 ه.ق)

32-   پير قباد ديوانه(639-... ه.ق)

33-   پير محمد شاره‌زوري(733-638 ه.ق)

34-   پير احمد لُرستاني(642-... ه.ق)

35-   پير مالك گوران(735-642 ه.ق)

36-   پير منصور شوشتري(738-646 ه.ق)

37-  پير ابراهيم جاف(740-651 ه.ق)

38-   پير فتحعلي صحنه‌اي(652-... ه.ق)

39-   پير حاتم همداني(738-654 ه.ق)

40-   پير ميكائيل ده‌وداني(736-658 ه.ق)

41-   پير محمود بغدادي(735-661 ه.ق)

42-   پير كاظم كنگاوري(775-686 ه.ق)

43-  پير سليمان اردلاني(762-676 ه.ق)

44-  پير موسي ميانه‌اي(772-681 ه.ق)

45-  پير قابل سمرقندي(...-756ه.ق)

46-  پير مامل ماهيدشتي(765-... ه.ق)

47-   پير صادق مازندراني(779-... ه.ق)

48-   پير تيمور هوراماني(...-789 ه.ق)

49-   پير اسماعيل كولاني(قرن 8 ه.ق)

50-   پير حسيم استانبولي(قرن 8 ه.ق)

51-   پير ركن‌الدين هورامي(قرن 8 ه.ق)

52-   ... ملا الياس شاره‌زوري(...-783 ه.ق)

53-  ملا جامي شاره‌زوري(...-797 ه.ق)

54-   ملا سوره شاره‌زوري(...-769 ه.ق)

55-   ملا غفور شاره‌زوري(...-791 ه.ق)

56-   ملا شفيع شاره‌زوري(...-768 ه.ق)

57-   خاتوو زربانو درزياني(...-845 ه.ق)

58-  كاكه عربي هورامي(...- 814 ه.ق)

59-   كاكه رحمان درزياني(قرن9.ق

60-  كاكه پيره درزياني( قرن 9 ه.ق)

61-   ميرزا قُلي ده‌وداني(...-891 ه.ق)

62-  سمن خانم ده‌وداني( قرن 9 ه.ق)

63-   و ...[9]، بيساراني(1052/1113 ه.ق/ 1641/1703 م)

64-  شيخ احمد تخته‌اي(1134-1026ه.ق)[10]

65-   شيخ حسن مولاناوا(1136-1070 ه.ق)[11]

66-   خاناي قبادي(1168-1083يا 1192-1116ه ق/ 1700-1759 م)[12]

67-   الماس خان كَنوله‌اي(قرن 12 ه.ق)[13]

68-  ميرزا شفيع كُليايي(قرن 12ه.ق)[14]

69-   مُلا خدر(خضر) رواري(1205-1138ه.ق)[15]

70-  وَلي ديوانه(1216-1158 ه ق، قرن 18 م)[16]

71-  مُلا عمر زنگنه-رنجوري-(1224-1164 ه.ق [17]

72-  صيدي هورامي(1265-1199 ه.ق)[18]

73-   ميرزا شفيع پاوه‌اي(1252-1200ه.ق)[19]

74-  مُلا قاسم پايگلاني(1259-1197ه.ق)[20]

75-   سليمان بيگ زنگنه(1261-1219ه.ق)[21]

76-   مُلا احمد عارف(1263-1206ه.ق)[22]

77-   ميرزا مصطفي دلي‌دلي(قرن 13ه.ق)[23]

78-   سيد محمد صادق صفاخانه‌يي(1280-1212ه.ق)[24]

79-   مولوي تاوگُزي(1300-1221ه.ق)، مولانا خالد شاره‌زوري(1242-1193ه.ق)[25]

80-  مستوره كُردستاني(1264-1220ه.ق)[26]

81-  سيد محمد سعيد كُردستاني(1280-1227يا1239ه.ق)[27]

82-   غلام شا خان والي(1284-1239ه.ق)[28]

83-  مهجوري كُردستاني(1287-1210ه.ق)[29]

84-  احمد بَگ كوماسي-خالوي كوماسي-(1294-1210ه.ق)[30]

85-   حاج مُلا احمد نودشي(1302-1228ه.ق)[31]

86-  شيخ حسن سازاني(بلبل، قرن 13 ق)[32]

87-  شيخ عبدالله مرادويسي-داخي-( 1305-1224ه.ق)[33]

88-   شيخ محمد صالح فخرالعلما(1305-1250ه.ق)[34]

89-   احمد پريسي(1307-1233ه.ق)[35]...

90-   فقيه عبدالقادر هه‌مه‌وه‌ند( 1308-1247يا 1248 ه.ق)[36]

91-   شيخ عبدالله عبابه‌يله‌اي-جفايي-( متوفي ابتداي قرن 14 ه.ق)[37]

92-   عبدالله بَگ شرف بياني(معاصر مولوي) [38]

93-   ميرزا شفيع جامه‌ريزي(قرن 13ه.ق)[39]

94-   ميرزا عبدالقادر پاوه‌اي(1328-1266 ه.ق/1834-1907 م)[40]

95-  شيخ عزيز جانَوره(متوفي ابتداي سده 14ه.ق)[41]

96-  شيخ عبدالرحمن جانوره(متوفي اوايل قرن 14ه.ق)[42]

97-  جهان آرا خانم(1275-1329 ه.ق)، ميرزا عبدالله خيالي(1294-1213ه.ق)[43]

98-   سيد محمد خانقاهي پاوه‌اي(متوفي 1300ه.ق)[44]

99-   نجف خاني بايندور(1300-1227ه.ق)[45]

100-                 مِلا ابوبكر يوسف(1302-1239ه.ق)[46]

101-                ميرزا محمد هه‌وشاري(1304-1246ه.ق)[47]

102-                 خليفه الماس گزه‌رده‌ره‌يي( 1305-1220)[48]

103-                 محمد مستوفي-محزون-(1316-1252ه.ق)[49]

104-                 شيخ عبدالرحمن مولان‌آبادي(1306-1250 ه.ق)

105-                ميرزا حسن –جنوني-(متوفي 1308 ه.ق)[50]

106-                شيخ ضياءالدين عمر نقشبندي-فوزي-(1318-1255 ه.ق)[51]

107-                 فتح الله متخلص به فهيم(متوفي 1319ه.ق)[52]

108-                كمر خان(متوقي 1232ه.ق)[53]، ملا فتح‌الله پاوه‌اي(قرن 13ه.ق)[54]

109-                 ملا محمد مفتي زهابي(قرن 13 ه.ق)[55]

110-                 ملا عيسي جوانرودي(قرن 13ه.ق)[56]

111-                 سيد فتاح (1287 ه.ق)[57]

112-                جواد خان گروسي(1315-1252ه.ق)[58]

113-                 بابا جان بوره‌كه‌يي(1337-1256ه.ق)[59]

114-                محمد بيگ (1338-1273ه.ق[60]

115-                ملا احمد كلاشي-كيفي- (متوفي اوايل قرن 14 ه.ق)[61

116-                مُلا فرج بوره‌كه‌يي(1343-1244ه.ق)[62]

117-                قيدار هاشمي(1363-1300ه.ق)[63]

118-                فكري پاوه‌اي( نامعلوم)[64]

119-                محي‌الدين صالحي(قرن 13و14ه.ق)[65]

120-                 ميرزا حسن علي غريب(1370-1299ه.ق)[66]

121-                حيدر بَگ برازي(1368-1308ه.ق)[67]، و...  

 

جمع بنديِ ويژگي‌ها و شاخص هاي سبكيِ  شعر اين دوره

 

الف) سطح فكري

 

1-   چنانكه در مقدمه بدان اشاره شد؛ زبان ادبي خاندان اردلان «هورامي» و از پيشينه‌اي غني منحصر به فردي  برخوردار بوده است؛ در واقع بايد شناسنامه و هويت و اصالت ادبيات كُردي را از مصاديق متون شعر آن جستجو، تئوريزه و يا طبقه بندي كرد. قديمي‌ترين گويش زبان كُردي است كه دست كم پس از ظهور اسلام در منطقه 14سده‌ي متوالي بدون گسست زماني علي‌الخصوص در دربار« اردلان» كه به «گوران»[68] هم مشهور بوده، به آن شعر سروده مي‌شده و مدت‌هاي مديد زبان ادبي-ديواني شاعران هورامي، سوراني، باجلان، زنگنه، شه‌به‌ك، زازا، به‌رزنجه،كلهُري، گروسي، لُري در سراسر مناطق غربي ايران(دربار اردلان) تا حوالي شوشتر و دزفول و بخش‌هايي از كردستان تركيه و كردستان عراق  و ... بوده است.

2-    صيرورت و توالي زماني، ماندگاربودن، مقبوليت عام، اصالت، سادگي و ساده سرايي، زيبايي و صميميت در فُرم و محتوا را بايد از ويژگي‌هاي ديگر اين جريان دانست كه استمرار و دوام دوره‌ها و لزوم تقويت اسلوب هجايي و جريان كركه(نغمه) را در پي داشته است.

3-   نظر به نمونه‌هايي كه درمقدمه به آن اشاره شد، مشخص مي‌گردد علي رغم اين ‌كه شعر هورامي مدت‌ها زبان ديواني و ادبي بوده اما گويندگان آن‌ها در قياس با شاعران ديگر، فرهنگ و جهان بيني ادبيِ ساده‌اي در شعر داشته‌‌ و به طرح موضوعات فلسفي پيچيده و مسائل سياسي، قومي به شكل فراگير، در شعر نپرداخته‌اند. اهتمام آن‌ها بيشتر پرداختن به خُرده مضامين ادبي و اصل تنوع در فرآيند شعري، منويات شخصي و بعضاً مضامين اجتماعي، فرهنگي، آداب و رسوم، عرفان، مسائل ديني، وصف طبيعت، تقليد و اقتباس از تجربه‌هاي شعر شاعران شاخص و ديگر مناسبت‌هاي گوناگون و... بوده است كمتر شاعري توانسته باني يك نحله‌ي فكري، فلسفي و عرفاني و جهان بيني به معني اخص و صرفاً يك‌دست باشد.

 در اين زمينه با سه دسته شاعر روبه‌رو هستيم:

الف) دسته‌اي از شاعران مثل بيساراني(1052/1113 ه.ق/ 1641/1703 م)، خاناي قبادي(1168-1083يا 1192-1116ه ق/ 1700-1759 م)، شاكه و خان منصور(1177يا1175-1105ه.ق)، وَلي ديوانه(1216-1158 ه ق، قرن 18 م)، صيدي هورامي(1265-1199 ه.ق)، مستوره كُردستاني(1264-1220ه.)، احمد بَگ كوماسي(1294-1210ه.ق)،   و... با اين‌كه برخي عالم ديني و اهل تنسك و تزهد بوده‌اند؛ بيشتر به منظومه‌هاي عاشقانه، شعر ناب و اصل تنوع در آفرينش ادبي آن اهميت مي‌داده‌اند و شعر را تنها در خدمت شعر قرار داده‌اند؛ و نيز مضامين شعر آن ها از بهره‌هاي روحي، تعاملات عرفاني و مكاشفات روحاني بي بهره نبوده است. *

بيساراني(1052/1113 ه.ق/ 1641/1703 م)

شاعر شاخص و صاحب سبك قرن يازدهم شعر كلاسيك كُردي است. مي‌توان ويژگي‌هاي سبكي بيساراني  اين گونه طبقه بندي كرد:

الف - ايجاد يك جريان ادبي با نمود خلاقيت، ريتم و انسجام در شعر هجايي و تثبيت جريانِ كركه‌ي‌ هورامي با مايه گيري از آداب و سنن ملي و سنتي . في‌الواقع بايد او را ‌براعت استهلال ابداع، خلاقيت و بالندگي شعر هورامي در حوزه طرز(سهل و ممتنع) و اهتمام به صورخيال و بازي‌هاي شاعرانه در دوره‌هاي بعد دانست.

ب - تأثير گذاري بر شيوه‏ي بيان سخن‌آوران معاصر پس از خود.

ج - حفظ و امانت داري در گونه‌ها و فرم هاي سنتي كهن.

د -  طلايه داري در خلق و ابداع هنري زيبا و رمانتيك و در پاره‌اي از موارد رئال و واقع‌گرا   و الهام از جلوه هاي زيباي طبيعت هورامان

ه - «خزانيه» به عنوان يك شاخص فردي در اسلوب سخن و تأسي از برگ خزان پاييزي و تمثيل جلوه‌هاي اندوه‌ناك و رمانتيك آن در قياس با احوال نفساني خود.

و -  به كارگيري و استعمال مجموعه اي از واژگان و اصطلاحات و تركيبات شعري در بافت كلام خود كه در تعيين سبك هنري او راه‌گشا و توجه برانگيز است.

ح -  آشنايي او با دنياي ادب فارسي عصر صفويه و تأثيرپذيري از مبادي فكري اين سبك

ط -  در جريان او مضاميني از قبيل: عنايت به مسائل ديني، اخلاقي، پند و موعظه به ويژه براي نوآموزان و طُلاب (مُلا خدر رواري) و توجه به عنصر روايت داستان‌هاي بزمي(خانا قبادي) و ... در شعر هورامي اهتمام به سزايي نموده است. *   

مستوره كُردستاني(1264-1220ه

مستوره كُردستاني(1264-1220ه.)، شاعر كُرد پارسي‌گو، زوجه‌ي خسروخان ناكام والي اردلاني، بيشتر اشعار او به زبان فارسي به تأثير ار شاعران بزرگي مثل خيام، حافظ، سعدي و هاتف اصفهاني سروده و با يغماي جندقي هم عصر بوده با ايشان مراوده و مشاعره داشته است. از آن جا كه زبان مادري مستوره كُردي بوده، به گويش‌هاي هورامي، سوراني و اردلاني نيز اشعاري به جا مانده است.

شعرهاي هورامي او گذشته از ارزش زيبا شناختي و تأثير پذيري از شاعران گذشته هورامي، حاوي نكته‌ها و دانسته‌هاي مهمي در مورد زندگي و به روشن شدن برخي ابعادها و جنبه‌هاي مهم ناشناخته زندگي وي كمك مي‌كند[69]. بسياري از شاعران و مورخان از او به خوبي يادكرده‌اند، از جمله مولوي شاعر شاخص هورامي در ديوان خود از مستوره ياد كرده و اورا ستوده [70] و نالي شهرزوري(1212-1295ه.ق) قصيده‌اي هزل گونه درباره‌ي او سروده است[71]. در قياس با غزليات فارسي او اشعار كُردي هورامي بسيار ضعيف بوده است و بيشتر در حد نظم‌هاي ساده مي‌گنجد تا انتساب آن به شعر.  *

احمد بَگ كوماسي(خالوي كوماسي، 1294-1210ه.ق)

احمد بَگ كوماسي(خالوي كوماسي، 1294-1210ه.ق) [72] يكي ديگر از غنايي‌پردازان هورامي است كه زبان مادري او سوراني بوده است. مشهورترين قصيده غنايي او، سوگ‌سروده«گلكوي تازه‌ي له‌يل، Gilkoy tazey leyl» در 53بيت است كه در رثاي همسرش با زباني روايت گونه، ساده، رسا و صميمي به شيوه ديالوگ و گفتگو در قالب مثنوي ده هجايي سروده است. اين چامه در كنار سوگ‌سروده‌هاي مولوي تاوه‌گُزي كه در رثاي عنبرخاتون همسرش سروده؛ از شاه‌كارهاي شعر كلاسيك كُردي به شمار مي‌رود. در اصل شعر   53 بيت بوده است به خاطر اهميت ادبي-تاريخي آن برخي از ابيات آن ذكر مي‌شود:

گلكوي تازه‌ي له‌يل، گلكوي تازه‌ي له‌يل... ئارو شيم وه سه‌ير گلكوي تازه‌ي له يل

نه پايه‌ي مه‌زار ئه‌و له‌يل پر مه‌يل ... نه‌ ديده‌م وارا ئه‌سرينان چوون سه‌يل

شيم وه‌ سه‌رينش وه‌ دله‌ي پر جوش ...سه‌نگ مه‌زارش گرتم نه ئاغوش

واتم: ئه‌ي دلسوز قه‌يس لونگ نه كول ...موباره‌كت بو يانه‌ي ته‌نياي چول

سه‌ر هور ده‌ر نه خاك سه‌ول خه‌رامان ... من مه‌جنون توم وه‌ي ته‌ور پيم ئامان

كوچ بي واده‌ت كاري پيم كه‌رده‌ن ...بيزارم جه گيان رازيم وه مه‌رده‌ن

گره‌ي نار عه‌شق دووري بالاي تو ... كاري پيم كه‌رده‌ن نه‌و نه‌مام نو

وه‌خته‌ن وينه‌ي قه يس ليوه‌ي لونگ وه‌كول   ...  ته‌ن بو وه‌خوراك وه‌حشيان چول

سه‌وگه‌ند به‌و خالان فيروزه و شه‌ره‌نگ  ...   به‌و ده‌سته‌ي زلفان په‌شيوياي پاي سه‌نگ

چه‌و ساوه گه‌ردش چه‌رخ پر سته‌م  ...  من و تو يه ته‌ور جياكه‌رد جه هه‌م

 تو به‌رده‌ن وه خاك سياي ته‌نگ و تار  ...  من مام پي ئازار جه‌فاي روزگار

نه به رو ئارام، نه شه‌و خاومه‌ن   .. چوون چه‌م گلكه‌ران گلاراومه‌ن ...

هه‌ر چه‌ند په‌ري من شين و زاريته‌ن   ... نه پاي قه‌بر له‌يل بي قه‌راريته‌ن

هه‌ر چه‌ند په‌ري من تو ئه‌لوه‌داته‌ن   ...  ئاخر سه‌ره‌نجام ئي جاگه جاته‌ن

هينده خاك و سه‌نگ وه جه‌سته‌م باره‌ن  ...   نه جاگه‌ي جواب نه راي گوفتاره‌ن (

ئه‌حمه‌د) په‌ري كوچ شاي جه‌مين جامان   ...  ره‌ستاخيز كه‌رو تا مه‌رگ سامان[73] . *

 

صيدي هورامي(1265-1199 ه.ق)

 از شاعران سرآمد و از اضلاع توانمند شعر كلاسيك هورامي-پس از بيساراني و مولوي است. صاحبان كتب تاريخ ادبيات و تذكره‌ها، صيدي را دو پاره كرد‌ه‌اند. به تحقيق هنوز چگونگي زندگي وسيرتاريخي زبان و ساختار شعر اين شاعر به درستي روشن نشده، كماكان شخصيت ادبي او در هاله‌اي از ابهام باقي مانده است.

ويژگي زباني، ادبي و فكري او را بايد در تنوع در (ساختار، ريتم و تِم كلام) او جستجو كرد. با سه زيان هورامي، فارسي و عربي و تضمين آن‌ها با دو نوع موسيقي هجايي و عروضي شعر سروده است. سادگي محتوا، صميميت در زبان، ديالوگ با عناصر طبيعت و جوهر شعري از ويژگي‌هاي اشعار هجايي اوست كه با زبان توانشي مادري سروده شده‌اند. اما قوالب عروضي، جامه‌اي كوتاه و نا همگون بوده بر قامت افراشته و تنومند زبان او؛ لاجرم ساختار اين اشعار داراي زباني سخيف و كهنه ساخته شده‌اند(نه سروده شده‌اند) كه بايد آن را راز دوپاره‌گي شخصيت ادبي او دانست... [74]

 

ب) برخي ديگر مثل مُلا پريشان لُر( 825-757 ه.ق)[75]، مولانا خالد نقشبندي(1242-1193ه.ق)، مُلا خضر رواري(1205-1138ه.ق) و...خداشناس، عالم، عارف و زاهد بوده و شعر را تنها وسيله‌اي براي نشر افكار، عقايد و آموزه‌ها و روي‌كردهاي ديني و فكري خود قرار داده‌اند. از جمله دو اثر منظوم ملا خدر به نام، يكي به نام روله بزاني(فرزندم بدان) و ديگري ده‌وله‌ت نامه(دولت نامه). روله بزاني، اولين منظومه‌اي است در بيان عقايد و احكام اسلامي براي تعليم نوآموزان و كودكان در ادبيات مكتوب كُردي نگاشته شده است اين كتاب در تاريخ (1338 ش) با خط مرحوم علي‌نقي هشيار در تهران چاپ افست شده است، اين چنين شروع مي‌شود:

روله بزاني، روله بزاني

فه‌رزه‌ن وه‌ل جه گرد مه‌بو بزاني

ئه‌سل و فه‌رع دين چه‌ني ئه‌ركاني

چه‌ني ئه‌حكامان په‌ي موسلماني

مه‌بو بزاني هه‌ر يو په‌نجه‌ني

ئه‌ر چي په‌نجه‌ني به لام گه‌نجه‌ني

ئه‌سل دينمان ذاته‌ن و سيفات

مه‌بدئو مه‌عاد، په‌نجه‌م نبووات

فه‌رع دينمان نمانه و روچي

زه‌كات، حه‌ج، غه‌زا بزانه تو چي؟[76]

 *دولت‌نامه نيز منظومه‌اي است هورامي مشتمل بر سنن و آداب، پزشكي، اجتماعي كه ناظم از روي اخبار و هم چنين اقوال و تجارب گذشتگان اسلام  براي آموزش و تعليم ترجمه و ذكر شده است. اينك چند بيتي از خاتمه‌ي منظومه‌ي دولت‌نامه كه در تاريخ (1197 ه.ق)[77] آن را سروده است .

به مه‌عني نامش هه‌ن ده‌وله‌ت نامه

خامه‌ي وه‌ش كه‌لام ئامه يا نامه

واته‌ي ئه‌خزه‌ري ئيبني ئه‌حمه‌ده‌ن

موحتاج به ره‌حمه‌ت خوداي ئه‌حه‌ده‌ن

به نه‌زمش ئاورد په‌ري ئه‌تفالان

په‌ي مه‌كته‌بيان ساحيب ئيقبالان

بو به نموونه په‌ي كه‌مالشان

نيشانيوه بو جه ئيقبالشان...

تاريخي نه‌زمش مه‌بو شنه‌فته‌ن

هه‌زار و يه‌ك سه‌د نه‌وه‌دو هه‌فته‌ن

ماهي ره‌مه‌زان، شه هري موباره‌ك

ئي نه‌زمه به خه‌ير دريا ته‌داره‌ك

جه مزگي نه‌وبيناي سه‌رده‌ربه‌ند

هه‌م به‌ئي تاريخ مه‌عموور بي يه‌ك چه‌ند[78]

 يا نمونه‌ي زير از مُلا پريشان لُر(825-757 ه.ق

 يا رب تو رزاق روز خواراني

منشأ سحاب قطره باراني

رازق جه‌نين طفل صغيري

رحيم و ئه‌رحه‌م شيخ كه‌بيري

 (رب‌الارضين) هفت سماواتي

مميت‌الاحياء محي‌الامواتي...[79] ج)

 خيل ديگر از شاعران مثل مُلا عمر زنگنه-رنجوري-(1224-1164 ه.ق)،  مولوي(1300-1221ه.ق)، ميرزا عبدالقادر پاوه‌اي(1300-1221ه.ق)  و...، هم به شعر اهميت مي‌داده‌اند و هم به افكار و عقايد ديني و مذهبي خود. هم چنين مضامين و موضوعات زندگي، آداب و رسوم اجتماعي و فولكلور هورامان و كُردستان را با زبان هنري و تلميح گونه، از نظر پنهان ننموده‌اند. مولوي در اين چامه به طور استعاري و شخصيت بخشي، هواي سرد زمستان را به آرايشگري تشبيه كرده كه گوشواره در گوش نوعروسان زيبا مي‌كند و يخ هم مثل آينه‌دار است در مقابل تازه عروس، و مِه هم چادري  است براي پوشش نو عروس. اين‌ها همه مظاهري از آداب عروسي در هورامان است.

يادداشتي كوتاه بر كاربرد نادرست «گوران» براي مفاهيم زبان و ادب «هورامي»- عادل محمدپور

شرق شناسان، مورخان، اديبان و حتي نظرات رايج، شعر و ادب هورامي را تحت نام شعر و ادبيات«گوران» شناسانده‌اند و يا مي شناسانند(بنگريد به و.ف.مينورسكي، كُردان، يادداشت‌ها و خاطره‌ها، ص18 و شرف خان بدليسي، شرفنامه، 1، مسكو، صص 370-369، انور سلطاني، كه‌شكوله شيعريكي كوردي گوراني/53-43). اما با توجه به عناصر زباني مثبوط و مضبوط در متون شاعران؛ بايد گفت گوران وجه خصوص از وجه عموم سَرَيان و جريان زبان و شعر هورامي است. مي‌دانيم كاربرد اصطلاح گوران براي مدلولات كلي، آييني و انتزاعي به كار گرفته شده است، و اين مقوله در برهه‌ي زمانيِ خاص از برخورد دو فرهنگ متفاوت(اسلام و زردشتي) به وجود آمده و به سر زبان‌ها افتاده است. عدم سنخيت مردم آن سامان با ظهور دين اسلام، زبان و فرهنگ آن ها را به چالش كشيده است. هر كس جز اين آيين مي‌بود، به آن‌ها صفت «مجوس، گاور » داده مي‌شده‌است. بعيد نيست كه اصطلاحات و گروه واژگاني (گبر، گوْر، گَوْره، گاور، گوران و گوراني) از اين امر ناشي شده باشد. فلذا به كارگيري و انتساب گوران براي مباحث «نظري- تئوريكي، روند ادبي  و شناساندن دوره‌هاي شعر هورامي» آن‌هم با ديد سبك شناسي و با شواهد زنده و عيني آن در دوره‌هاي متوالي تاريخي، از نظر روش شناسي چندان منطقي و علمي به نظر نمي‌رسد.‌ اگر به شاخص‌هاي ساختار متون به جا مانده شعر اين مناطق با ديد علمي و منتقدانه‌ نگريسته شود؛ دريافته مي‌شود در گويش‌هاي زباني مردم گوران كه به گونه‌هاي مختلف مثل(شبك، زنگنه، باجلان، كاكه‌يي، شيخاني، زازا، لكي، كلهر و...) ديده شده‌اند و به غلط به «ماچو» زبان هم كه اصطلاحي عاميانه و به دور از وجهه زبان‌شناسانه است؛ مشهور شده‌اند، اختلاف وجود دارد. ماهيتاً ميان مقوله «شعر» و ماده «زبان» آن‌ها تفاوت‌هاي بالفعل و آشكاري ديده مي‌شود. متون شعري به جا مانده از آنان حاكي از اين امر عيني و بديهي است كه پيوند ساختاري بين زبان گويشي و آثار شعري شاعران بسيار ضعيف است. چرا كه «اورامی به دلیل وجود فعل­های دشوار و واژگانی نزدیک به صورت  اوستایی، سرودن شعر را برای کسانی که خود اورامی زبان نبودند، دشوار می­ساخت؛ این شاعران که به گویش­های لکی، کلهری، فیلی، جافی و...تکلّم می­کردند، برای سرودن «واته» یا شعر - هنگامی که توانایی استفاده از فعل و یا اسمی در اورامي دشوار را در خود نمی­دیدند- معادل آن را در گویش خود به کار می­بردند.

به عنوان مثال مصدر «رفتن»، در گویش اورامی «لوای»-liwāy- و در لکی وکلهری «چیین»–čīyen - است؛ در این شعر اورامی(قرن هشتم هجری):

ئی ساته ﺑﻠﯚ ﺗﯚ په­ ری گیلان        ته ­رک که­ ره ماوای شیخان و سیروان  (تبریزی کرندی،1381: 62)   

  ترجمه: اکنون به طرف سرزمین گیلان برو و مأوای شیخان و سیروان را ترک کن.

و در این شعر گورانی(اوایل قرن دوازده هجری):

مه­ چوو وه ماوای کوردان پایین        حه ­ق  حه­ ق­داران  مه سانو یه ­قین    (خان­الماس،1376: 60)

ترجمه: به سمت سرزمین کُردان پایین دست می­رود و یقیناً حق مظلومان و حق­داران را می­ستاند

در شعر اوّل «بلو» -bilo – اورامي در معنای «برو» و در شعر دوم(که گورانی بود) «مه­چوو»-mačū- در معنای «می­رود» به کار رفته ­است. که در مثال، علاوه بر جایگزین شدن مصدر«چیین» به جای مصدر «لوای»، مصوت /o/ نیز به مصوت /ū/ تغییر یافته است؛ پس در گویش گورانی واژگانی که بدین گونه هستند، همگی با مصوت /ū/ نوشته­ می­شوند. به نظر می رسد آن دسته از شعرهایی که شاعران اورامی زبان سروده­اند، «اورامی» و شعر آن دسته از شاعرانی را که به گویشی دیگر غير از تکلّم می­کرده­اند، ولی به اورامی شعر می­سرودند، «گورانی» نامیده باشند.» (حسيني، زريبار 74/ 28-27).

بنا بر اين مستند ادبي مشخص شد كه زبان گويشي گوران‌ها با زبان شعري آنان كه هورامي بوده است تفاوت‌هايي وجود دارد و در متون به جاي مانده‌ي آن‌ها اين امر مشهود و محسوس بوده است. در صورتي‌كه گره پيوستگي شيوه سرودن آن‌ها در طول چهارده سده‌ي متوالي، عنصري به نام «زبان، فُرم، ريتم و سبك هورامي، اورامي» در پس از اسلام بوده است. يعني اين عنصر سبكي در فرآيند شعر مذكور هم در «ژرف ساخت» و هم در «روساخت» همواره مشهود و محسوس بوده و در دوره‌هاي بعد آن‌را وسعت بخشيده‌اند. اگر هم انتساب «گوران» به ديگر گونه‌ها صائب به نظر برسد؛ اما اطلاق آن به شاعران و گويندگان «هورامي» درست نيست. به همين دليل سعي كنيم در طرح مباحث تئوريكي كمتر اصطلاح گوران به كار گرفته شود و ترجيحاً از گزينه صائب «زبان و شعر كُردي‌ِ هورامي» استفاده نمائيم  كه علمي‌تر، ادبي‌تر و سبك‌شناسانه‌تر به نظر مي‌رسد. اما به هيچ وجه وجود «گوران» به عنوان پديده‌اي برساخته و اصطلاح رايج ديني و فرهنگي و چنان يك «سنت ادبي» انكار نمي‌شود.

 

عادل محمد پور نویسنده وروزنامه نگار

 

بخشي از امثال و حِكَم گذشتگان هورامان

************

ره‌چه‌ڵه‌کناسی شێعری ھاوچه‌رخی ھۆرامی

************

جشن پير شاليار در اورامان؛ بن‌مايه‌ اصلي جشن سده ايرانيان

************

جمع‌بندي سبك شناسانه برخي آثار ادبي هورامي دوره خاندان اردلان تا...  ۱

جمع‌بندي سبك شناسانه برخي آثار ادبي هورامي دوره خاندان اردلان تا... 2

************

آيين ازدواج در فرهنگ مردم هورامان

************

يادداشتي كوتاه بر كاربرد نادرست «گوران» براي مفاهيم زبان و ادب «هورامي»

************

بیوگرافی(عادل محمدپور)نویسنده وروزنامه‌نگار

 

****************

هرمزگان؛ اولين شعر مكتوبِ هورامي - عادل محمد پور

 

مقاله ای در وصف نوروز - نویسنده حسن قطبی

به نام تنها آفریدگار همه ی آفریدگان

عنوان مقاله:نوروز

به بهانه ی نوروز چشمیدر

جشن نوروز بدون تردید زیباترین جشن میان همه ی ادیان و اقوام و منطقی ترین مبدا برای آغاز سال است.در این جشن سه جنبه ی نجومی،ملی و دینی به چشم می خورد.

از دیدگاه نجومی این روز مقارن با اعتدال ربیعی یعنی هنگامی است که خورشید روی مدار استوا قرار می گیرد و طول شبانه روز در تمام نقاط کره ی زمین برابر است.روزی که زیبایی آفرینش در والاترین چهره ی خود آشکار می شود.

از دیدگاه ملی و تاریخی نیز در افسانه های کهن آمده است،هنگامی که جمشید،شاه افسانه ای ایران زمین از کارهای سازندگی فارغ شد،مردمان در آسایش،کشور در آبادانی و همه چیز به وفور یافت می شد،به دیوان فرمان داد تا تختی زرین و جواهر نشان برای او بسازند و او را به هوا برند و این روز را آغاز سال نو خواندند که مصادف با اعتدال بهاری(نوروز)بود.

اما در متون تاریخی به نمونه هایی از نوشته های مستشرقین برمی خوریم که اندکی با هم متفاوتند،برای نمونه:

الف)جیمز موریه:در آن زمان"در روز31 اوت"هرسال در دماوند جشنی به افتخار آزاد شدن ایران از جور و ستم آن پادشاه ظالم برپا میکردند که به جشن کردی معروف بود*

ب)ادموندز:صبح روز مقرر مردم سلیمانیه شهر را ترک میکنند و در جشن گاه گرد می آیند.شاهی را بر تخت می نشانند.درباریان و محافظان را تعیین می کنند.شاه سوار بر گاو در حالی که درباریان در پی اش روانند در میان جماعت به اردوگاه می آید.چادر می زنند،دیوان برپا می کنند... جشن سه روز به درازا میکشد...به گمان من این جشن در حقیقت یادگار شورش علیه ضحاک است.1*

ج)کریس کوچرا"نوروز1959"

پانزده روز پس از شورش موصل،کردها در سلیمانیه با شکوه هرچه تمام تر(نوروز) یعنی روز اول سال خورشیدی را جشن می گیرند...گروهی کارناوال چندین ده هزار نفری را تدارک می بینند.

این جشن عظیم با نمایش خیابانی افسانه کاوه آهنگر علیه ضحاک پایان یافت،این نمایش بر روی صحنه های متحرک اجرا شد.در این نمایش کاوه مظهر مردم کرد و ضحاک مظهر امپریالیسم انگلیس و آمریکا و تعصب ناصری بود.3*

د:بنا به قول ابوریحان بیرونی نیز در روز مهرگان فرشتگان به یاری کاوه آهنگر شتافتند و فریدون بر تخت شاهی نشست و ضحاک را در کوه دماوند زندانی کرد و مردمان را از گزند او برهانید.

شاید این مبنای تاریخی با گفته ی جیمز موریه(سفر دوم1812م) بر اجرای مراسم جشن کردی در دماوند در 31 اوت هرسال انطباق داشته باشد.هرچند جشن مهرگان نیز یکی از آیین های باستانی ایرانیان قبل از اسلام بوده و در سرزمین ما نیز مرسوم بوده به گونه ای که چند دهه ی قبل در روستاهای( سرریز و بیساران و...)همواره این آیین برپا می شده اما رنگ و بوی آیین نوروز را نداشته و بیشتر شباهت به جشن زراعی (پایان فصل برداشت) و کشت دوباره ی پاییزی بوده که بیشتر وجهه ی شکرگزاری و طلب رزق و نعمت را به خود می گرفته و ده روز بعد از اعتدال پاییزی برگزار می شد.

آیا این اختلاف دیدگاه ها نمی تواند نشانگر این موضوع باشد که این آیین ها بنابه اقتضای شرایط و زمان تغییر می یابند،جابه جا می شوند و راه پویایی و کمال را در پیش می گیرند و در جریان انتقال و سیر، موافق مقتضیات نسل ها دگرگون می شوند؟!

برای نمونه هرساله در روستای چشمیدر یکی از روستاهای  ژاوه رود 5 اسفندماه آتش برپا می کنند و آیین نوروزی را پاس می دارند.جالب اینکه این روستا از نظر آب و هوایی و موقعیت جغرافیایی تفاوتی با دیگر روستاها ندارد و دلیلی برای پیش رس بودن نوروز از نظر طبیعی موجود نیست.

آیا نوروز چشمیدر نمی تواند ترکیبی از برگزاری دو آیین باستانی یعنی جشن سده و نوروز باشد؟

در روزگاران کهن در ایران باستان جشن سده به مناسبت کشف آتش توسط هوشنگ شاه ایرانی در دهم بهمن ماه هرسال برگزار می شد.

به علاوه نیاکان ما در روزگاران بسیار کهن از نظر نجومی (طبیعی) سال را به دو پاره(فصل)تقسیم می کردند.تابستان که هفت ماه به درازا می کشید و از اولین روز فروردین ماه آغاز و آخرین روز مهرماه پایان می یافت.زمستان نیز از آغاز آبان ماه تا پایان اسفند را شامل می شد.جشن سده،(50روز و50شب)به اول تابستان(10بهمن ماه) برگزار می گردید.

از نظر دینی(دین زردشت) این جشن یادآورنده ی اهمیت نور،روشنایی،آتش و انرژی است.و نور و روشنایی همه نشانه هایی از فروغ اهورامزدا بوده اند.

برکسی پوشیده نیست که با ورود آیین مقدس اسلام به ایران بسیاری از آیین های باستانی منسوخ شدند.اما آیین باستانی نوروز در این اثنا یک استثنا بود.

آیا نوروز چشمیدر نوعی تلفیق میان دو جشن سده و نوروز نمی تواند باشد؟!اگر اینگونه نیست چه پاسخی برای برگزاری آیین نوروز در 5 اسفندماه وجود دارد؟

اگر به این موضوع توجه کنیم که برخلاف سایر مناطق ایران،مردمان مناطق هه ورامان اندکی دیرتر به آیین اسلام گرویده اند آن هم نه با زور شمشیر بلکه به اختیار خود و به تدریج که فرصت زیادی برای تغییر،جابه جایی،ترکیب وتلفیق آیین هاو اعتقادات و آداب و رسوم داشته اند می توان اندکی با جرات بیشتر جواب پرسش فوق را با دیدی مثبت نگریست.

جنگ های خونینی که در سال های[ 307_324ه]در زمان فرمانروایی عباسیان در مناطق بلند و کوهستانی کردستان اتفاق افتاده است اکثرا جنگ های مذهبی بوده اند،موید این امرند که هنوز تا این زمان آیین زردشتی در مناطقی از کردستان رواج داشته اند.

مرحوم رشید یاسمی زردشتی بودن مردم هه ورامان را تا سده های هفتم و هشتم میلادی در راستای مقایسه ی قدمت و آیین زردشت و اسلام از مجادله ی مردم اورامان بازگو کرده از رواج معرفت پیرشالیار سخن به میان آورده است*

این دلایل و شواهد و دلایل و شواهد فراوان دیگری که در این زمینه ارائه ویا قابل ارائه می باشند خود موید این موضوعند که نوروز چشمیدر همان تلفیق جشن سده و آیین نوروز می باشد.البته نه آن نوروز و جشن کردی که جیمز موریه اشاره می کند.بلکه جشنی که کریس کوچرا و ادموندز به شرح و توصیف آن پرداخته اند.

زیرا آنچه که امروزه در سراسر مناطق کردنشین از آن به نام نوروز کردی و یا نوروز کاوه ی آهنگر از آن یاد می شود منطبق با شرح و توصیفات و نوشته های دو محقق فوق می باشد.لذا روشن ترین جنبه ی نوروز جنبه ی ملی وحماسی آن یعنی قیام کاوه ی آهنگر علیه ضحاک ستمگر است.این قیام اگر به قول جیمز موریه و ابوریحان بیرونی در31 اوت*اتفاق افتاده باشد یا بنابه گفته ی ادموندز و کریس کوچرا مصادف با اعتدال بهاری * باشد که قول دوم با واقعیت های امروزی مطابقت دارد هیچکدام قرابتی با نوروز چشمیدر ندارد.و فرضیه ای که به گمان اینجانب قابل طرح است همانی بود که قبلا ذکر گردید"یعنی ترکیب دو جشن سده سوزی و نوروز یا اعتدال بهاری".

"و اما قیام کاوه افسانه ای است که در تنگ سینه ی شبرنگ قرون،غنوده است،افسانه ای که خواب را از دیده ی حقیقت کاذب آسمان ها ربوده است،افسانه ای انسانی که دلش از آتش جور ستمگران کباب بود.این قیام آهنگری بود به نام کاوه.آهنگری که فرزند آفتاب بود.کاوه ای که قرن ها پیش از این،شوریدگان شوره زار تشنه ی احتیاج به خاطر بزرگان حیات آفرین خانه خراب،ظلمت را به عظمت آفتاب آشنا کرد" و این:

همان مبارزه ی ظلمت و روشنایی است و خود ظلمت خوب می داند که در پایان این نبرد دیرین،چه سرنوشت شومی در انتظار اوست.

و تصادفی نیست که حتی پس از طی قرون بی شمار،هم آنکه با انسان دشمن است،هم انکه با انسان دوست،در همه ی این جهان بیکران،با یک فریاد،یک شوق،یک شور جاودانه روبه روست.

یک شور یک فریاد:

نفرین بر ضحاک ستمگر......!

زنده باد کاوه ی آهنگر!!

پیشاپیش نوروز را به اهالی محترم چشمیدر و همه ی آحاد ملت کرد و تمامی ایرانیان تبریک عرض می نمایم.

نویسنده: حسن قطبی.بیساران/23/11/90

منابع:

نیکیتین،واسیلی، کردوکردستان / ترجمه: محمد قاضی

ادموندز،سیسیل. جی، کردها ترکها عربها/ ترجمه: ابراهیم یونسی

کوچرا ،کریس، جنبش ملی کرد/،ترجمه: ابراهیم یونسی

بیرونی، ابوریحان ،آثارالباقیه

یاسمی، رشید،کردوپیوستگی های تاریخی او/ چاپ چهارم تهران 1369

کارو،ماسه ها وحماسه ها/ چاپ سوم/ انتشارات اشراقی/  تهران/ 1374

قطبی ،حسن /پایان نامه ،فرهنگ عامه ی هه ورامان

منبع : http://mamostabisarani.persianblog.ir/

مقالات شمس

هورامان باستان

 ابراهیم شمس

****************

هورامان ، ديـن در گستره تاريخ

ابراهیم شمس

*********************

هورامان وشورا

ابراهیم شمس

**********************

هورامان 

ابراهیم شمس

***********************

پاوه مرکز هورامان

ابراهیم شمس

**************************

تصوف درهورامان

ابراهیم شمس

*********************************

کلاش هورامی

سال نو مبارک

کۆڕه‌ هه‌ورامی   -سپێهر(سپهر فروردین 91)

سپێهر چنی ڕۆژینا کناچێ لالوویش

ئایه‌نده‌ت جه‌ ویر بو!

ئازیزا، دوسا، هامزوانا

ساڵه‌ی تازێ خزمه‌توو گردیتا به‌ هه‌ر په‌یلوا و ڕاوینیه‌ که‌ هه‌نتا و جه‌ هه‌ر کوگه‌و دنیاینه‌ مه‌ژیودێ مواره‌کی ماچوو. ئاواته‌وازه‌نا چی ساڵه‌ تازێنه‌ پیروز و سه‌رکه‌وته‌ته‌ر جه‌ ویه‌رده‌ی گردیما پێوه‌ ته‌لاش بکه‌رمێ نه‌ ته‌نیا په‌ی وێما به‌ڵکوو په‌ی زوان و فه‌رهه‌نگوو هۆرامانی، په‌ی سه‌ر وسته‌یش و سه‌ربه‌رزیش که‌ سه‌ربه‌رزیو گردیمانه‌.

ئی ده‌هه‌  - 1390 ڕوجیاری ، 2010 میلادی-  ده‌هه‌و ئه‌وه‌ژیوای کێبیه‌ی یا هووییه‌توو هۆرامی و هۆرامانین.‌ ساڵه‌ی ویه‌ردێ‌ لاقورێوه‌ گه‌ورێ هورگیریا په‌ی ئی هه‌رمانی که‌ جه‌ ئایه‌نده‌نه‌ ئیژاییش به‌رمه‌گنونه‌. وه‌شبه‌ختانه‌ بنه‌ره‌ت و فونداسیونوو ئاروینوو زوان و فه‌رهه‌نگوو هورامانی مه‌رزیانه‌ره‌ و توه‌ش گێرتێنه‌ و وه‌ره‌ وه‌ره‌ ئی وه‌رێ وه‌ره‌ش گێرتێنه‌و گه‌ورێ بونه‌و که‌م که‌م جه‌موو دڵسوزا و ئاشێقاو ئی ویره‌یه‌ فره‌ته‌ر بونه‌.

ئینسان به‌ ئومیدوه‌ن که‌ زیننه‌ن و به‌ ئومیدوو ئانه‌یه‌ تا ئاخروو ئی ده‌هه‌یه‌ جه‌ژنه‌و ئه‌وه‌ژیوای هه‌قه‌تینوو ئی فه‌رهه‌نگه‌یه‌ به‌رمێ راوه‌. ئه‌وه‌ژیوایه‌ که‌ سه‌مه‌رش مه‌شیۆ ویر و ئه‌ندیشه‌یه‌ ئینسانی و ئازادی ته‌ڵه‌ب و به‌رابه‌ری بو. به‌رویروو ئی ڕه‌وتیچه‌ به‌شه‌ری تازه‌ و جامێعه‌ی تازه‌ن. په‌ی ئی هه‌رمانه‌ گه‌ور‌ێ ئینسانی هۆرامی زوان مه‌شیو نه‌ته‌رسانه‌ و به‌ باوڕیه‌ قووڵوه‌، قوڵێ هورماڵوو و به‌ وه‌نه‌وه‌ی و ویچن که‌رده‌ی ویه‌رده‌ی و چه‌مداری ئایه‌نده‌ی به‌ ده‌سپێچه‌کوو ئاوه‌ز و مه‌نتێقی ئا وه‌ربه‌سانه‌ که‌ ئینای وه‌رشه‌نه‌‌ و وه‌روو ئی راینه‌ لاشابه‌رو وزوشا قه‌راخوه‌.

به‌ ئاوا‌ته‌و ئانه‌یه‌ گردما لێره‌ و شه‌هامه‌تی فره‌ته‌ر بده‌یمێ خه‌رجه‌ره. په‌ی فره‌ینه‌یما که‌وته‌نوه‌ راسی و سارا که‌ زوان و فه‌رهه‌نگوو هۆرامانی نه‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی هه‌ن په‌شتیشوه‌ و نه ده‌سه‌لاتی سیاسی‌ کارش په‌ی که‌رونه‌ و نه‌ گلێرگایه‌ش هه‌نه‌ تا هه‌رمانه‌ش په‌ی بکه‌ریو. پی به‌نه‌و و چی ئاژه‌نه‌ ئه‌رکوو راوه‌به‌رده‌ی، وه‌ڵ وسته‌ی، چه‌م پوه‌بیه‌ی و هوش پوه‌وه‌بیه‌و ئی میراسه‌یه‌ هه‌ن سه‌روو شانه‌و دانه‌ دانه‌و هورامی زوانه‌کاوه‌ و ئا که‌سانه‌ که‌ دڵسوز و عه‌لاقه‌مه‌ندوو ئی فه‌رهنگیه‌نی. به‌ ئومیدو ئانه‌ی چی ڕاینه‌ هه‌ر که‌س حه‌نناو وێشوه‌ تا ئا یاگێ که‌ مه‌تاو و به‌ هه‌ر جورێو که‌ په‌یش مه‌کریو و پا جوره‌ که‌ حه‌ز و ته‌وانش موازو، هه‌نگامیه هه‌رچه‌ند وردیه‌یچ بو،‌ هور بگێرو.

دوه‌سه‌د ساڵێ چێوه‌ڵته‌ر هێگێل، فیلسووفی گه‌وره‌ی ئاڵمانی واته‌نش: "هه‌ر که‌س مه‌شیۆ زاڕو زه‌مانه‌و وێش بو". ئایا ئینسانی هۆرامی زوان ئارو زارو زه‌مانه‌ وێشه‌ن؟ ئایا ئینسانی هۆرامی زوان یاوان پانه‌یه‌ که‌ مه‌شیو زارو زامانه‌و وێش بو؟ ئانه‌ تاریخه‌ن که‌ جوابوو ئی داپه‌رسێ مده‌ۆوه.‌ ته‌لاش بکه‌رمێ شه‌رمساروو تاریخی و ئایه‌نده‌ی نه‌بیمێ!

                                                                          نه‌ورێز 1391 روجیاری،20 مارس 2012 میلادی

                                                                                 داریوش ره‌حمانی، مه‌ریوان

                                                                                   [e-mail]