هۆرامان و ئاسمانی بێ ههساره - (داریۆش ره حمانی -مهریوان )
+ نوشته شده در دوشنبه بیست و هشتم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 18:1 توسط ابراهیم شمس
|
هۆرامان و ئاسمانی بێ ههساره - 6 (داریۆش ره حمانی -مهریوان )
دماقسه
به پاو پهیمانه و معیاری زوانشناسی، تاریخی و کومهڵایهتی جه بنهراو تاریخینه تا ئارو هۆرامان چهنی ئهوتهر مهحاڵهکاو دهوروبهریش جیاوازیش بیهن و ههرپاسه زوان، فهرههنگ و ئهدهبو هۆرامیچ توفیری بنهرهتیش بیهن چهنی زوان و فهرههنگهکاو دهوروبهریش و ئینه ههقیقهتێوه سهلهمیان. ئینهیچه واقعیهتیه وهرچهم و پیویان که هۆرامان پسهو ههر مهحاڵ و فهرههنگێوهتهرو دنیای پهیوهنی و ئێرتێباتشا بیهن و ههن چهنی دهوروبهرهکهیش. برێو چێوێش گێرتێنێ و برێو چێوێش داینێ. جیاوازی فهرههنگی دهلیل پهی ئانهیه نیهن که دوێ فهرههنگێ پێوهنیشا نهبو به یۆوه یا زدو یوی با. چهپوانهو ئی ویرهیه ئێرتێبات و پێوهنی فهرههنگهکا چهنی یوترینی بونه به سهبهبو گهشهکهردهیشا. ئیرتێباتو فهرههنگا چهنی ئهوهتاویای یا تاونایوهو فهرههنگێوه دلێ فهرههنگێوهتهرینه فهرقش فرهن.
بنهراو تاریخینه تا ئهوهڵو قهرنهو بیسی زوان، فهرههنگ و شێوهو ژیواو هۆرامی زوانهکا چهنی کورد زوانهکا جیاوازیش بیهن بهڵام دماو هورگڕای ناسیونالیسمی کوردی ئی زوان و فهرههنگه کهوت چێرو سێوهریش و چی ویهرهنه جه ماوهو نیم قهرنێنه هۆرامان و هۆرامی زوانهکهو کوردهسانو ئێراقی کارش یاوان یاگێوه که سهرو مهنهی و نهمهنهیش قسهو باسهن. مهسهلێ هۆرامانی مهسهلێوه فهرههنگیهنه و به ناحهق و به ئێجبارو زهمانهی جهسپناینهشا و چهسپاینه به سیاسهتیوه. ئارو (ساڵهو 2012 ) هۆرامیهکاو کوردهسانو ئیراقی پێسهو زوان و فهرههنگێوه چن ههزار ساڵهی ئهنهشانه نهمهنهن پهی ههمیشهی جه سهفحهو تاریخینه ماشیاوهو مهحفێوه بانێ. روجیارو زوانو هۆرامی چاگهنه یاوان سهرو کهلی و ئانهشه نهمهنهن گنو پودیمو کهلیره و خهریکو گیانکهنشت کهردهین. مهگهر موعجزێوه نهجاتش بدو. به ههزاران داخ و دهردهو مهشیو بواچیو که ئی فوتیایه ههر جه زووهن دهسش پهنهکهردهن و پاسه دیارهن تهنیا ئانه جه دهسما بهرمهینه وێما ئاماده کهرمێ تا تهرمی چن ههزار ساڵهو ئی زوان و فهرههنگیه چا مهحاڵهنه پهی ههمیشهی بنیهیمێ دلێ چاڵی و جه روانهکهردهو ئاخریشهنه دمایین فاتێحه و یاسینهو وێما بوانمێ به سهرشهره. دروسهن رهوتو ناسیوناڵیسمی کوردی دهلیلی ئهسڵی ئی فوتیایهنه بهڵام هۆرامی زوانهکێ گهورهتهین تاوانبارێنێ. ئهڵبهت تاوانهکهشا وهرو سادهگی و راسگوییشا بێ.
ئینسانی هۆرامی زوان، ئینسانو ویرچهمهو هۆرامانی و پهروهردهو هۆرامانی نمهتاوۆ دروێ بکهرو و نمهتاوۆ فێڵباز بو. وهختێو سیاسهتی ئارویانه روهش کهردهنه هۆرامان و فهرههنگو هۆرامانی کهوت وهرو تاوهو سیاسهتیوه، سداقهت، پاکی، مهعنهویهت و ژیواو چن ههزار ساڵهو هۆرامانی تاڵان کریا و به غارهت بریا. هۆرامان ئاشنا نهبێ چهنی سیاسهتی و جه سیاسهتهنه سداقهت، پاکی و فهرههنگ ماناش نیهنه. چا ئاژهنه دهلیلو روه ئاردهی ناسیونالیسمی کوردی پهی لاو هۆرامانی ئانه بێ پهی ئهرهنیای و سازنای دهسهڵاتی کوردی جه ویهرو زوان و فهرههنگ و تاریخینه، دهسش هاڵی بێ. ناسیونالیسته کوردهکا روهشا کهرده هۆرامانی چون گردو ژیوایشا کوچهری بیهبێ و وهختو ئانهیشانه نهبیهبێ یا شهرایهتو ئانهیشانه نهبیهبێ وێشا بخجلنا به فهرههنگیوه. ههر جه ئهوهڵوه پهی ناسیونالیسمی کوردی زوان و فهرههنگو هۆرامانی وهسیله بێ پهی یاوای به ههدهفی. سهردهسهکاشا بهتایبهت سهوادارهکێ و روشنفکرنهماکاشا ئی چێوانه زانێنێ و ئامای و به قسێ، تهبلیغات و زهڕ کهوتێ گیانو فهرههنگو هۆرامانی و خهڵکو هۆرامانی به تایبهت سهوادار و قهڵهم بهزهڕی هۆرامی. واتشا ئێمه هیچ فهرقێوهما نیهن، یونمێ، براێنمێ و یهک خانهوادێنمێ. مهشیو یهک ههدهفما بو و یهک مهرام. ئێمه مێللهتێوه جیاوازێنمێ و داراو زوان و فهرههنگیه تایبهت به وێما که چهنی تورک، عهرهب و فارسی فهرقما ههن. ئێمه مهشیو تهلاش بکهرمێ زوان و فهرههنگما پارێزنمێ و ئهپیجوره بێ راو ناسیونالیسمی کوردی وهرهوش گێرتهره. ناسیونالیسمی کوردی ئیسهیچه جه لاو بهریناوه پا جوره وێش مدو قهڵهم که گوایا گردما یهک زوانما ههن و گردو ئا کهسانه که ههنێ کوردهسانهنه گردی کوردێنێ و پسهو یوینێ. فره کهسێ جهبهروه نمهزانا که کوردهسان چننه زوانێ جیاوازێش چهنهنێ و فرهی جه واچهرهکاو ئا زوانانه حاڵی نمهبا جه یوترینی.
ناسیونالیسمی کوردی ههمیشه لاو بهریناوه وێش به مهزڵوم و زڵم وهنهکریا نیشانه دان بهڵام وهختو عهمهڵی که مهی وهروه دهسێ دهسهڵاته دیکتاتوریهکا جه پهشتیوه مهبینونه. گهورهتهین خهتاو هۆرامی زوانهکا ئهچاگهوه دهسش پهنهکهرد که گوڵو ناسیونالیستهکاشا وارده پهی باوهرکهردهو ئا ویرهیه که گوایا هۆرامی و کورد یون و یوبیهن. خهتایه گهورهتهره ئانێ بێ قهبوڵشا کهرد که زوان و فهرههنگشا یون و یهک تاریخش ههن. ئینه جه حالێوهنه بێ که زوان و فهرههنگو هۆرامانی تاریخێوه چن ههزار ساڵهش بێ و تازه وهش نهکریا بێ و وجودش بێ بهڵام کوردهکا جه ویهرو زوان و ئهدهبی نویسیارینه تاریخێوه پاسنهشانه نهبێ و تاریخهکهش جه دوهسهد ساڵا زیاتهر نهلێ ئهولاتهروه. فرهی جه هۆرامیهکا ئامای دهسشا کهرد به ههرمان کهردهی تا ئانهیه بسلهمنا هۆرامی بنچینهو کوردین و زوانهکهش ئهداو گردو زوانه کوردیهکانه. فرهی چی کهسانه ئینسانهایه دروسێ بێنێ بهڵام هامزهمان سادێ بێنێ و نائاگا به سیاسهتی.
مارکس فرهتهر جه یهکسهدو پهنجا ساڵا چێوهڵتهری واتهبێش: ئازادی کردهوه یا کارێوی عهمهلین نه زێهنی. ههرپاسه ئاد واتهبێش: زات یا دلێنهو ئینسانی عێبارهتهن جه قهرار گێرتهی دلێ یهک مهوقێعیهتیهنه. ئینسان به عهمهڵ یا کردهوهن متاوۆنه بواچو ئازادهن یا نه؟ ئینسان به زێهن یا به فکر نمهتاوۆ بواچو من ئازادیوازهنا و یا کهسێوتهر ئازادیوازن. گهورهتهرین نمونه چی بارهو ههرمان و ژیوای تراژدیوارو دوکتور محهمهد ئهمین هۆرامانین. دوکتور هۆرامانی نزیک به یهک قهرن! به ویر و زێهن گهرهکش بێ ئانهیه سهلهمنو هۆرامی و کورد هیچ فهرقێوهشا پێوهره نیهن. گهرهکش بێ ئانهیه وزو یاگێ که هۆرامی بنچینهو کوردین. د. هۆرامانی پی یاوای به ئی ئارمانیه ههزاران سهفحه چێوش نوسی و فرهتهر جه چل کتێبێ گهورێش چی بارهوه یاونای چاپ. گردو ژیوایش نیاره پهی ئا ههرمانێ و گردو ژیوایش نیانه خزمهتو ناسیونالیسمی کوردی. وهختێو کاشی ئاما عهمڵ محهمهد ئهمین هۆرامانی یاوا پانهیه که ئا گرده ساڵانه سهرو بنهمایه زێهنیوه کارش کهردهن و دیوارش نهنیان سهرو بنهمایه ههقهتینین و واقێعیوه. چهنی؟ تا زهمانێو ناسیونالیسمی کوردی کهم هێز بێ زوان و فهرههنگو هۆرامانیش لازم بێ، واچێ هۆرامان رێخهو کوردین و هیچ فهرقێوهما نیهن بهڵام وهختێو زاناشا و ئیحساسشا کهرد ههرمانهکێشا یاواینه به ئاخر و کارهکهشا تهمامیان و لواینێنه دلێ عهمهلی و کردهوی و بیه به ئهمری واقع، لهقێوهشا دا ئهو د. هۆرامانی و ئهمساڵو ئادی و گردو زوان و فهرههنگو هۆرامانی. زهمانێو کار یاوابێ یاگێوه شووینیستهکا پهی تاونایوه و ههق نهدای به هۆرامی زوانهکا حهتتا ئێستناد کهرێنێ به قسهکا و کتێبهکاو د. هۆرامانی و ئهوتهر هۆرامی زوانهکا. دماو راپهرینی و جه ئهوهڵو دهروازهو دهشتهو ئازادینه د. هۆرامانی ئیحساسش کهرد ئی دهسهڵاته تازه و ئی حکومهته کوردیه هینهو وێشهن و سهمهرو کهسانێوی پسه ئادی.
جه واقێعهنه مهشیایا ههرپاسهیچه بیایا چون فرهتهر جه نیم قهرنێ تهلاشی فکری و نویسیاریش کهرده بێ تا کورد بیاوۆ به دهسهلات. ئاد ئاما و جه بیارێنه به پوڵو وێش گلێرگایهش نیاره و ساختمانێوی گهوره و چننه تهبهقهش (به نامێ: ههشارگاو هۆرامانشناسای) وهش کهرد تا به قسو وێش چاگهنه خزمهت بکهرو به زوانه باستانیهکهیش(هۆرامی= ئهڤێستا) که زوانو ئهڤێستای و ریخهو گردو زوانه ئێرانی و کوردیهکان! ساختمانهکهش کهردوه و ئامادهو ههرمانا بێ بهڵام هێشتا دهسش به کار نهکهرده بێ حکومهتی کوردی، یا به قسهو وێش دهسهڵاتو شووینیستهکا، ئا دهسهڵاته که د، محهمهد ئهمین هۆرامانی یهک عهمر ژیان و ژیوایش فهداش کهرده بێ و جه راشهنه مهرارهتێش کێشابێ، بهرهو ساختمانهکهی و گلێرهگاکهیشا بینا و ئیجازهشا پهنه نهدا تا ئاد کلاسو فێرکهردهو زوانی هۆرامی و زوانی ئاڤیستایی بنیوره و یا چا بارهوه پهیجوری عێلمی بکریو! ((خوا ئا زهمانهیه نارو وهروه که رویه بهی و ئا ساختمانه که د. هۆرامانی کهردوه پهی هۆرامانشناسای و تهدریسو زوانی هۆرامی و ئهڤێستایی بهڵام ناستشا ههرمانه بکهرو، ناسیونالیسمی کوردی کهروش به موزهیوه پهی زوان و فهرههنگی هۆرامی. چون ههرچهند دهسهڵاتی کوردی ناستش و نمازوۆ زارولهکاو هۆرامانی به هۆرامی بوانا و بنویسا بهڵام ئهننه داعتهو ئازادیوازیش ههن ئیجازه بدهو شونهما و ویهردهو زوانو هۆرامی جه موزویوهنه نمایش بدریو به تایبهت به ئا ئوروپایی ئامریکایانه که دوسێ ناسیونالیسمی کوردینێ و سهردانو کوردهسانی مهکهرا. تا ئاوهخته پا دوساشانه بواچا ئینه شونهما و میراسو ویهردهیمانه که پهنهش ماچمێ هۆرامی و تهنیا دلێ ئی موزانه وجودش مهنهن و پسهو ئهمری واقێعی زوانی و فهرههنگی هۆرامی سپاریان به تاریخی!)).
عاقێبهتو د.محهمهد ئهمین هۆرامانی عاقێبهتو تاریخو ئاروینو هۆرامانین که یهک قهرن خزمهتش کهرد به ناسیونالیسمی کوردی و ئاخرسهروه سهرهش بێ کڵاو مهنهوه. شووینیستهکا به عهمهڵ د. محهمهد ئهمین هۆرامانیشا حاڵی کهرد که دهست وهش بو ئی گرده کاراته کهردێ بهڵام مهشیو بزانینه هۆرامی نهتهنیا بنچینهو زوانو کوردی نیهن بهڵکوم جه هۆرامانهنه نمهکریو به هۆرامی دهرس بدریو به زاروڵه هۆرامیهکا و مهشیو به زوانی رهسمی (کوردی) دهرس بوانا و ئهگهر پاسه نهبو هۆرامیهکا رهگهزپهرهست و ناوچهگهراینێ. د. هۆرامانی ئاوهخته بێ زاناش که ئی گرده ساڵه سهرو زێهنیهتێوه ههرمانهش کهردێنه که واقێعی نهبیهن. پانهیه یاوا مهردمو هۆرامانی پهی چن ههزار ساڵا گهوجێ نهبیێنێ که به وێشا واتهن هۆرامی و به کوردهکاشا واتهن کورد.
د. محهمهد ئهمین هۆرامانی دماو ئانهیه سهرهش کێشیا به توهنێره و ونی ئاما سهرهشهره زاناش زوان و فهرههنگو هۆرامی چهنی زوانو کوردهکا ئاسمان تا زهمین فهرقش ههن و نامێ زوانو کوردهکاش نیا زوانو" بێگانا و زوانی قهرهت"! دماو ئی غهدره گهورهیه که کریا ئهو د. هۆرامانی و ههرپاسه ئهو زوان و فهرههنگو هۆرامی، دوکتور هۆرامانی جه قسه و باس کهوت و خزانه گوشهو یانهی و رهنگه ئارو سوای لاما جیا بازو بهڵام تا قامی قیامهت ئا مهراقه ههن دڵشهنه که چی ههر جه ئهوهڵوه پهیش نهبهرده به مهرامو شووینیستهکا و پهی یهک عهمری ههرمانێوهش کهرده که نهتیجهکهش نابودی وێش و زوانهکهیش بێ. دوکتور مهحهمهد ئهمین هۆرامانی نزیک به نیم قهڕن تهلاشش کهرد و قهڵهمش چهرخناو گهرهکش بێ سهلهمنو که هۆرامی رێخهو گردو کوردان و کوردی ههقهتی یانێ هۆرامی. ئاد پهی ئی مهرامهیشه فرهتهر جه نیم قهرنێ عهمهڵهن ههرمانهش کهرده و گردو ژیوایش چی راینه نیاره بهڵام دماو ئا گرده ساڵاره جه وێرهگا وهختو عهمریشهنه که ئاسمانو ژیوایش تهمهش گێرتێنهره و بێ ههساره کهوتهن و فرهش نهمهنهن مهژگ و دڵش پهی ههمیشهی جه جمه گنو، ناسیونالیسمی کوردی حاڵیش کهرد و ئاوردش به گوشو ئێمهیچهره که ئا ئاواته پاکێ بهڵام ساویلکانێته ههر پهی مهردهی خاسهنه و ئا دهوره تهمامیا هۆرامان بنهما و بنچینهو کوردی بێ. ئا دهوره دهورهو ئهرهمهرزنای و ئهرهمتهی یانهی نهبیه بێ و ئیسه که ههرمانهکێما تهمامیاینه کارێوه نهمهنهن به زوان و فهرههنگو هۆرامی.
د. هۆرامانی خوا مزانو به چه زجر، ناڵه و شیوهنێوه ماچو: زوان و فهرههنگی هۆرامی چن ههزار ساڵێ جه هۆرامانهنه وجودش بیهن بهڵام ناسیونالیسمی کوردی جه عهرزو چنه ساڵاره تاوناشوه و ئێحتماڵهن زوانی هۆرامی جه کوردهسانو ئێراقینه شونهمایهش نهمانو. ئاقیبهتو د. محهمهد ئهمین هۆرامانی مهشیو وهرو چهماو گرد ئینسانێوی هۆرامی زوانێوه بو تا بزانونه و بیاوۆنه که راو ناسیونالیسمی کوردی جیاینه چهنی راو هۆرامانی. د. هۆرامانی ههرچهند داخێ فرێ ههنێ دڵشهنه و گێره چهنی وێش بهروشا قهبرهو تا لوتهش نهتهقو به تونهکێ ئهلحهدیوه ههر بناڵو بهڵام ئهننه شهرهف، شههامهت، ویژدان و سداقهت وجودشهنه مهنه بێ که ئاماو نهتهرسانه ئا ناههقیا و ئا غهدره که جه وێش و زوان و فهرههنگی هۆرامی کریا بهیانش کهرد و شووینیسته کوردهکاش رسوای دنیاو قیامهتی کهردێ و پهی گردو ئا کهسانه که سادێقانه ههنی شونهو خزمهت به زوان و فهرههنگی هۆرامیوه وستشوه سارا که راو هۆرامانی جه راو ناسیونالیسمی کوردی جیاینه. ئهڵبهت وهڵێ د. محهمهد ئهمین هۆرامانی ئا زهمانه که هۆرامی زوانهکا و دڵسوزاو هۆرامانی نامهشا کیاست پهی پارلێمانو کوردهسانی تا لایه بکریو لاو هۆرامانیوه و هیچ کهس جوابش نهداوه، ههر ئا وهخته که جه ساڵهو 2008 مهسێحینه 53 نهفهرێ شووینیستێ کوردێ بهیاننامهشا دا به دهسهڵاتی تا لههجهکهو وێشا به زور کهرا به زوانو گردو کوردهسانی و ئهوتهر زوانهکا با به نوکهرو ئا لههجهیه، دیار بێ که ناسیونالیسمی کوردی لێرهو وێش وستهن کار تا زوان و فهرههنگی هۆرامی پهی ههمیشهی پسهو ئهمرێوی واقێعی شونهماش نهمانۆوه و تهنیا جه دلێ کتێبه دهرسیهکانه، موزهکانه، نمایشگاکانه و جه وهختو بهیادوه ئاوردهو تاریخی باسو مهحاڵو هۆرامانی و زوان و فهرههنگی هۆرامی بکریو!
دماو گردو ئی تهجروبانه برێو ئینسانێ ساویلکێ و نهزانێ، نوکهره حێزبیێ و مهنافێع پهرهستێ هۆرامیێ هێشای گهرهکشانه راو هۆرامانی به لاری بهراو دیسان بواچانه ئێمه هیچ فهرقێوهما نیهن و ئێمه رێخه و بنجهو کوردینمێ. ئیتر ئینه ئهوپهرو نهزانی، وهش باوهری و وێ پهرهستین. به راوینو من مهشیو جه ساڵهو2008 مهسێحیوهلای پهی ههر ئینسانیوی ئاوهزداری روشن بیهبۆوه که راو هۆرامانی جه راو ناسیونالیسمی کوردی جیاینه. ههر هۆرامی زوانێو ههقو وێشهن بو به ناسیونالیستی کورد یا بلو چێرو سێوهرو حێزبا و پهی یاوای به مهرام و ههدهفهکاشا تهلاش و موبارێزه بکهرو بهڵام ئی کهسانه مهشیو بزانانه که راو هۆرامانی و راو ناسیونالیسمی کوردی یاواینه به دوه رایی و هیچکهس نمهتاوۆ و ئا ههق و ئیجازهشه نیهن جارێوتهر زوان، فهرههنگ و تاریخو هۆرامانی بهرو چیرو سیوهرو ناسیونالیسمی کوردی تاکهتێ ئی ڕا به تهمامی و پهی ههمیشهی ئی زوان و فهرههنگهیه ئهسپهردهو تاریخیش کهرا. فره کهسێ جه خیاڵو وێشانه و سادهلوحانه گهرهکشانه پاسه ویر و رهفتار کهرا که ئێمه متاومێ جه ههردوێ راینه بیمێ. ئی مارماساوانه و مهنافێع پهرهستانه چانهیه وردی و حهقیرتهرێنێ که خیاڵ مهکهرا. جه 2010 به ئیلاوه و چا زهمانهولا که دهسهڵاتی کوردی به شێویه رهسمی ئێعلامش کهرد که زوان و فهرههنگو هۆرامی پهی ئاسایشو کوردی خهتهرش ههن هیچ ئینسانێوه حێزبی و غهیرێ حێزبی که وێش جه راو ناسیونالیسمی کوردینه مهوینو نه متاوۆ و نه ئا ئیجازهشه ههن وێش به عنوانو نمایهندهو زوان و فهرههنگو هۆرامی بزانو. ((جه تاریخو 13/06/2010 مهسێحی وهزارهتو کشوهر یا ناوخو ههرێمو کوردهسانی جه نامهیوه به ژمارهو 14209ینه رهسمهن ئێعلامش کهرد ئیجازه دای به کانالهو تهلهفزیونی ژیوای به زوانی هۆرامی پهی ئاسایش و ئهمنیتهتو دهسهلاتی کوردی خهتهرهش ههنه)). جه ساڵهو 2010 مهسێحیوهلای ماڕای، سوک کهردهی و تاونایوهو زوان و فهرههنگو هۆرامی و هۆرامانی چێرو نامو بهشداری کهردهی جه کونفرانسه زوانیانه و فارای دلێنهو تاریخ و فهرههنگی هۆرامی و ئاردهیرهو ئی زوانهیه پهی ئاستو لههجه، شێوهزار و دیالێکتی و پهینجهکهردهی یا سهکو کهردهیش پهی ههر ئارمان و دهسالاتێوه نائینسانی، شووینیستی و ناسیونالیستی غهدر و خیانهتێوه گهورهن به تاریخ، فهرههنگ و زوانو چن ههزار ساڵهو هۆرامانی و جه لاو ههرکهسیوه بو مهحکومهن و مهشیو جواوگو ههقێقهتی، ئایهنده، تاریخ و خهڵکو هۆرامانی بو. تا زهمانێوه که خهڵکو هۆرامانی به شێویه رهسمی و دموکراتیک نمایهندهو وێشا هۆرنهچنا و ئێعلام نهکهرا، هیچ کهس نمایهندهو زوان و فرهههنگی هۆرامی نیهن و ههر کهس جه ههر جهمعێوهنه بهشداری بکهرو نمایهندهو وێشهن و یا دهسهکهیش نهک نمایهندهو هۆرامانی و زوان و فهرههنگو هۆرامی.
تاریخ ههمیشه شونهو روهداو جهریاناتیره منویسیو. گێره دماو ههر پروسه یا رهوتێوه چنها ساڵێ زهمان لازم بو تا وهزعهکێ روشنه بوهو چێوهکا پا جوره که بیێنێ گنا بهروه. ئایهندهنه بهرگنو کێ خزمهتش کهردهن به هۆرامانی و کێ خزمهتش نهکهردهن پهنه. سازمان یا ریکینهو یونسکوی ساڵهو 2008 رهسمهن هوشدارش دا پهی ئانهیه که زوانی هۆرامی ههن خهتهرو فوتیاینه. ئینه چننه ساڵێ چا زهمانهیه مهویهرو و وهشبهختانه فره کهسێ ئاماینێ پیرایی هۆرامانیوه و ههرمانهش پهی مهکهرا. به نهزهرهو من ئا کهسانه که مزانا و باوهرشا ههن پانهیه که زوان و فهرههنگو هۆرامی، زوان و فهرههنگیه تایبهت، جیاوهاز، سهربه وێ و وێپان مهشیو نهتهرسانه و به شێویه روشن و ئاشکرا راو وێشا جه راو ئا هۆرامیه مهنافیع پهراستانه و ریاکارانه و ههرپاسه چهنی ئا کورده شووینیستانه که ههدهفشا زوان و فهرههنگ نیهن جیا بکهراوه. زوان و فهرههنگ و تاریخو هۆرامانی کێبیهیه جیاواز و سهربهوێش ههن و ههر ئینسانێوه دڵسوز و سادق که باوهرش ههن پی رای(راو هۆرامانی) ئهرکو سهرو شانهیشهن گردو تهلاشو وێش وزو کار تا ئی فهرههنگه رو به رو گهشه بکهرو. به ئومیدو ئانهیه ههرکهس لاو وێشوه، به ههر ئهقیدهو مهرامێوه که ههنش، به ویر و کردهوهو وێش، پاجوره که متاوۆنه، حهزش موازو و پهیش مهکریو سوچێو ئهچی ههرمانێ روشن بکهرۆوه و لایه جه لوسهکێ هوربگێرو!
ئهدای پهشێویی حاڵاتی جهستهم / دورهن جه تهحریر خامهی شکستهم
بهڵام "مهعدوم" ههرس دیدهش جوش وهردهن / ناعیلاج خامهش وه دهسگیر کهردهن
پهلهپهل پێکان پهل و خامهدا / یهک فهرد رهقهم کهرد و روی نامهدا
ئیسه دیدهی دڵ دیوانهکهی وێت / نهبێخی ئاودا مهگێڵو پهرێت
مهولهوی تاوهگوزی
*****
داریوش رهحمانی. مهریوان 30 سپتامبرو 2012 مهسێحی 9 ترازیێ 1391 روجیاری
*****
سهرچهمێ:
1 - شوڤینیسمی سۆرانی و ئهفسانهکانی، ئهمیر حهسهنپور، ههفتهنامهی فهرههنگ رۆژنامهی ههولێر، ژمارهی 24، چوارشهمه 31 مارسی 2010
ئهمیر حهسهنپور جه ئهدابیهو 1943 شارو "مههاباد" ین. فوقهلیسانسو(ماستر) وێش جه رشتهو زوانشناسینه و جه دانشگاو تارانینه گێرتهن و تێزهو دوکتراکهیچش چیرو نامێ: فاکتورو زوانی جه گهشهکهردهو مێللهتی: ئیستانداربیهو زوانی کوردی 1918- 1985 جه ئامریکانه و دانشگاو ئیلینوینه گێرتهن و جه ویهرو زوانشانسیی و زوانه کوردیهکانه ساحێب نهزهرهن.
2 - پهی ئهنهیاوای فرهتهرو پهیلوایهکاو جهماڵ نهبهزی متاودێ تهماشاو ئی کتێبیه کهردێ:
زمانی یهکگرتووی کوردی، جهماڵ نهبهز، 1976 زایینی، بامبێرگ له ئاڵمانی رۆژاوا، بڵاوکراوهی یهکێتیی نهتهویی خوێندکارانی کورد له ئهوروپا. ( به تایبهت پهلو: 1 تا 23، 92 تا 113 )
3 - ههورامان، ههورامییهکان و زمانهکهیان، فهرید ئهسهسهرد، سهروکی سهنتهری لێکوڵینهوی ستراتیجی کوردستانی عێراق، ئهندامی سهرکردایهتی یهکێتی نیشتمانی کوردستان، گوڤاری سیاسی ههفتهنامه، 23/ 05/2011
4 - جه ساڵهو 2007 مهسیحیوهلای بیسو یهکو مانگهو مهی گرد ساڵیه جه لاو یونسکویوه به عنوانو رو جههانی جیاوازی و جوراوجوربیهی فهرههنگا ئهژناسه کریان. ساڵهو 2008 هامزهمان که برێو ئینسانێ به زاهێر روشنویر جه کوردهسانهنه داواشا کهرده جه دهسهڵاتی تا ئا لههجه که پهنهش قسێ مهکهرا به زور کریو به زوانو گردو کوردهسانی، سازمان یا رێکینهو یونسکوی گراڵه یا پروژهیوه گردهلاش پهی پارێزنای زوانی هۆرامی تهعریف کهردهن. ئی سازمانه زوانی هۆرامیش به عێنوانو یو چا زوانانه جه قهڵهم دان که ههن خهتهرو جهبهین لواینه و یو جه ههدهفهکاو ئا سازمانهیه پهیجوری و شناسای تایبهتمهندیهکاو دستور زوانی هۆرامی بیهن. یونسکو مهینه و سهرو زوانی هۆرامیوه ههرمانه و پهیجوری مهکهرو بهڵام شووینیسته زوانیهکا گراڵهو ئهوهتاونایش پهی مجاره!
الف: مهتنو پهیامو 53 بنویس، ئهدیب و ئاکادێمیستێ کوردێ پهی رهسمی کهردهو لههجهو سورانی، روزنامهو هاوڵاتی. شماره 415، یهکشهممه20/04/2008 مهسێحی
ب: ئادرهسو گراڵهو یونسکوی جهبارهو زوانی هۆرامیوه دلێ پهلیانه یا سایتهو رهسمی یونسکوینه:
http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=36232&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html
مهتنهو ئاگاداری یونسکوی پهی پهیجوری کهردهی سهرو زوانی هۆرامیوه
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (unesco)
A Comprehensive study of Hawrami Kurdish
Thematic framework: Endangered Languages
Geographical outreach: Regional
Types of project: Disseminating information
Beneficiary countries:
Iraq, Kurdistan – Iran
Main responsible:
Seyed Vahid Aryadoust
English Language and Literature Group,
National Institute of Education, NTU,
Singapore
Singapore
Summary of the activities
The aim of this study is to investigate the features of the contemporary Hawrami. This is upsetting that no single study in the recent years has focused on this language and to many linguists even the name comes as an extraterrestrial gobbledegook difficult or impossible to decipher. This problem was witnessed when the first collaborative work of ours was sent to many internationally prestigious linguistic journals and none them found a single reviewer to referee the article.
The following activities will be conducted:
- The historical grounds of the language
- The past and on going linguistic policies concerned
- Studying the grammar of Hawrami, e.g. the tenses, passive and active forms
- Studying the phonology and morphology of the language
- How is Hawrami different from Sorani Kurdish and what makes some people think it is not Kurdish
- Different colloquial forms of Hawrami in different areas
- Application of the Wave Theory to the spread of this language
Main partners
Masoud Aryadoust
vahidaryadoust@gmail.com
5 - ئهگهر کهسێو گهرهکش بو قسهکاو عهبدوڵڵاه پهشێوی به دهنگو وێش بژنهوۆ ئینه ئادرهسهکهشهن جه ئینترنتهنه.
http://soundcloud.com/hedi-jh/fykr0jvhywkr
6 – جوگرافیاو مێژووی ههرهدێرێنی ههورامان له ئاڤێستادا، د.محهمهد ئهمین ههورامانی، چاپهمهنی چوار چرا، ژمارهی سپاردنی 1634 ، ساڵی 2010
7 – وهڵاتی کهیانیان و زهردهشت و ههورامان له ئاڤێستادا، د. محهمهد ئهمین ههورامانی،وهزارهتی رهوشنبیری و لاوان، ههولێر ساڵی 2011
8 – زمانی ئهدهبیی یهکگرتووی کوردی و ئهلفوبێی کوردی، رهفێق سابیر، مهڵبهندی کوردولوجی، سلێمانی.
رهفێق سابیر چی مهتڵهبهنه جه پهڵو 47 تا 51 به شێویه شووینیستانه ههوکه بهرو پهی زوانی هۆرامی و مهحاڵو هۆرامانی.
9 – دوره بهلول، یکی از متون کهن یارسان، تهفسیر و ئالیف: سدێق سهفیزاده/ بورهکهیی، انتشارات کتابخابه طهوری، تاران، 1363
10 - ئایینو یارسانی جه ئهوهڵو دهسپهنه کهردهیشوه تا ئیسه ههزاران پهل یا سهفحه کهلامێش ههنی و بێجگهم جه بهرویرو یهک دوێ کهسێ جه گهورهکاو یارسانی نهبا گردو دیوانهکاشا و کهلامهکاشا به زوانو هۆرامینێ. فرهی جه بهرویرهکاو ئایینو یارسانی چاپێ نهبیێنێ و چانیشانه که چاپێ بیێنێ برێشا ئینێنێ:
ئهلف: سهرئهنجام، (دفتر اول)، مجموعه کلامهای یارسان، پژوهش، طیب طاهری، ئهنیستیتو فهرگهنگی کورد، سلیمانیه،2007
ب: تاریخ و فلسهفه سهرئهنجام، فرهنگ یارسان، طیب طاهری، مرکز تحقیق و نشر موکریانی، ههولێر 2009
ج: دیوان گوره، گردآوری، سید محمد حسینی، انتشارات باغ نی کرماشان، 1387 .
د: اهل حق، پیران و مشاهیر، دکتر سدیق سفی زاده، انتشارات حروفیه، تاران، 1387
11 - دیوانو سهیدی، جهموهکهردهی و شیوهکهردهی، محهمهد ئهمین کاردوخی، ئینتشاراتو کوردستانی، سنه، 1383
12 - ناسیونالیسم، ارنست گلنر، سید محمد علی تقوی، نشر مرکز، 1388
13 – درباره مسئله یهود، گامی در نقد فلسفه حق هگل، کارل مارکس، ترجمه، دکتر مرتضی محیط، تاران، انتشارات اختران، 1381
14 – لودویگ فوئرباخ و ایدئولوژی آلمانی، کارل مارکس و فریدریش انگلس، ترجمه پرویز بابایی، نشر چشمه ، تاران، 1384
15 - جه پهراوێزو کونگرهو زوانی یهکگرتووی کوردی جه ئامهدهنه، چهمپهنه کهوتهی چهنی کهژال کامیلێ، مانگنامهو ژیوای، ژمارهو 12، مانگهو ئادار ساڵهو 2012 مهسێحی.
www.zheway.com
16 – که دهڵێم هۆرامی زمانه به بوچوونی من ئهمه راستکردنهوی ههڵهیهکی میژووی خومانه، فهرید ئهسه سهرد، مانگنامهو ژیوای، ژمارهو 8، مانگهو تهمووز ساڵهو 2011 مهسێحی.
www.zheway.com
17 – وهزارهتی ناخوی حکومهتی ههرێم رێگری له کردنهوهی کهناڵێکی تهلهفێزیونی دهگرێت به ناوی ژیوا!!!، ژماره 5، شوباتو 2011 مهسێحی.
www.zheway.com
18 – مێژووی ههورامان، محهمهد ئهمین ههورامانی، انتشارات بلخ، تاران، 1380
19 – زوانی هۆرامی و دنیای مودێرن ، محهمهد مستهفازاده، نشر رگا، تاران، 1387
20 – نامه نویستهی به زوانی هۆرامی، محهمهد مستهفازاده، انتشارات بلخ، تاران، 1391
21 – مبانی روان کاوی فروید- لکان، دکتر کرامت موللێلی، نشر نی، تاران، 1387
22 – فراسوی زنجیرهای پندار، اریک فروم، دکتر بهزاد برکت، نشر مروارید، تاران، 1379
23 – مشکل زبان در بلژیک تاریخی است، گفتگو با دکتر فیروز نهاوندی، رادیو زمانه، اردیبهشت 1389
24 – گریز از آزادی، اریک فروم، عزت الڵه فولادوهند، نشر مروارید، تاران،1385
25 – فلسفه پس از هولوکاست، فاضل غیبی، نشریه ایران امروز، 2012/04/12
26 – هامشی بر دانش زبانشناسی، بابا شیخ حسینی، نشر ژیار، سنندج، 1380
27 – دیوانو مهڵهوی، گلێروهکهردهی، شێوهکهردهی، سهروستهی و پیوهرهوستهی، مهلا عهبدولکهریمی مودهڕڕێس، ئینتشاراتو کوردستانی. سنه 1389 روجیاری.
+ نوشته شده در دوشنبه بیست و هشتم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 17:43 توسط ابراهیم شمس
|
هۆرامان و ئاسمانی بێ ههساره 5 (داریۆش ره حمانی -مهریوان )
بنه وشکنای:
پهی ئهژناسای و ئهنهیاوای باشتهرو ههر دیاردهیوی خاستهرین راش لوای پهی سهرچهمهکاو ئا دیاردهینه. جهماڵ نهبهز یو جه سهرقافڵهدار و ئهرهنیهرهکاو گراڵهو زوانی یهکگرتوی کوردی، ساڵهو 1976ی مهسێحینه و جه شارو "بامبێرگ"و ئاڵمانی غهربینه کتێبو " زمانی یهکگرتووی کوردی" ش جه 600 ژمارێنه یاونا چاپ. ئی ئینسانه ههرجه وێنهو جلد یا تهشکو کتێبهکهینه ههدهفو وێش جه نوسیهی ئا کتێبهیه بهیان کهردهن. به نهزهرهو ئادی جه مهنتهقهو کوردهسانینه مهشیو یهک زوان مانۆوه و ئیسهیچه (یانێ ئاوهخته) گردو زوانهکا قهرهچوڵهشا بڕیانه و تهنیا کرمانجی و سورانی مهنێنێوه و ئادێچێ مهشیو تێکهڵی بانه و با به یو! جهماڵ نهبهز جهبارهو زوانی هۆرامیوه پهیلوایه عهجیبش ههن. ئاد زوانشناسهن و بهباشی مزانو هۆرامی سابێقهش جه گردو زوانهکاو مهحالو کوردهسانی فرهتهرهن وهرو ئانهیه ئاگاهانه تهلاشش کهردهن به ئاشکرا باسو زوانو هۆرامی نهکهرو. ههرچهند به ڕواڵهت ئاد چیرو نامێ شێوهزارو گورانینه نامێ هۆرامیش نهبهردێنهو بهڵکوم نامێش نیان: ماچو!
وهڵێ ئانهینه راوینهکاو جهماڵ نهبهزی جهبارهو زوانی هۆرامی شیوهکهرمێ پهنهوازهن به شێویه گردین ئامیانهویرو ئادێ جهبارهو زوان و فهرههنگو مهحاڵو کوردهسانی رێزه بکهرمی. جهماڵ نهبهز پهی ئانهیه به ههر شێویه ههن سهلهمنونه و بواچونه ئیسه (ئاوهخته) تهنیا یهک زوان ههن جه کوردهسانهنه قابلیهتو ئانهیشه ههن بونه به زوانو گردو مهنتهقهکاو کوردسانی ئاگاهانه و نائاگاهانه تاریخ و ههقیقهتی بهرونه چێرو سوئالێ خولاسهوار ئینه پهیلواشهن:
یهک: ئاد ماچو پهی نامهنیاو زوانی کوردی دوێ کهلیمێما ههنی. کورمانج و کورد. ماچو تاوی ههردویشا بهجیاتی یوی بکار بهری.
دووهم: وهختیه باسو تاریخو زوانی مهکرو ماچونه برێو کهسێ ماچانه که گوایا ئهوێستاو زهرتوشتی به زوانو کوردین بهڵام ئاد ماچونه که ئی نهزهرانه غهڵهتێنێ و پهیلواش پاسهنه که زهرتوشت جه کوردستاناتهنه هورخێزان بهڵام زهرتشت زوانهکهش زوانو کوردا نهبیهن. ئهساسهن زهرتوشت کورد نهبیهن چون فرهینهو کوردهکا کوچهرێ بیێنێ بهڵام زهرتشت یهکجانیشین بیهن و جه دینهکهشنه باسو کشت و کاڵی مهکهرو و کوردهکایج که کوچهرێ بیێنێ بهقهوڵو زهرتوشتیشا نهکهردهن و تارشا نیان و چا مهنتهقه بهرشا کهردهن . ههمتهر ئاد ماچونه ئهگهر ئاڤیستا زوانش هینهو مهنتهقهو مادهکا بو کرمانجی ناوهراست (سورانی) نیهن. ئینهیچه مهتنهو برێو جه قسهکاش:
" وهرو ئانهیه کوردهکا فرهتهرێشا کوچهرێ بیێنێ و دین یا ئایینو زهرتوشتی واچێ به خهڵکی جه ژیوای کوچهری دهس بازدێوه و بیدێ به یهکجانشین. کوردهکا ئی دینهشانه قهبوڵ نهبێ و ههر سهرو دینو وێشاوه که ڕۆپهرسای، دارپهرسای و پهرسای ئا بوتانه که به مس وهشێشا کهرێنی مهنێوه. جیا چانهیچه زهرتوشت جه خهڵکی داوا کهرێ روه بارا یا خجڵیانه به کشتوکاڵ و کشاوهرزی و گاوو گورهکهی وهی بکهرا. ئینهیچه پهی کورده کوچهرهکا دهسش نهدا و وهرو ئانهیه ههر جه بنهراوه فره جهنگ و کێشمانکێششا کهرد چهنی زهرتوشتی و زهرتورشتشا چا وهلاتهنه بهر کهرد." (زوانی یهکگرتوی کوردی، پهل:98 )
یهروم: وهختێو باس جه دهلیلو وهش نهبیهو زوانی ئهدهبی جه مهناتێقو کوردهسانیهنه مهکهرو، ماچو: یو چا دهلیلانه ئانهن که ئهچی مهنتهقهنه هیچ زوانێو نهبیهن ئایین یا دینش پهنه بنوسیو. ئهلبهت ئیشارێوه وردی و نهپیویا کهرو به "یارسان" ی (ئههل ههق) که گوایا دینێوه جیاوازهن بهڵام جه پهڵو 10و کتێبهکهیشهنه ماچو زوانو کتێبهکاو دین یا ئایینو یارسانی و شهبهکی کوردی نیهن و دیسان جه پهلو 99 و 100 ئا کتێبینه واوهی مهکهرۆوه که فرهینهو مهتنهکاو یارسانی فارسیێنێ و کهمێویچ کوردی و برێویچ تورکی.
چواروم: ئاد وهختێو باسو ویهردهی و تاریخو ئهدهبیاتی مهکهرو به هیچ شێوهیه باسو زوانو هۆرامی نمهکهرو و تهنیا ماچو شێوهزاری گوران که جه بڕیه یاگانه پسهو هۆرامانی پهنهشا واتهن: ماچو! زهمانێو بیهن چن شاعێرێش بیێنێ پسه: مهولهوی و خانای قوبادی بهڵام ئیسه دهورش تهمامیان. ئیتر نه به خاس و نه به خراب نامێ زوان و فهرههنگی هۆرامی نمهبهرو و تا ئا یاگێ لوان گوران زوانهکا به بهشێوه ئهسڵی جه زوانه کوردیهکا نمهنیوره بهڵکوم ماچو ئی زوانانه لههجهیوهنێ که ههنێ قهراخ یا حاشیهو لههجه ئهسڵیهکاو زوانی کوردینه (مهنزور جه ئهسڵهکهی کرمانجی و سورانین). ئاد حهتتا زوانی هۆرامیچش به عێنوانو لههجهی قهبوڵ نیهن بهڵکوم به چێرلههجه نیانشهره.
پهنجوم: جه یاگه یاگهو کتێبهکهیشنه نهپیویا و پیویا ماچونه و یا مهنزورش ئانهنه وانهری بیاونو پا قهناعهته که زوانی کوردی یانێ سوارنی و سورانی یانی زوانی کوردی. چون ئا نهزهرانه رهد کهرووه که گوایا دهسێوه ماچا با ههر کهس به زوان و یا لههجهو وێش قسێ بکهرو و جه یهک دوێ لایوه ئاکهسانه متهههم مهکهرو پانهیه که زوانشناسێ نیهنێ و نمهبو نهزهرێ پاسنێ بدا.
ششوم : ئاد پاسه نیانشهره زوانی هۆرامی قهرهچوڵهش بڕیاینه و جه باو کهوتهن و بنویسه هۆرامی زوانهکا ئیتر به زوانی هۆرامی نمهنویسا بهڵکوم به قسهو ئادی به لههجهو سلێمانی- سورانی منویسا و ههرمانه کهرا.
شیوهکهردی برێو جه پهیلواکاش:
1 * پسهو وێش واتهنهش قهڵهم بهدهسه (قهڵهم بهزهره) هۆرامیهکا و سهوادارهکاشا به زوانی هۆرامی نهنوسیهنشا و نهتاوانشا دماو فرهتهر جه ئا ههزار ساڵیه که هۆرامی دهسهڵاتش بێ جه تاریخو ئاروینو وێشهنه پێسهو کێبیهیه سهربهوێ و وێپا ئهدهبو وێشان وزا یاگێ و جه بێدهسهڵاتی یا وهرو فشارو ناسیونالیسته کوردهکا خزاینێ چێرو چهترهو کوردا و ئادێچێ پاسه نیانشاره که ئیتر هۆرامی شونهما و دیاردهش نهمهنه و نمهمانو و یهکسهر جهبهین لوان و بێجکهم پهی برێو کهلیما نهبونه ئیتر بڕهو یا کارکهردش نیهن. جهمال نهبهز تهنیا ئیژاییه که پهی هۆرامی و به گردی پهی گورانی قائێلهن ئانهنه که ماچو: زوانی هۆرامی جه لهحازو ئهدهبیوه دهورهش تهمامیان و کوتهن وهرو تاوهو زوانی فارسیره بهڵام کهلیمێ رهسهنێش چهنهنێ!!! و مهشیو ئیستێفادهشا کهرمێ پهی زوانه ئهدهبیهکهیما تا دهوڵهمهندش بکهرمێ!!!
2 * جهماڵ نهبهز باورهش ههن که حهتتا ئهگهر زهرتوشت جه مهنتهقهو کوردهسانینه (مادهکانه) بیهبو نه زوانهکهش پسهو زوانو کوردا بیهن و نه وێچش کورد بیهن چون کوردێ کوچهرێ بیێنێ و ئاد یکجانشین. دهی باشهن ئهگهر ئی نهزهرێ و ئی فهرزه دروسه بو و بهر ئهساسو راوینهکاو محهمهد ئهمین هۆرامانی که ماچو: "زوانو ئهڤستای یانێ هۆرامی و زوانی هۆرامی یانێ ئهڤستایی دهسیکهم جه ئهوهڵو ههزارهو یهکومو وهڵێ مهسێحی تا ئارو زوانو دین و ئهدهبو گردو مهنتهقهکاو مهحاڵو کوردهسانی بیهن ." و به پاو شونهما و ئا سهنهدانه که ئیسه ههنێ (قهواڵهکاو هۆرامانی) هۆرامیهکا نزیک به چن ههزار ساڵێ یهکجانشینێ بیێنی و زوانی هۆرامی ئێدامهو زوانی پههلهوین و چهنی ئهوێستایی فره نزیکێنێ به یویوه. چیگهنه متاومی بواچمێ که زوان، فهرههنگ و ژیواو هۆرامییهکا چهنی کوردهکا که دهوروبهرشانه ژیواینێ ئهساسهن زهمین تا ئاسمان جیاوازێ بیێنێ و ههرپاسه که ئیسهیچه زوان و فهرههنگهکشا جیاوازهن. نه به هۆرامی واچیان کورد وکورمانج و نه به کورد و کورمانجیچ واچیان هۆرامی.
3 * به نهزهرهو من جهماڵ نهبهز چانهیه ژیرتهر و بههوشتهرهن که نهزانو ئایینو یارسانی به زوانی هۆرامی نوسیان و یهقینیچش ههن که زوانی هۆرامی زوانێوه جیاوازهن و ویهردهیوه درێژ و دهوڵهمهندش ههن. ههرپاسه که واتما ئاد جه پهلو 99 و 100 کتێبهکهیشنه به وردی باسو تاریخو یارسانهکان مهکهرو. به عێلم و باوهرو من ئاد زانانش زوانی هۆرامی زوانیه جیان بهڵام به دهلایێلێو ئامان و ئی چێواشه ئاگاهانه نویستێنێ. چیگهنه ئینسان ویرێ کهرۆوه و پهرسێوه مهی وهروه پهیش که ئی ئینسانه ههدهفش ئه چی باسهیه چێش بیهن؟ چی زاتش نهبیهن بواچو کهلامهکاو یارسانی به هۆرامی بیێنێ؟ ئایا نهزانانش که فرهینهو مهتن و کهلامهکا یارسانی به هۆرامیێنێ؟ ئهگهر زانانش پا پهیلواشه زوانی هۆرامیش بهشێوه جه زوانه کوردیهکا نهزانان. دهی باشهن ئاد به چه ههدهفێوه دماتهر به ناههق هۆرامی کهرو به لههجه و کهروش بهشێوه جه زوانو کوردی؟! ئهگهریچ نهزانانش کهلامهکاو یارسانی به زوانی هۆرامیێنێ به چه ههق و ئیجازهیوه مهینه و جهبارهو زوانێوه مهتڵهب منویسو که هیچ ئاشنایێ و شارهزایش نین جهبارهشوه؟
چێگهنه نوکتیه فره زهریف و موهێمه وجودش ههن:
ئا ئهلف و بێ که شاعێرهکا و بنویسه هۆرامی زوانهکا بکارشا بهردێنه ههر ئا ئهلف و بێ بیێنه که فارس زوانهکا و ئهوتهر زوانه ئێرانیهکا بکارشا بهردێنه. ئی ئهلف و بێ جه عهرهبیوه گێریاینه. ئا ئهلف و بێ که ئارو کوردی و هۆرامیش پنه منویسا ئهلفبایێوی تازێنه. وهرو ئانهیه گردو دیوانو شاعێرا و کهلامهکاو یارسانی پا جوره نویسیاینێ که فارسی پهنهش نوسیان. ئانهنه جهماڵ نهبهز که گێره ههر نهزانابوش یهک کهلیمه هۆرامی قسێ بکهرو یا بوانۆوه وهختێو مهتنهکاو یارسانیش دیێنێ که ئهلف و بێ کێشا فارسیهنه ئهجیانش زوانهکهیچ فارسین. جهماڵ نهبهز لایێوتهروه ماچو زوانی هۆرامی کهوتهن وهرو تاوهو زوانی فارسیوه. ئایا نمهکریو بهرعهکس یا چهپوانه بدیهیمێ پهی مهسهلهکێ؟ یانێ ئانه که هۆرامی ئهدا و رێخهو نه تهنیا زوانی فارسی بهڵکوم فرهی جه زوانه ئێرانیهکا بیهن که پهنهشا ماچا زوانهکاو شماڵ غهربو ئێرانی!. یو چا ساحێب نهزهرانه که به شێویه عێلمی سهرو زواناوه و بهتایبهت زوانی هۆرامی و فارسیوه کارش کهردهن ئوستاد "باباشێخ حوسهینی" ن. باباشێخ ههن سهرو ئا پهیلوایوه که زوانی هۆرامی رێخه و ئهداو زوانی فارسین و پهی ئانهیه چی زوانی هۆرامی نسبهت به فارسی کهوت قهراخوه و نهقشش کهموه بی یو چا دهلیلانه که ماروشوه ئانهنه که ماچو: "زوانو هۆرامی (گورانی) و برێوتهر جه زوانهکا چاوهختهنه زوانو دین و ئایینی (ساسانیهکا، یارسان) بیێنێ و به ئامای ئیسلامی پهی ئێرانی ئی زوانانه کهوتێ وهرو فشاری و به زوانو کوفریشا زانای و پهی ماوهیوی فرهی تهحریم و ممنوع کریای!. بهڵام زوانی فارسی ههرچهند چهنی هۆرامی رێخهشا یون، زوانو دینیوی خاسی نهبێ تا حهساسیهتێوه تایبهت سهرشوه وهش بو. ههرپاسه زوانی فارسی دماو وڕای کهڵهسهو ساسانیهکا بیهبێ به زوانو تهبهقه یا چینو حاکێمی و دهسهلاتداری و پی بونهوه ئارام ئارام وهرهوش گێرتهره. باباشێخ جه کتێبو "هامشی بر دانش زبانشناسی" جه نهتیجهگیرینه ماچو: "پهی زوانشناسی روشن و ئاشکران که زوانو گورانی ئارویانه(هۆرامی) و فارسی ئارویانه رێخێوه هامبهششا ههن و پێوهنی نزیکشا ههن بهیۆوه. جه واقێعهنه زوانی فارسی روکهشێو یا رواڵهتیوی سادهکریاو زوانی هۆرامین. (پهلو 275 تا 281، 289 )
ههر کام چی نهزهرانه دروسێ بانێ جهماڵ نهبهز به نهزهردای غهیری عێلمی و سیاسی جهبارهو زوانی هۆرامیوه خهتایه گهورێ و وێرانگهرهش کهردێنهو غهدرێوی گهورهش کهردهن به ههقێقهتی و ههرپاسه به زوانو هۆرامی و تاریخو هۆرامانی.
4 * چیگهنه نهبهز خاس مزانو ئا لههجه که ئاد گهرهکشهن کهروش به زوانو دوڵهته خیاڵیهکهیش سابێقهش نمایاوۆ 200 ساڵێ. جهماڵ نهبهز ههر وهخت باسو زوان و فهرههنگی مهکهرو مهنزورش زوان و فهرههنگی کوردی سورانین و نه به خاس و نهبه خراب باسو ویهردو ئهدهبی سورانی نمهکهرو چون مزانو ئا لههجه که ئاد نامێش نیان زوانی معیار یا پێوهری کوردی وهڵینهش نیهن و مزانونهیچ ئهگهر باسو زوانی هۆرامی کهرو پهی بهرو که ئاسمان تا زهمین توفیرشا ههن و باشتهر مهوینو بێ دهنگ بو. ساپهس مهشیو چێش بکهرو؟ وینونه که زوانی هۆرامی بێکهس و بێ ساحیبهن. ئاد ژیرانه پهی یاوای به قازانجهکا وێش و پا تێزهفێڵه فاشیستیێشه نه تهنیا زوانی هۆرامی کهرو به لههجێوه بێقیمهت بهڵکوم حوکم یا دهستورو نهمهنهیش سادر کهرونه تا ئاد و هامویره شووینیستهکاش بتاوانه ئێدێعا کهرا که ئێمه گردما یهک زوانما ههن و سابێقهما گێڵووه پهی چن ههزار ساڵا.
5 * ئی ئینسانه چا زهمانهنه پسه گردو ناسیوناڵیستهکاو دنیای شونهو وهش کهردهو دهوڵهت - مێللهتیوه (نهیشێن.ئێستهیت) بیهن و ئا زهمانه پاسه ویرشا کهردهنوه که وهشکهردهی دهوڵهت - مێلهتیچ نیازش ههن به تاریخێوه قهدیمی پهی ئانهیه وێشا با ئهسالهت و بهرههق بزانا و ههرپاسه نیازش ههن به تاقه زوانی پهی حوکم کهردهی و دهسهڵاتداریشا. پی یاوای به ئی ههدهفهیه ههر فێڵ و حیلهیه که پهنهواز بیه بو بهگاشا ئاردهن و پهی ئهیشا ههدهف وهسیلهش تهوجیه کهردهن. چا وهختهنه نه تهنیا زوان و فهرههنگو هۆرامی بهڵکوم ههرچێویهتهر چا ڕاینه مهشیایا بیهیا به قوربانی و موهێم نهبیهن ئا چێوه چێش بو. زوانهن، فهرههنگهن، ئایینهن، ئازادین، تاریخهن...
6 * جهماڵ نهبهز به تهوری کولی هۆرامی و هۆرامانی نمهگێرو نهزهر و پهیش موهێم نیهن. باوهرش بیهن هۆرامی کورد نیهن و ئاگاهانه ههقێقهتش قهڵب کهردهن. پهی ئا پهرسێ که چی تا ئیسه زوانیه ئهدهبی جه کوردهسانهنه وهش نهبیهن چن دهلیلێ مارۆوه: باسو دینی مهکهرو ماچو جه کوردهسانهنه زوانیهما نهبیهن که زوانو دینی بو و یاگێوهنه ماچو کتێبهکاو یارسانی کوردیێ نیهنێ. باسو تهرێقهتا کهرو ماچو ئهیشایچ جه مهحاڵێوه وردیهنه بیێنێ و سهراسهری نهبیێنێ، باسو ویهردهی ئهدهبی یا تاریخی ئهدهبی کهرو و ماچو جه کوردهسانهنه زوانیه عمومیما نهبیهن ههرمانهش پهنه کریا بو تا ئیسه بلمێ شونیشهره.
پهی ئی یهره دهلیلهیه متاومێ بواچمێ: زوانی هۆرامی زوانو دینو یارسانی بیهن و فرهینهو کهلامهکاشا هۆرامیێ بیێنێ، ئا تهرێقهتانه که ئاد ئیشارهکهرو پهنهشا جه هۆرامان بیێنێ و تا هێندوستان نفوزهشا بیێنه، ویهردهو ئهدهبی زوانو هۆرامیچ ئهگهر شێعرهکێ هورمزگانیچ نهگێرمێ نهزهره گێڵۆوه پهی 1200 ساڵا چێوهڵتهری یانێ: شێعرهکاو بههلولی ماهی. چێگهنه بهرگنو جهماڵ نهبهز و کهسانێو پسه ئادی هۆرامیشا به کورد نهزانان و ههدهفشا زوان و فهرههنگو وێشا بیهن. یو جه ئهوهڵین و قهدیمیتهرین شونهماکاو زوانو هۆرامی شێعرهکاو بههلولی ماهینێ. بههلول یو جه سهرقافڵهکاو ئایینو یارسانین که دهوروبهرو کرماشان یا دینهوهرینه ئامان دنیا و هامدهورهو هارون رهشیدی خهڵیفهو عهباسی بیهن که جه ساڵو 219 هجری وهفاتش کهردهن. قهدیمیتهرین بهرویر یا شێعرهی فارسیه که وجودش ههن شعێره یهک بهیتیهکێ محهمهدی سیستانینه که پهی "یهعقوب لهیس سهفاری"ش واتێنه. ئهگهر حهتتا بههلول شێعرهکاو وێش جه ئاخر ساڵو مهرگیشهنه واتێبایچش 51 ساڵه زوتهر جه زوانی فارسی، زوانی هۆرامی جه ویهرو نوسیهینه سابێقه و قدمهتش ههن. ئینهیچه نمونهیوه جه شێعرهکاو بههلولی ماهی:
بهندو ئهوهڵی - بالوڵ مهرمو:
ئهز بههلولهنا جه روی زهمینی
چار(چوار) فرشتانم چاکر کهردێنی
نجوم، سالێح، رهجهب بینی
چنی لوره بیم جه ماو ههفتینی
بهندو دوێ – باڵوڵ مهرمو:
ئهو واتهی یاران ئهو واتهی یاران
ئێمه دیوانهین ئهو واتهی یاران
ههنی مهگێڵین یهک یهک شاران
تا زنده کهریم ئایین ئێران
بهندو 6 – بابا لوره مهرمو:
وه ههفتینهوه وه ههفتینهوه
جهمێمان نیان و ههفتینهوه
شکارێ ئاورد نهکهمینهوه
باڵول گهورهما وه ئامینهوه
بهند ههشت – بابالوره مهرمو:
ساقی ناکامم ساقی ناکامم
جامی بدهر پێم ساقی ناکامم
جهو مهی کونه برێز نه جامم
هانا سا بهڵکه سارێش بو زامم
بهندو 11 - بابا رهجهب مهرمو:
ساقیا دهستم ساقیا دهستم
جامێتهر باوهر بگێره دهستم
ئهز جه مهیخانهی روی ئهلهست مهستم
وه مهستی پهیمان ئایینم بهستم
7 * به راوینو منیچ زوان و فهرههنگو هۆرامانی ههر جه بنهراو تاریخیوه جه زوان و فهرههنگی کوردی جیا بیهن و ههرپاسهنه که جهماڵ نهبهز ئهوهشاریا و شهرمینانه لوان پهیش بهڵام ئاد پهی ناههقی ههقێوهش بهیان کهردهن، پهی یاوای به خیاڵهکاش. چون جه واقێعهنه و ئهگهر سیاسی ویر نهکهرمێوه زوانی هۆرامی هیچ رهبتێوهش به ئهو زوانه کوردیهکاوه نیهن جگهم چانهیه که وهرو هامسابیهی برێو کهلیمێ جه ههردوهلاوه گێریاینێ و دریاینێ به یوی که ئینه پهی ههرچی زوانان مهی وهروهو تهبێعین و هیچ چێوێوی سهمهره نیهن. چهنی ئینسانهکا جه گردو کورهو زهمینینه رهنگه دین و مهزههبشا جیا بونه، مهنتهقهو کوردهسانیچهنه چنها دین و مهزههبێ جوراجورێما ههنێ و گردیچ پیوه به سوڵح و ئاشتی ژیوای بهرا سهر و گرفتێوهیچ ناماینه وهروه. جیاوازی فهرههنگ و زوانایچ ههرپاسهنه. فهرید ئهسهسهرد، "راوهبهرو گلێرگاو پهیجوری ئیستراتژی کوردهسانو ئێراقی و ئهندامو سهرکردایهتی یهکیهتی نیشتمانی کوردهسانی" به شههامهت، ئینسانانه و شهرافهتمهندانه ماچو: مهشیو زوان و فهرههنگ و عێلمی قوربانی نیازهکاو ناسیونالیسمی و سیاسهتی نهکهرمی و زوان و فهرههنگو هۆرامانی تایبهتمهندی وێش ههنش و زوانهکهش چهو زوانهکاو دهروبهریش جیاوازهن. مهتنو بهشێو جه پهیلواکاو فهرید ئهسهسهردی:
"... مهسهلهکێ چاگهنه وێش نیشانه مدو که فهرقو بهینو زوانو کوردی و هۆرامی فرهتهرن جه فهرقو بهینو کوردی و فارسی و ئهگهر به چهمێ وازتهرێوه بدیهیمێ به مهسهلهکێ مهشیو دیان بنیهیمێ پانهیره که جیاوازی بهینو کوردی و هۆرامی فره گهورهتهرهن جه جیاوازی بهینو زوانو سوئێدی و نوروێژی یا یونانی و مهقدونیهیی.
ئینه لازم پانهیه کهرو که زانیاری وێما جهبارهو زوانی هۆرامیوه راس بکهرمێوه و چی ویهرهنه نمهبو عێلم و زانایی کریو به قوربانی نیازهکاو ناسیونالیسمی. ئینه ئانهیه میاونو که وهختو ئانهیه یاوان دیان بنریو پانهیره که هۆرامی دیالێکتێوه جه زوانی کوردی نیهن بهڵکوم زوانیه سهبهوێن و جه بارو تاریخێوه ئهوهمهنهو زوانێوی قهدیمساڵین که وهڵێ پێدا بیهو کوردانه پسهو گرویێوی نژادی یا رهگهزی و وهڵێ پهیدا بیهو کوردی پسهو زوانیه وێپا و سهربهوێ وجودش بیهن. بهتایبهت تا ئیسه هیچ بهڵگه یا سهنهدیه نیهن تا بسلهمنو که زوانی کوردی پهی زوانی هۆرامی پسهو ئهدای بیهبو و جه مهرحهلێوه دیاریکریانه پسهو لهقێوه جیا بیهبۆوه. جوغرافیا نهقشێوه بنهرهتیش بیهن جه پارێزناو زوانی هۆرامی و نهتاویایوهیش دلێ کوردانه و جهباری سیاسیچوه نهبیهی دهسهڵاتی مهرکهزی جه کوردهسانهنه و نهبیهی هیچ دیالێکتێوه به زوانو نوسیهی و دهرنگ پهیدابیهی مهفهومو زوانی ميللی دلێ کوردانه بیێنێ به وهرگل تا زوانی هۆرامی شاخێسهکاو وێش پارێزنونه و پسهو زوانیه جیا و وێپای درێژه بدو به ژیوایش..."
8 * جهماڵ نهبهز پێسهو سهرباقهیوه جه دنیاو ناسیونالیستهکانه زاڕو زهمانهو وێش بێ و ئاوهخته ئاد ئی گراڵێشه فرموله کهرده جه سهراسهرو دنیاینه ئا ویرانه باوێ بیێنێ و ئهگهر ئیشتیباش کهردێ بو که کهردهش پسه مارکسی واتهن: "ئاگاهانه ئیشتیبایه واقێعیه بهڵام تراژدیانێش کهردێنه". وهشبهختانه ئاد به چهمێ وێش ویناش و وینونه که ئا خیاڵانه که کهردێبێنێش (ههر به راسی جه پهلو 8 و کتێبهکهیشهنه ماچو ئینێ خیاڵێنێ)خیاڵ پڵاو بێ و فرهتهر جه نیم قهڕنی فره کهسێ کهوتێ شونیش و چا راینه قهڵهمشا دانه بهڵام ئا ویره لارهشه نریا چاڵی و تهپلهو رسوایی و ئاوروشیهیش بهرزوه بیهن. ههرچهند فره کهسێ هێشتا دهرس و عێبرهتهشا نهگێرتهن و گهرهکشانه جارێوتهر تاریخی بهشێویه ئیشتێبا واوهی کهراوه بهڵام ناشیانه و کومێدی!
+ نوشته شده در دوشنبه بیست و هشتم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 17:33 توسط ابراهیم شمس
|
هۆرامان و ئاسمانی بێ ههساره - 4 (داریۆش ره حمانی -مهریوان )
26 - واتم: ئینسان سهرهش چانهیه سڕ مهمانۆره که پهیچی تا ئیسه کومهڵگاو هۆرامانی به گردی و یا تاقه کهسهکاش تا ئیسه جه وهرانوهرو ئی غهدره گورهیه یانێ گوش نهدای به زوان و فهرههنگی هۆرامی بێدنگێ بیێنێ؟
واتش: بهڕاسی ئینه پهرسێوهنه که گێره نه تهنیا یهک یا دوێ کهسێ بهڵکوم مهشیو مهرکهز یا گلێرگایه گهوره ساڵهای ساڵ پهیجوری سهرشوه بکهرو. ویهردهنه کێبیهو ئینسانهکا فرهتهر جه ویهرو مهزههبینه توهش گێرتێنهو متاومێ جه هۆرامانهنه جهبری موحیتی و عێرفانیچش فرهکهرمێ پهنه. تا زهمانێو که دین حاکێم بو پهیمانهو ئینسان بیهی و کێبیهی پهی گردهو ئینسانهکاو ئا دینهیه یهکمیزان و یهکسان بیهن. مهسهڵهن جه دینو ئیسلامینه پیمانهو خاسی و خراوی تهقوان ههر کهس تهقواش فرهتهره بو به پهروردگاریوه نزیکتهرهن بێ جیاوازی، زوان، رهگهز و فهرههنگیوه. بهڵام وهختێو دهورانو مودرێڕنێ مهی وهروه و تهبهعاتهکهش میاوۆ به هۆرامان ئا ساختاره وهڵینه شیویونه پێوهره و نیاز ههن به بنهرهت و ساختاریه پهی سازنای کێبیایه ئارویانه، وێپای و قائیم به زاتی. هۆرامانهنه ئی چێوه نهتاوانش یا ئاژه ناستهنش توه بگێرو. وهرو ئانهیه ئهگهر هۆرامیێو بهینه و بواچونه کورد نیهنا ئا کێبیه کوردیه که سهپیان ملو ئادیچهره جه ئادی مهگێریۆوه و ئا ئینسانه بێ کێبیه گنورهو ئینسانی بێ کێبیهیچ ژیوایش پهی نمهکریو یا ئهگهر بکریو ههمیشه و دایم پسهو وای سهرگهردانهن. ههرچهند شانسنامهو ئینسانی مودێرنی، سهرگهردانین. بهڵام ئهگهر دهسیکهم چی دنیاینه چێوێوت نهبو تا دڵوهشت بکهرو یهکسهر وێران بینه و ژیوایت بو به جهههنهم. وهختێو تو به عێنوانو تاق یا جهم و یا زوان و فهرههنگیه تاریخی کێبیهیه وێپا و سهربهوێت نهبی و نهتاوابوچت وهشش بکهرێ مهجبورهنی به ئا کێبیهیه که نیانشا وهرو دهمیت قهناعهت بکهری. تا زهمانێو ئهگهر وێت بتاوی کێبیهیه وێمانه بسازنی ئا کێبیه قهسالهینه ههن تهکتهنه و گێره بونه به کێبیهی ههقهتینت و دلێشهنه بتاویهیوه. پی گردهیچوه ههر ئینسانهایه بیێنێ که پسهو تاقهکهسی موخالێفو رهوتو زهمانهی بیێنێ. پهی نمونهی ئا کهسانه که دهههو 1960 مهسحیشا جه هوش مهنهبو مزانانه جه مهحاڵو تهوێڵێ و بیارێنه کهسانێو به سهرپهلی کهماڵو ئهحمهده روشی و رهشهو ساڵێحی هورستێوه داوا ئانهیشانه کهرده که هورامان مهشیو دهسو هۆرامی و هۆرامانیاوه بو. ئی کهسانه داشا کهشا و پهی ماوهیوی چهنی ناسیونالیسته کوردهکا به سهردهسهیی عهبدولوههاب ئهتروشی نامێوه جهنگشا کهرد بهڵام ئاخرسهر گردێشا کوشیای و یا تهسلیمێ بیێ و دماتهر به نامێ دز، چهتهی و گهردهنه گیری چێوهکهشا کوشناره و واتشا ئا کهسانه پهی چهتهگهری دابێشا کهش!
27 - واتم: بڕیه شارهزای پاسه ماچا که یو جه دهلیلاو شكڵ یا توه نهگێرتهو ئهدهبیاتی وێپا و سهربهوێ هۆرامی نهبیهو شاری هۆرامی نشینی بیهن. هۆرامان ههرچهند پهی چن هزار ساڵان یهکجانشینهن بهڵام به بونهو شهرایهتی تبێعیوه شارێ گهورێش چهنه نیهنێ و تهنیا شاریه که هۆرامی زوانهکا بنهرهتشا نیا بو و فرهینهو خهڵکهکهیش به هۆرامی قسێ بکهرا پاوهن ئادیج ئیسه جه بنهراو قهرنهو21 یهنه جهمعییهتش نمهیاوۆ به یهکسهد ههزار نهفهرا.
واتش: ئی راوینه تا حهدێو دروسهنه. چون ئهدهبیات بهتایبهت ئهدهبیاتی مودێڕن هورزگاش شارهن و جه شارهن که گردو تڵانهکاو ئهدهبیاتی مهخوڵقیا و فهرههنگی شارنیشنین بونه به دهلیلو وهش بیهو جهریانه ئهدهبیا و خهلقو بهرویره ئهدهبیهکا. ئهڵبهت ئینه چێویه موتڵهق نیهن. پی فهرزهوه چون جه هۆراماناتهنه شارێ گهورێما نهبیێنێ ئهدهبیاتی مودێڕنیچ ئێمکانش یا زهرورهتش نهبیهن سهره بهربارو. وهره وهره که کومهڵگا روه به شارنشینێ ملو خهڵکو مهحاڵو هۆرامانیج لوان روه شارهکا و چا شارانه یاگێش گێرتێنه که هۆرامیا بنهرهت نهنیاینێ و فرهینهو نفوسهکهیشا هۆرامی زوانێ نیهنێ. جه نهتیجهنه پاسه ئامان وهروه که جه ههر شارێوهنه هۆرامی زوانهکه بیهن به کهمینه. ئینسانی کهمینهیچ دلێ فهرههنگو شهرقینه ههمیشه ههقشا واردهن و نهتاوانش تهلاش بکهرو پهی فهرههنگیش.
نزیک به یهرێ دههێن به شێویه واقێعی و عهینی برێو شاخێسێ دنیاو مودێرنی جه وهرهورزی دلێراسینهنه ئاماینێ مهیدان و یاگهگیرێ بیێنی. واز ئاردهی جه فهرههنگی سونهتی و ژیوای به شێویه مودێرن زهمان و کاری فرهش گهرهکهن. هۆرامانیچ چی شهرایهتیه جیا نهبیهن و به جه نهزهر گێرتهی ئانهیچه هۆرامان جه تاریخو ئاروینو وێشهنه ههمیشه دلێراسهو جهنگ و دهرگیریانه بیهن و پروسهو شارنشینی و گێرتهی فهرههنگی تازه بهشێویه ئارام و تهبێعی نهگوزهرنانش و به دهلیلو جوغرافیاکهیش هۆرامان موڵگاو جهنگهایێوی چریکی چهپ و راسی بیهن. دماو ساڵهایێوی فرهی ئینسانی هۆرامی تازه خهریکهن مهیوه وێشهره و نیازش مهگنو به زوان و تاریخ و فهرههنگهکهیش و پهی سازناو کێبیهیش کهوتهن دهس و پا و چڵهکیانهره و ویرێ کهرۆوه ئیگرده ساڵه چهنی ژیوان و چێشش بهسهر ئامان. نهسڵی سهوادار و باسهوادو هۆرامانی ئیسه یاوان به سهمهر و قهتعهن ئیکهسانه پهی ژیوایشا و کێبیهیشا پهرس و گرفتێ میا وهروه که دلێشانه نیازهایێ تازێ سهره بهرماراو و دلێ ئی ویهرێنه ئهدهبیات، هونهر و ویرێ تازه مهیانه وهروه. پا شهرایهته که سهروه واتما هۆرامان و ئینسانی هۆرامی زوان جه ویهرو ئهدهبیاتینه ئیمکانو خولقنای و سازنای بهرویراشا نهبیهن و مهمانۆوه تاقه کهس و ههرمانهی فهردیه که چیلاو چهلاوه به پاو ئهقڵ، ویر و ئاژهو زهمانهی ئهنجام دریاینه.
وهشبهختانه یا بهدبهختانه چی شهرایهتهنه ئهندیشهی چهپ و ویری ناسیونالیسم کوردی فرهی جه هۆرامیهکاش کێشان پهی لاو وێشان و دلێ ئا وهرانه ههرمانه و تهلاشش کهردهن. ئیسه که شهرایهتو دنیا و مهنتهقهکهی فاریان و ویری چهپی ههرچهند ههر بیهش ههن و کهسانێو ملا شونیشهره بهڵام پسه ویهردهی باوۆ زهمانهی نیهن. ههرپاسه ویری ناسیونالیستیچ جه دنیانه فاروجمه ئامان ملشهرهو و دلێنهش واریان و زهمانهو ئانهیه نهمهنهن به شوعارهایێوی ئیحساسی و جهنجاڵی دلێ مهردمینه یاگێ بکهریوه. ئارو جه حاڵهتو نهزهریچوه بیهن ماچا دوموکراسی یانێ پارێزنای ههقو کهمینهی. فهردیهت و مهسئولیهت دلێنهو ئی دهورانینه و یو نمهتاوۆ بهینهو پهی میلیونها نهفهری نوسخه بنویسو. هیچ کهس و گرویهیچ نمهتاوۆ وێش بکهرو به نمایهنده و سهرباقهو گردو خهڵکی ئادیچ خهڵکانێو که زوان، فهرههنگ، ویر و باوهریه جیاوازشا ههن. سهره بهرئادهی و ئهوهژیواو زوان و فرهههنگی هۆرامی هورزگاش ئی شهرایهتهو ئی وهزعییهتهنه نهک ئانه پسه برێوی دوچارو وههم و خیاڵا بینهو و پاسه بزانی که ئاکهسانه ههرمانهی هۆرامی کهرا بێسهواد، بێمهژگ، نهفام و جه دنیا بێخهبهرێنی.
حهز مهکهروو ئیسه که باسو شارنشینی و شاراما کهرد کهمێو باسو پاوهی پسه ئهوهڵین و گهورهتهرین شاریوی هۆرامی زوانی بکهرونه. زهمانهو زاروڵهیی و نوجوانیمهنه که ژاوهرونه بێنا پسهو گردو یاگاو هۆرامانی خهڵک پهی سهیرانی لوێنێ پهی یاگه بهرزا و کهش و کوهکا. یو چا یاگه بهرزانه کوڕی مریهمهن و ئێمهیچ لوێنمێ پهی ئاگهیه. رایێوشا جه دوروه که تهماشاو شاهوی کهرێنمێ نمهزانو کێ بێ و چهنی بێ باسو شارو پاوهیش کهرد و واتش ئهودیمو ئا کویوه شاریه ههن که ماچاش پهنه پاوه. ئهوڵین و گهورهتهرین شارو جههانی که لوا دلێ زێهن و خیاڵیمهره، پاوه بێ!. گهورهتهر که بیانێ و لوانێ دانشگا جه تارانهنه دهورهو لیسانسینه و فوقهلیسانسینه دانشجوێ پاوهیێ فرێم دیێ و فره کهسێ پاوهیێم وینای که پلهو پایهیه سهرشا بێ. دماتهر رام کهوته پاوه و جه نزیکوه وینام. شهرایهت فاریا بێ بهڵام ئیسهیچ دماو ساڵهای ساڵی پهی من ئهوهڵین شارو گهورو دنیاو خیاڵیم پاوهن و ههرپاسه ئیسهیچه پهی من پاوه نیشانێ باسهوادی و عێلمینه. بهڵام جه ویهرو ئهدهبیاتینه و به تایبهت زوان و فهرههنگو ئاروینو هۆرامانی ههمیشه پهیم یاگێ سهرنجی بیهن که چی مهشیو پاوه که گهورهتهرین شاری هۆرامی نشینهن بێدهنگهن و یا ئهگهر دهنگش ههن نیهن جه حهدو ئادینه.
چهنی ئیحترامیم پهی شاعێرا و بنویساو مهحاڵو پاوهی ئینسان ئی پهرسێ مهینه ویرش پانهیچوه که زووهلای ئهنجومهنی ئهدهبیشا بیهن و کاری ئهدهبیشا کهردێنێ بهڵام فرهی جه کاره هۆرامیانهکا جه یاگانێوتهروه ئهنجام دریای و سهرهشا بهرئارد. تهبێعیش ئانه بێ که ئا کارانه مهشیایا جه پاوهنه خولقیایانێ. چون پاوه ههم سابێقیه فرهش ههن، ههم ئینسانێ باسهواد و ئاگایش فرێنێ و ههم گهورهتهرین شاری هۆرامی زوانهن. من پسهو ئینسانێوی ههم جه ویر و خیاڵمهنه و ههم پسهو ئهمری واقێعی تهوانو پاوهی چانهیه فرهتهر مزانو که چن دانه ناسیونالیستێ بیێبا به نمایهندهو ئهدهبیات و روشنویریش که نه تهنیا کاری هۆرامی نمهکهرا بهڵکوم به ئیفتخارش مزانا که به غهیری هۆرامی ههرمانه بکهرا. ئا دهسه که به وێشا و دارودهسهکهیشاوه دلێ ماشینیه فلوکس واگونینه راشا بونهوه ههر جهلهسه و کونفرانسێوه ئهدهبی که برێو راوه بهشدارێ ئا مهراسێمانه بانێ و وێشان به سهرباقهو ئهدهبیاتو پاوهی مزانا بێ ئانهیه جیا جه شێعرێ که پسهو فارسا ماچا پهی هاڵی نهبیهی عهریزهی برێو شێعرێ وهشێ کهرا به درێژایی ژیوای ئهدهبیشانه یهک سهفحه مهتڵهبی هۆرامیشا نهنوسیهن. گێره بیێبایچ به وهربهسو ئا کهسایچه که حهز کهرا به هۆرامی بنویسا بهڵام وهرو ئهیشا نهیارابوشا هیچ بکهرا. (فرهی چی کهسانه ئێحتێماڵهن تا زهمانێو جه دهگا یا شارو وێشانه نهزیایبیهنێره ههر نهزانابوشا کهلیمیه کوردی قسێ بکهرا و ئیسه چانهیه که فێرو کوردی بیێنێ و "ئهڵێم ئهڵێم و دهلێم دهڵێم" قسێ مهکهرا وهختهن شاییمهرگێ با!) ئهڵبهت من وێم باوهرم ههن ئهگهر کهسێو گهرهکش بۆ ههرمانیه بکهرو کهس نمهتاوۆ وهرشا بگێرو چه بیاوۆ پانهیه بواچو ئی چن نهفهره بیێنێ به دهلیلو ئانهیه نازا جه شارو پاوهینه جه ویهرو ئهدهبینه ههرمانهی هۆرامیانێ بکریو.
به نهزهرهو من جوابدای به ئانهیه که چی پاوه جه ویهرو زوان و فهرههنگی هۆرامینه نهتاوانش پا شێوه که لایهقشهن و تهوانش ههن وێش برمانو گهورهتهرین جوابهن پهی یاوای به ئا پهرسێ که زوان و فهرههنگی هۆرامی چی جه تاریخو ئاروینو وێشهنه نهتاوانش بنهرهت و فونداسیونو وێش بمهرزنوره. رازو مهسهلێ دێر دهسپهنهکهردی ئهدهبیاتو ئاروینو هۆرامی رهبتش ههن به پاوهیوه و جوابو ئی راز و سوئالێ جوابو مهسهلێ گردو هۆرامانی و زوان و فهرههنگی هۆرامین.
28 - واتم: ئی پهرسێمه جه سهروه پهرسا چهنهت بهڵام دیسان واوهیش کهرووه و پهرسوشهوه. به نهزهرهت ویرو ناسیونالیسمی کوردی پهی هۆرامانی و ئینسانی هۆرامی زوانی چه دهسکهوتێوه ئهرێنیش بیهن؟
واتش: به باوهرو من ههر ئارمان، را، ویرچهمه و مهرامێو که ئینسان وهشش کهردهن پا ههدهفوه بیهن که ئینسانی بیاونو به وهشبهختی، ئاسایش، سهعادهت و ههرپاسه عێزهتو نهفسو ئینسانهکا بهرزوه کهرو. ئارمان مهشیو خزمهتو ئینسانینه بو نهک ئینسان خزمهتو ئارمانێنه. به نهزهرهو من کارێوشا کهردهن به ئینسانی هۆرامی زوانی که ئاد نه تهنیا ئیحساسو عێزهت نهفسی نمهکهرو بهڵکوم به خهجاڵهت و وێ بهکهمزانیش مزانو به زوانو وێش بوانووه، قسێ بکهرو و بنویسونه. ئینسانی هۆرامی زوانشا پاسه تهحقیر کهردهن که حهتمهن مهشیو به کوردی بنویسو، به کوردیوه موکریانیانه قسێ بکهرو و زوان و فهرههنگو وێش به کهم بزانو . ئاخر مهگهر ئینسان جه ئینسان بیهی کهوته بو بلونه رایه گێرونه وهر که شهخسییهتش ورد و هان بکهرو بهیوره.
پهی نمونهی قسێ یو چا هۆرامیانه که دلێ ناسیونالیسمی کوردیهنه تاویانوه مارووه پهیتا. ئیکهسه تاوۆ نمونه و سهرباقهو فرهینهو ئا هۆرامیانه بو که به خیاڵو وێشا ناسیونالێسمی کوردی رزگارو دنیاو قیامهتیشا کهرو. ئاد جه نهزهرێوهنه پهیلواو وێش جهبارهو مهتڵهبو نویسهرێوه هۆرامی زوانی که به هۆرامی مهتڵهبش نوسیهن بهیان کهرو. ئهڵبهت مهشیو بواچو نهزهرهکیش به فارسی نیاینهره. دماو دهها ساڵاره که خهبات مهکهرو پهی ئازادی فهرههنگهکهیش هێشتا نمهزانو دوێ کهلیمی هۆرامی بنویسو. به نهزهرهم هێشتای ئی ئینسانه نمهزانو کوردیج خاس بنویسو چون ئاد ناسیونالیستێوه کوردهن و تهبێعین مهشیایا نهزهرهکێش به کوردی بیایا و نهک فارسی چون ههرچیه بو فارسی زوانێوهن که ئاد وهشش نامان چهنهش و پهی زوانێوتهری موبارێزهش کهردهن!
ئی هورامیه که دلێ راو ناسیونالیسمی کوردینه گهوره بیهن و ژیوان جه تاریخو 30 جولای 2012 ینه ماچونه:
"... گیان ئومیدوارهنا وهش بینه. جهبارهو زوانی هۆرامیوه گهرهکم بێ ئی نوکتێ شیوهکهرو که ئهساسهن هۆرامی زوانو نویسیای نیهن بهڵکوم زوانو گوفتار یا دهمواچین. به مانایهتهر وهرو ئانهیه هۆرامی زوانێوه باستانین نمهتاوی چهنی ئهلفبای رێکش وزی. (زوانهایه) پسهو زوانی هورامی جه کشوهرو ژاپونینه فرێنی و ئهپی زوانانه تهنیا متاوی قسێ بکهرینه و نمهتاوی بنویسیشا پهنه. ئانه که نمهتاوی به زوانی هۆرامی بنویسی نه دهلیلو بی ئهرزشی ئا زوانینه و نه تهوهینهن به هۆرامی زوانهکا. بهنده وێم شانازی کهرو به هۆرامی بیهیموه بهڵام مهشیو بواچو ئی زوانه شیرینو ئێمه پهی نویسیهی لاریێ فرێش ههنێ و ئهگهریچ کهسانێو ئیستهرهمشا ههن که به هۆرامی بنویسیو باشتهر ئانهنه که به ئهلف و بێ لاتین بنویسیوش پهنه."
ئهی رهحمهت پهی ئا ئهدا و تاتهیه که شوتهکهشا کهردهن دهمتهره و گهورهشا کهردهنی. ئهی سهرفهراز بی کاکه گیان وهرو ئانهیه ههرچی هۆرامی زوانێ حێزبیێ و ناسیوناڵیستێ بێنێ جه خهجاڵهتی بهرت ئاردێ و روشنێبێنی و روشنتهرێت کهردێوه و گردو کوردهکا ئوروپا و دنیای و گێره بهشهریهتت سهرفهراز کهردێ!
من پهی ئهوهڵجارین نامێ ئی ئینسانهیه مژنهوو و ئهوهڵجاریچهن وێنهکهش وینوو. دیارهن فره مودێرنهن چون کراواتهش بیناینهوه. جه چن کهسا پهرسام جهبارهشوه واتشا که ئی برادهره کێن و کێبیهن. پهی ئانهیه ئهرزشو قسهکاش و پهیلواکهیش بهر بگنو مهشیو بواچو ئی کهسه: ئهندامو یو جه حێزبه ناسیوناڵیستهکا بیهن و نزیک به سی ساڵین ههن ئوروپانه و جه زهمانهو وێشهنه سهرپل و فهرماندهو یو جه هێزه چریکیه گهورهکا بیهن جه کوردهسانهنه و ئێحتێماڵهن شانازیێ فرێش ههنێ که ئایهندهنه بهشکهم بزانمێشا. ئی فهرمانده و ئی بلیمهته ئیسهیچ به مهتڵهبهکاش خهریکو روشنوهکهردهی و رانمونی خهڵکو کوردهسانین. ئینسانێوه هۆرامی زوان که ویرچهمهکهش ناسیونالیسمی کوردین و نزیک به سی ساڵا جه ئوروپانه ژیوان ئهگهر ئینه راو نهزهرهشهنه هاوار په ئا ههم حیزبیه ساده و بهسهزواناشه که ههنێ وهڵاتهنه و کوره دهگایهکاو هۆرامانینه.
من وهختێو ئی قساشه وهنێنێوه سامی گێرتاره. سام چانهیه ئایا سههوهم نهکهردێنه و مهتڵهبهکهم خاس وهنهنوه یا نه! ئیشیبام نهکهردێبێ چون چنها رای وهنهموه. چی بارهوه چن نوکتێ متاومێ بواچمێ: ئهمساڵو ئی کاکهیه فرێنی. دانه و دوه نیهن. ئی ئینسانانه ئهننه وێ باخته و وێ بهکهم زانێنێ که دلێ عهمری موبارهکیشانه پهی رایێویچ حهتتا به هورکهوت نهکهوتێنێ ویرهره کهلیمێوه به هۆرامی بنویسا تا بزانا هۆرامی منویسیوس پهنه یا نه! ئیتر ئانهیه بازهوه یو متاو پهرسو کاکه گیان تو ئی گرده ساڵه پهی ئانهیه تهلاشت کهردهن تا حهقارهتت بیاوۆ یاگێوه و پانهیه بیاوی هۆرامی زوانێوه باستانین و نمهنوسیوش پهنه.
کاکه گیان باوهر کهره جه ئوروپاو قهرنهو بیسو یهکیهنه که هیچ جه دهگایهکاو ئارو هۆرامانیچهنه هیج ئهگهر جهنابت چن سهد ساڵێ چێوهڵتهریچهنه زیندهگیت کهردایا و لاقورێوهت هورگێرتایا و جه دهگاکێ وێتهنه لوایانێ پهودیمو کهلیره سهیدی هۆرامی وینینی که پهی نێشاتهو کاکه بارامو ژیواری به زوانو هۆرامی شێعرێش واتێنێ و به خامه شێعرهکاش سهرو دارو وهزێوه منویسای منویسوشاوه. ههرپا زوانه که تو ماچی نمهنوسیوش پهنه. ئهگهر لوایانی وارتهر کاتێبو یارسانهکان یانێ پیرشالیاری وینینی که خهریکهن کهلامهکاو سهرئهنجامی پاکنویس مهکهرۆوه و ئاغهکا و میرزاکاو پاوهی: شهفێع و ئهوڵقادری وینینی که دماو گێڵای و سهرداو دنیاو ئا زهمانهیه ئاماینێوه و پاڵشا دان به ئاتهشگایوه و تاریخو حهکایهتو ئهقڵ، عێلم و عێشقو وهڵاتی و هۆرامانی جه دلێ سیناشانه و دهفتهرهکاشانه به یادگار ماچانێوه و مازانێوه، ههر ئاوهختیچه ئهراگێڵهکا، کنالهیلهکا و گورانیواچهکا جه پێچه پێچهکاو راو ههزارانینه چهمه سیاوهکا لاونێنێوهو به سیاوچهمانه ژیوای سهقام دێنێ و ئێشقی ژیونێنێ و ئهگهر رات کهوتایا ههردکهو دوجهیلی وهلی دێوانهکا وینینی که شونهو شهماماره وێڵ و سهرگهردانێنێ، مهڵا حهسهنو دزلی وینینی که جه سهرو شاخو داڵانێوه و تهتهیوه دیای دیی پهی دهربهند دزڵێ و پهی ئا یاگێ که سپاو یونانی مڕیا و بانگش بهرزوهکهردهن و هاوار مهکهرو که جه هوشما نهشوه ژیوایما مهشیو پسو داڵی بو نهک پسهو قاڵاوی، عهلامه حاجی ماموسا مهڵا ئهحمهد جه نودشهنه سهرو مهنبهریوه وینینی که خهریکهن عێلم و قهزاوهتی فێرو ئهخلاق و عهداڵهتی کهرونه، چهولاتهروه، ڕوارهنه ماموسا مهڵا خدر جه حوجرهکهشهنه عێلمو زهمانهی تالیم روڵهکاو هۆرامانی مدو و واوهی مهکهرۆوه پهی روڵهکاش تا بزانانێ، بوانانێ و بنویسانێ بهڵام تو نمهزانی، نموانی و نمهنوسی چون روڵهو ناسیونالیسمینی، خاڵوی کوماسی سهرو گڵگووی تازێ لهیلێشوه جه هێجران و دوری ئازیزا تاقهتش تاق بیهن و حهدیسهو عێشقی مهلاونۆوه، خانای قوبادی داستانهو خهسرهو و شیرێنێ و قوڵنهکاری فهرهادی رهوایهت کهرو تا یادو بیستونی جه ویر نهشوه و دوکتور سهعیدی کورستانیچ ههرچهند پهی دوری باڵایش تاقهتش رێش بێ ئوروپاوه پهی مزگانی، "نهزانی" ش به سوقات کیانا بێ پهی ئایهتوڵڵاه مهردوخی، وینینی جه تهوێڵێ، بیارێ، باخهکون و دورونه شێخهکاو هۆرامانی روح و وجودشا یهک دنیان و گردو دنیای ههن وجود و روحشانه و وهڵ جه کالێجهکاو ئوروپاو وهرنیشتی فێرگهو زانایی و روشناییشا نیانهره و ویرچهمهو هۆرامانی جه هۆرامان تا تاتارستان و هێندوستان مسیار و تهلهبێش ههنێ و "مودهڕڕێسێ" زهمانهی پهروهرده کهرێنێ و به خهڵکو گردو وهڵاتا و ئا زهمانهیه کهرامهت مدانێ، ئاوهخته هۆرامان یاگێ عێلم و مهعرهفهتو زهمانهی بێ و عێلم و مهعرهفهتو زهمانهی شاخێسهو هۆرامان و ویرچهمهو هۆرامانی بێ.
حهیف! چێش کهروو قودرهتی خواییم نیهن تا گێڵنوتهوه پهی ئاوهختهیه تا به چهمێ وێت بوینی که ئیسه هیچ بهڵکوم دوهسهد ساڵێ چێوهڵتهر خهڵکه بێسهوادهکهو دهگایهکاو هۆرامانی شهکهشا نهبیێنه جه زوانهکهیشا و زوانهکهشا به زوانو ئینسانا زانان و چون خوا وێچش جه قورعانی کهریمهنه واتهنش: جه دنیانه زوانێ جیاوازێم خهڵق کهردێنی. به قهڵهمو سهودایی کامل، مهولاو بێسارانیم قهسهم مهولوی تاوهگوزیچ باش زانێنه که خوای گهوره نهواتهنش که دلێ گردو ئی زوانانه تهنیا به هۆرامی نمهتاوی یا نمهکریو بنویسی! جه بهیاننامهکاو هقوقو بهشهرینه و ههر چا ئوروپانه که تو مژیوینه هیچ چێویهشا چی بارهوه نهواتهن و سهرو کاغهزیچوه بیهن گردو زوانا بهرابهرێنێ. چی ئا زهمانه دوورهمه ئامایوه یاد؟! ئاخ و داخ ئهننه قودرهتم بیایا و توم گێڵنایاوه پهی چل، پهنجا ساڵا چێوهڵتهری و بهردایانیم خزمهتو لالو سالهی! لالو سالهو هانه گهرمهڵهی! حهتمهن لالو سالهی خاس مشناسی و ئهژنهویهنت یا دیهنت که فره قسه زان و قسه وهش بیهن و چادی پهرسایاما ئهرێ لالو ساله ئایا تو جه ویهرینهکات نهژنهوتهنت که واتهبوشا زوانی هۆرامی ئایا منوسیوش پهنه و موانیوش پهنه یا نه؟ من وێم چاکهسانه که لالو سالهشا دیهن پهرسام و واتشا چی بارهوه هیچش نهواتهن و واتشا گێره ئاد ههر ویرش نهکهردهبۆوه پانهیه و شهکهش نهکهردهنوه چانهیه که گاههس نائینسان بونه و بێ زوان!. ئاد ههرچهند چا زهمانهنه ژیوان، نه دانشگا لوان و نه ئوروپاش دیهن، نه زانانش ئینترنت و مێدیا چێشهن بهڵام ویر، باوهر و ئارمانهکهش، ئیدئولوژیهکهش و وێرچهمهکهش که وێرچهمهو هۆرامانیشا واتهن ئادش ئینسانانه بار ئاردهن و ئیحساسو بێ کێبیهیی و وێگم گهردهی و بێ شهخسیهتیچش نهکهردهن.
چێش کهرو تو ههنی جه ئوروپانه، ئوروپاو گوته، کانت، روسو، ولتر، فروید نیچه و مارکس یهنه و چادێشاوه فێر بیهنێ که مهشیو جه ههرچی چێوین شهک بکهری بهڵام قهرهت وانانت یا خراب حاڵیت بیهن و جه ویرت شیهنوه که ئهگهر/ شهرتێوهشا نیاینهره که مهشیو جه هیچ چێویه ئینسانی شهکه نهکهری و هیچ چێوێوی ئینسانی نمهبو چهنیت بێگانه بو بهڵام داخی داخانم و جهرگ بڕیاو وێم تو پهروهردهو ویرچهمهیوهنی (ناسیونالیسم) که ئهلف تا لامش تالیمو شهک داین و ئا شهکه که به توش واتهن ئهگهر هۆرامیهنی قهدهمت سهرو چهمهکام بهشهرتێو تو بزانینه و بیاوینه که زوانهکهت دهردهو ئانهیه نمهینه بنویسیش پهنه و مهشیو نهوانیش پهنه و مهشیو به زوانی یهکگرتو بنویسی و قسێ بکهری.
چێش کهرو دلێ گردو ئا ههمگه فیلسوفانه و ئینسانه گهورانه و ویرچهمانه چهسپاینی به چێویهوه که ئتێفاقهن ئادیج سهرچهمهش ههن چاگهنه که تو مژیوی. مهنزورم هیتلرهن که ویرچهمهکش ئهداو فاشیسمین. ههزار و سهد ههزار داخ و دهرد گێره ویرهکهت جه هینهکهو ئادی خراوتهرهن چون ئاد جه حهفتا ساڵی چێوهڵتهر ژیوێ و هێشتا دنیا پێسنێ نهبێ و چهپوانهو تو که مازوخیستانه (وێ ئازاری) زوانهکهو وێت نهفیه کهری، سادیسمش (یوتهر ئازاری) بێ یوتهرانی کهرێ چیرو پایاوه. تو جه قهرنێوهنه مژیوی که ههق یا ناههق حقوقو بهشهری فره موهێمهن و یو جه ئهسڵه بنهرهتیهکاش ههقو زوان و فهرههنگین. زوانو من و زوانو تو. زوانو لالو سالهی. زوانو هۆرامانی زوانو چن ههزار بهیت جه کهلامهکاو یارسانی و ههزاران بنویسێ و شاعێرێتهر.
من که دورهنا و ههنا جه وهڵاتی جههان یهرومیهنه و راما نمهدا پا وهلاتاره که تو مژیویش چهنه بێ زهحمهت رویه چا ئارمانه گهورێته ئیجازه گێره و به پهله بلوه پهی پاریسی و سهرێوه بده ئهو رێکینهو یونێسکوی و بزانه ئا پهیجوریه که قهرار بێ ساڵهو 2008 مهسێحی جهبارهو زوانی هۆرامیوه بکهراش یاوان به گوگه و ئهگهر نهتیجهشا گێرتهن و ماتڵو پیشنههاد/ پیشنیارانێ پهی زینهوه کهردهیش بواچهشا پهنه من نمایهندو ئا زوانیهنا. ئا زوانه که شمه ماچدێش پهنه میراسو بهشهرهیهتین ههر جه زووهن سپارهیان به تاریخی و کهس پهنهش نهنوسیهن، نا نا نا مهنزورم ئانهنه که کهس نمهتاوۆ پهنهش بنویسو و بوانۆوه. من ئامادهنا شههادهت و شایهتی بدهو و به شانازیوه بواچو من ئاخرین واچهرو ئی زوانینا. بهشکهم یونیسکو سهرمایهیه فهراههم بکهرو و چهنی ئا زوانانه که دلێ جهزیرهکاو ژاپونینه نمهنوسیوشا پهنه پهی یادگارو بهشهریهتی و ئینسانیهتی، پهی زوانه باستانیهکهیما نماد یا پهیکهرێوه وهش بکهردێ
. قوربانهت بیهنا کاکه گیان بهشکهم زو بلی چون وهڵات ماتڵو تون و نهکا رهفێقهکانت!!! زو بهیاوه و تو جیا بمانی و مهملهکهت بی فهرمانده و سهرپهل بمانۆوه. وهڵات چهمدارهن و فهرماندی ئازا و بهلیمهتێ پسه توش پهنهوازهن. دهس و چهمهکانت ماچ کهرو. ئهگهر ئی ههرمانێته کهرده خو تو نمهزانی به هۆرامی بنویسی، نا نا نا نا نمهکریو به هۆرامی بنویسیو و منیج نمهزانو چا زوانانه که تو منویسیشا پهنه سهره بهربارو بهشکهم به تهلهفون بهی سهرو خهتی چون گهرهکمهن پا زوانه که وێت واتهن شیرینهن ئاخرین وهسیهتت پهی بکهرو. مواخێزهو دنیا و قیامهتیم بی دهنگهکهم هورگێره و زهبتهش کهره و به یاونهرهکاتانه (که مانگانه چهنها ههزار دولار تهنیا خهرجو پهخشیشانه و نمهزا چکو ئی خهرجه بهرمهی؟!) جارش بده به دنیاره و به گرد کهسی بواچه ئینه دهنگو کهسیویهن که شیت بیهبێ و جوڕیا بێ، ئهقڵش فاریا بێ و باوهرش پاسه بێ و واچێ زوانهکهش یانێ زوانی هۆرامی منویسیوش پهنه، موانیۆوه. واچێ ئا زوانو منیچه فهرقێوهش نیهن چهنی هیچ زوانێوتهرو ئهشهرهفو مهخلوقاتی، واچێ زوان خاسی و خرابیش نیهن، واچێ کهتیبهکهو تهنگیوهری، قهواڵهکاو هۆرامانی، شێعرهکاو هۆرموزگانی، قڵاکاو هۆرامانی، پیرهکاو هۆرامانی و عهوداڵانی، گیواو، دار و توهنی، جڕ و جانهور، باڵدار و پهلهور، ژهنی و پیا، وردی و گهوره، کناچه و کور، سورهههراڵه، بوژانه، شهوبو، وهرکهمهر و وهنوشه، ویته ویته گوراو دهنگو ژهرهژاو هۆرامانی گردی، گرد لاد، ههر دهقێقه و ساعهت پی زوانهیه و به ئی زوانهیه نما کهرا، سهما بهرا و ژیوای ژیواو، ژیوای ژیوناو و ههرمانه کهرا.
واچێ... واچێ... واچێ... هاوار... هاوار... وهیلان... ئهدام ههر چڕای چڕوم و ماچو سفرهکه وزیانهره و نانهکه سهردوه بیهن و منیچ خهریکهنا دهرد، حهسرهت و رهنجو وێم مارووه یاد و نمهتاوو نهنویسو. به کهلێمێ قهسهم که عههدو قهدیمینه ئامان خوا جه ئهوهڵوه کهلیمێ بێ و به بوانو (اقر) قورعانی کهریمی قهسهم که پانهیوه دهسش پهنه کهرد باوهرم ههن ئێمهیچ یانێ زوانهکهما، زوانی هۆرامی ههم کهلیمێش ههنێ و ههم منوسیوش پهنه و ههم موانیوش پهنه. به داره وهنه موقهدهسهکێ زهمانهو زارولهییم قهسهم ههرسهو چهمهکام وهره بیێنه و خهریکهن گرهوای گرهوو. نمهزانو به چێشی قهسم بوهروو که باوهرتا بو وهلێ به ههرچیه باوهرتا ههن قهسهم موهروو ئیسه خهریکهن جه چهمامهنه پسه وارانو وههاری و جوگێ ئاغهیاو باریهکو ژاوهرو زاروڵهییمهنه ههرسی میاره واری و سفرهکه پیچیانوه و "ئهدام کوچش ههن سهرو مازڵوخیوه" و من چیرو چهمانه مات و حهیرانهنا. ههم مازیم فیسیانوه و ههم ئاوهو چهمام ئاژینه بیێنه و بهڵام دهرونم گڕش گێرتهن و قرچهش مهینه و بڵێسهش بهرزهن... ((ئی لاد یا لهحزه ساعهت نو پهنجاو یهک دهقێقهو رو 14/09/2012 مهسیحی بهرابهر به 24 ئاوهوهرهو ساڵه1391 روجیارین. شارو مهریوانینه، یانهو وێمانه. ئیتیکه جه نوسیایمه، ئی ئیحساسه، شێعر، ویر و نمهزانو دهقێق نامێش چێش بنیهو چاگهوهلای{ کاکه گیان باوهر کهره جه ئوروپاو قهرنهو بیسو یهکیهنه ... } یهک نهفهس جه دهرونمهنه هورقوڵتیا و بهراسی به فشار منش وادار کهرد باروش سهرو خامهی و نامهی و هیچێوش ئاگاهانه و پاسه نهبێ وهڵتهر ویرم کهردهبۆوه پهیش!))
29- واتم: تهکلیف چێشهن؟
واتش: خوا عهفوهش بکهرو و یادش بهخهیر بو باوام ههر وهخت ههرمانێوه قهرهت و لارهما کهردایا و گوشما نهدایا به قسهکاش ههناسێوه هورکێشێ و واچێ: ڕوڵه خوا ئهقڵش نهدان به وێت بهشکهم بدو به زاروڵهکات! ئهمنیچ ماچوو: بهشکهم خوا عاقیبهتو گردیما بهخهیر گێڵنو بهتایبهت ئاقیبهتو هۆرامیه قهڵهم بهزهڕهکا و هۆرامیه قهسالهینهکا.
30 - واتم: دمارو و ئایهندهو رهوتو ئهوهژیوای فهرههنگ و شارستانیهتو هۆرامانی چهنی موینێ؟
واتش: ساڵهای ساڵ هۆرامان سادێقانه پهی یاوای به حهقی ئینسانی وێش چیرو سێوهرو ناسیونالیسمی کوردینه موبارێزهش کهردهن بهڵام جوابو ناسیوناڵیسمی کوردی ئانه بێ که ئیسه مهشیو پهی چاپ کهردهو کتێبێوه سادهی هۆرامی ههزاران گرفتێ مادی و غهیری مادی بهیا وهرو رایت و جه کوردهسانی ئازادهنه ههر دهسه، قهوم و مێللهتێو حهقو ئازادی وهنهی، نوسیهی و پارێزنای فهرههنگیش بو جگهم ئینسانی هۆرامی زوان نهبو. ئیتر خهیرهو ئا حێزبه به دهسهڵات نهیاوانه بهخشهوه که وهشبهختانه یا بهدبهختانه به درێژایی عهمری موارهکیشا نه به خاس و نه به خراب پێسهو ئهمری واقێعی زوان و فهههنگی هۆرامیشا بهلاوه موهێم نهبیهن جگهم پهی گوڵدای و خڵهتنای ئینسانی هۆرامی زوانی نهبو. به چننه دهلیلێ ناسیونالیسمی کوردی نهتاوانش زوان و فهرههنگو هۆرامانی بتاونۆوه: زوانو هۆرامی زوانو دین یا ئایینو یارسانین و ئی زوانه پهی یارسانهکا موقهدهسهن. هۆرامان به نونگهو ئانهیه خهڵکێوه یهکجانشینش بیهن داراو تاریخ ، فهرههنگ و ئهدهبێوه چن ههزار ساڵهین. جوغرافیاو هۆرامانی ورگێلێوه بیهن پهی پارێزنای زوانهکهیش. هۆرامان مهرکهزو تهرێقهتا و مهشایێخه گهورا بیهن و ههرپاسه ئینسانی هۆرامی زوان کار و مهعنهویهت دلێشهنه دهرونی بیهنوه و جه گردی موهێمتهر وهشبهختانه ئهوهژیوای گهورهو فهرههنگو هۆرامانی دهسش پهنه کهردهن.
خهڵک، روشنویر و دڵسوزهکاو هۆرامانی سهرو وهختی و جه زهمانێوه فره حهساسهنه یاواینه که چه بهڵا و کڵاویه گهورێ لواینه سهرهشا و راو وێشا جه راو ئا کهسانه که چهمێشا نیهنێ هۆرامانی بوینا جیا کهردێنهوه و ئاڵاو زوان و فهرههنگی هۆرامی جه پاوه تا ئوروپا، مهریوان تا کانادا و ئامریکا، ئێسکاندیناوی تا کرماشان، خورماڵ تا سهوڵاوه، نودشه تا سنه، ژاوهرو تا تاران، راونسهر تا تهورێز، کامیاران تا ههلهبجه، جه دانه دانهو ئا شارو دهگایا که هۆرامی زوانێنێ و یا ههر یاگێوهنه ئینسانی هۆرامی زوان مهژیوۆ بهرزهوه بیێنه. سهدها نهفهر بنویس، ههزاران نهفهر سهوادار و دانشجوی هۆرامی زوان، سهدها ههزار خهڵكو هۆرامانی خهریکو ههرمانانێ پهی ژیوایه ئینسانانهی، پهی تروقی فهرههنگهکهێش و پارێزنای زوانهکهیش. هۆرامان، تاریخ، زوان، فهرههنگ و ئادابو رسومی تایبهت به وێش ههن و کهوتهن دهسو ئهغیارا و بهریناوه. نهسڵی تازه و ئایهندهو هۆرامانی پهی خزمهتو کێبیهو وێش مهشیو تاریخو هۆرامانی پا جوره که بیهن بنویسوشوه و دیوان و بهرویرهکاو شاعێرا و بنویسهکاش مهشیو جه سهروه به تهشکی هۆرامیانه چاپێ بکهریاوه و فهرههنگو هۆرامانی مهشیو بو به نمونه و سهرباقه و ئهڵگویه فهرههنگی و زوانی جه تهمامو دنیاینه.
ئی ههرمانێ کهوتێنه را. ئهوهژیوای ههقهتینو هۆرامانی دهسش پهنه کهردهن و ڕو به ڕو روهبه سهراون ملونه. چونکهتێ ههرمانهکێما ههرمانێوه ئێنسانیهنه و زدو فهرههنگو هیچکهسی نیهنه یاگێش ههنه دلێ دڵ و سینهو خهڵکو هۆرامانینه و پا فهرههنگهیه ژیومێنهو ژیوای بهرمێ سهر و تا قامی قیامهت زوان و فهرههنگو هۆرامانی ههن چهنیما و تێکهڵو ژیوایمانه.
+ نوشته شده در دوشنبه بیست و هشتم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 17:29 توسط ابراهیم شمس
|
معرفی وبلاگها وسایتهای هورامان
وضعیت جغرافیایی ,تاریخی ,دینی، فرهنگی , هنری ، شخصیتها ، روستاها وشهرها
پهلیانهو دانشنامهو ههورامانی یانهو دڵوو گرذوو ئا کهسانهكه عهلاقهمهندیێوی تایبهتیشاههن به ههورامانی ، به فهرههنگهکهیش وه زوانه نازارهکهیش.
مدیر: ابراهیم شمس
**********************************
ئه ژناسای هۆرامانی/اورامان شناسی
مدیر وبلاگ : همایون محمدنژاد
**********************************
فهرههنگی - ئهدهبی
مدیر : عبدالله حبیبی
**********************************
دهنگ منهنا، دهنگ تۆنی، دهنگ ئێمهنمێ پهی سهربهرزی ههورامانی، به پاکی ئاڤۆ سیروانی، پهی سهر وهشی کۆساڵانی، به بهرزایی ئاسمانی هاوار کهرمێ ئێمهیچ ههنمێ.
پهلیانهو دهنگی پنهش وهشا تا وا حهننا لیڤیۆش پهی،یاگێوه بۆ پهی خزمهت به زوان و فهرههنگوو ههورامانی و ئاوات موازۆ گرذ ههورامی زوانێو به زوانوو ئهذهیش بنویسۆ و نازۆ ژهنگۆ فهوتیهی و نهمهنهی،زوانهکهیش بڕێزنۆره سهروو پۆسیش!!
مدیر : امید حبیبی
**********************************
پهلیانۆ ئاوهزی، پهلیانێوه تایبهتهنه جهبارهو فهرههنگ و ئهدهبیاتیهره به زوانی هۆرامی. ئی پهلیانێ سهر به حیچ لایهنێوی نیهنه و تهنیا ههوڵ و هانۆ ئانهیه مدۆ كه دلێ هاڵیگای قهسالهینیهنه (فهزای مجازی) به زوانی هۆرامی كهلهبهرێوه كهرۆره و دماو شییهوه كهردهی و لهیهكدایش پهرش كهرۆوه.کوورش ئهمینی
سلامی به زیـبـایی هورامـان بر شما رهگذران دهكده ایمان خوش آمدید به دیارنیك مردان با ما باشید امروز و روزگاران برویم به دنیای قدیم دوران بشنویم از دل نوشته گذشتگان بگویـیم از استقامت کوهساران از جغرافیـای خـاك دلیـران از تاریخ و تمدّن هنرمندان از سرزمین هنر و عمران بنویسیم از مهد مجلس عرفان از گمـنـامـان نـام آوران از پـیرشالیـار ، پیـرِ پیـران از رسـوم كهـن پـیـشیـنیـان بخوانیم ورقی از رفتگـان بسرایـیم شعری از جنس باران برای قهرمـان مردم هورامان برای دل بیدار درخاك خفتگان برای امیـد سبـز آینـدگان برای مقدم شما عزیـزان در پنـاه خـداوند مهـربان
مدیر : عدنان آشنا
**********************************
یاواپێم نامهی شیرین خیتامهت # دهک دهک نهڕێزۆ سهرپهنجهی خامهت
مدیر : برهان اختر
**********************************
هۆنیێ ، داستانێ گۆلالێ ، قسێ قهذیمیا ، ههرچێو ئاما سهروو ویر و ئاوهزیم
مدیر : ڕۆجیار = شمس
**********************************
وبلاگ کلاس زبان هورامی دانشگاه پیام نور
پهلیانهو کهلاسوو زوانی هۆرامی زانشتگاو پهیام نورو مهریوانی
**********************************
مدیر : سیامه ند هورامی
**********************************
+ نوشته شده در یکشنبه بیست و هفتم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 23:14 توسط ابراهیم شمس
|
هۆرامان و ئاسمانی بێ ههساره - 3 (داریۆش ره حمانی -مهریوان )
17 - واتم : بڕیه کهسێ ههنێ ماچانه زوانی هۆرامی کهی متاوۆ جه وهرانوهرو زوانی کوردیوه رهقابهت بکهرو؟ تازه ئهیشا کهوتێنێ وهڵێ ئیمهو نمهیاومێشا پهنه؟ واتش: ئی پهرسێ جه بنهرانه غهڵهتهنه. جه ویهرو زوان و فهرههنگینه وهڵکهوتهیی و دماکهتهیی فره ماناش نیهنه. دهی باشهن ئهگهر پاسهن منیچ متاوو بواچوو که فارسی یا عهرهبی جه کوردی فره وهڵکهوتهتهرهن و ههر قابلو پێوهرهگێرتهی نیهن. ههمتهر کریو بواچمێ که فهرانسهوی جه فارسی سهدها بهرابهر ههن وهڵێوه و ئینگلیسیچ چنها بهرابهر ههن وهڵێ فهرانسهویوه. ئهگهر قهرار بو منی هۆرامی بواچونه چون جهمعییهت یا نفوسهم کهمهنه و مشیوم بلونه سهرو زوانو کوردی، دهی کوردهکهیچ مهشیو بواچو چون فارسهکه یا عهرهبهکه جه من فرهتهرهن و زوانهکهش سهرتهرهن و کاری فرهتهرش پنه کریان با بلو سهرو زوانو فارسی یا عهرهبی. فارسهکهیچ مهشیو بواچو چون ئینگلیسیهکه جه من فرهتهرهن سابا زوانهکهیم لابهرو کهروش به ئینگلیسی! دهی ئهگهر پێسهنه با من جه ئهوهڵوه بهجیاتی ئانهیه هۆرامیهکهی جه ژیواو وێمهنه بسهڕونهوه و بلو سهرو زوانی کوردی و بو به کورد با بلو سهرو زوانی ئینگلیسی و وێم راحهت بکهرونه. کاکه گیان! فهرههنگ توفیرش ههن چهنی کهرهسه یا ئهبزاری و تکنولوژی.
ئهدهبیات و فهرههنگ ئهبزار و تکنولوژی نیهن که حهفتێو رایه مودێلهکهش فاریو و ورژێنی تازهش بهینه بازار. ئهدهبیات و فهرههنگی ههقهتین ههرمانهش ههنه تهکو بیهی و وجودو ئینسانی و گێره تا دنیا دنیان مهسهلێ و ماناو بیهو ئینسانی ههرپی جوره بمانۆوه. قوربانهت بو! منی هۆرامی، زوانی هورامیم پهی ئیحساس، هونهر، ئهدهبیات و ژیوای گهرهکهن و ئی چێوایچه دلێ ئی فهرههنگو وێمانه بیێنێ و زوانهکهیچما پهی ئی چێوانه هیچش کهم نیهن و تا دنیا دنیان تو متاوی پی زوانیه شێعرێ بواچی، داستانێ بنویسی و بلی شونهو هونهریره. پا گرده خزمهتهوه که کریان به زوانی فارسی، گهورهکاو ئا زوانهیه پسهو داریوش ئاشوری ئێقرار کهرا که زوانهکهشا نمهتاوۆ بو به زوانو عێلم و فهلسهفهی و جه وهررانوهرو ئینگلیسیوه یهک به سهدهن. ئێمه زوانو هۆرامیما پهی ئهدهبیات، هونهر، بیهی، ئیحساس، ژیوای و رهفتاری روانهیما گهرهکهن. پهی ئی مهنزوریه ئی زوانمانه هیچ عهیب و ئیرادێوهش نهبیهن، نیهن و متاومێ به کهمێو تهلاش و لێره زوانهکهیما رو بهرو بههێز بکهرمێ و تروقێش بدهیمێ پهنه.
18 - واتم: برێو هۆرامیێ ههنێ وێشا به مودێڕن، پوست مودێرن و ئهوپهرو ئاوهزی مزانا و خوهشا مهینه نامی هۆرامی و هۆرامانی بهری. چا بارهوه پهیلوات چێشهن؟ واتش: مارکس به باشی واتهنش: 'ئانه ویر و ئهندیشه نیهن که شهرایهتو ژیوای مهسازنو بهڵکوم ئاژه یا شهرایهتو ژیواین که ویر و ئهندیشهی هورخێزنو". چی ئاژه نابارهنه که ئێمه مژیومێ بیهی ئی ویره قهسالهینانه (مهجازی) فره تهبێعین. شهرایهتو ژیواو ههرکهسی جههانوینی و وهرچهمگاو ئا کهسیه مهسازنو. ههرکهس ئازادهن ههر ویرچهمه و رایه که به خاسش مزانو هورچنو و گێرونهوهر. باشتهر ئانهنه بواچمێ ئا هۆرامیانه که ئێدێعاو مودێڕن و پوست مودێرن بیهشا ههن به چهپ و راسشاوه گێره نه دوێ کتێبێ دروس و حهسابیێشا وهنێباوه و نه مزانا ئاروین بیهی و مودێرن بیهی یانێ چێش.
ئیکهسانه ئهجوشا جه ئاسمانی بێبنهنه و جه کههکێشانهکانه مژیوانه نهک سهرو زهمینیوه چه بیاوۆ پانهیه ئیحساس کهری ههنێ هۆرامانهنه. ئی سهروهنشیویایانه بیێنێ به جههان وهتهن و ههر روێو به زوانیه و به مهرامیه شهنه کهرا. ئیکهسانه جوغرافیاو زهمان ومهکانیشا جه هوش شیهنوه. شهوانه وهرمو وهڵاتاو ئێسکاندیناوی، ئوروپای وهرنیشت و کانادای وینا و جه روهنه بێکار و بێعار دژمانی و قسێ ماچا به زهمین و زهمانی و شکات و ڵاڵه مهکهرانێ که خوا پهیچی جه ئی مهنتهقهنه به دنیایش ئاردێنێ. ئاواته موازا وهشڵهی زوانهکهشا به جیاتی هۆرامی ئینگلیسی، فهرانسهوی و یا ئاڵمانی بیایا و پسه وێشا ماچان تازه جه وێشا ویهردهن بهڵام گهرهکشانه زاروڵهکاشا فێرو ئینگلسی بانێ تا پێسهو ویشا بهدبهختێ دنیاو قیامهتی نهبانێ! ئا کهسایچه ههنێ یاگه ئاواتهکاو ئی دهسهیهنه جه ئوروپای وهرنیشتهنه و ئیسکاندیناوی و ئامریکانه، شهوانه جه وهرمهنه، وهڵاته ئازیزهکهیشا ئازاد وینا و دڵشا تهپهش مهی بهخاترهو حوبولوهتهنی(وهتهن وهشهسیای) و یا تهمادارینێ ئا کهسانه که شهوو رو گیرشا کهردهبێ به دهسشاوه و جه داخو ئهیشانه کوچشا کهرد، فاروجمهیوه بکهرا و ئاژهی بواراو و ئامادو ئیستێقباڵو ئادێشا با و تا زوو بیاوه و با به راوهبهرو وهڵاتی. وهڵات ههرچی چێوشهن دروس بیهن تهنیا ئانهشه کهمهن ئی دهسه بیاوهو با به سهروهرو خهڵکی. پهی سهروهری نمهزانو بهڵام متاوانه با به سهرهوهرێ! ئهڵبهت برێویچشا ههر جه وهرمهکانه تهمادارو خهڵکی نهمهنێنێ و قهزاو قهدهری و ههر وێشهو وهڵاتهکهشا ئازاد بیهن و ئهیشا خهریکێنێ دهسهڵاتداری کهرا!.
ئی ئینسانه شهبه مودێڕنانه پاسه مهلا پهیش که زهمانه، زهمانهو جههانی بیهین و گرد کهس مهشیو رهفتار و کرداری ئامریکایانهش بو. کوکا کولا نوشو گیانیت بکهری، شمارهو پاڵایاو هونهرپیشهکا هالیوودی بزانی، سهره بهرباری جه تازهتهرین فیلماو جهشنوارهکاو کهن، برلین، ونیز، بالیوودو هالیوودی، مهشیو نگهرانیت ئانه بو که پهی ئانهیه ئیحساس کهری مودێڕن و مودێڕنانه مژیوینه ئهشی دهسیکهم روانه نیم ساعهت دلێ ترافیکو شاره گهورانه و ماشینانه گێر بکهری، تازهتهرین بهرویرهکا و ئێسلاوی ژیژهک، هابرماس، ههری پاتر و ئهوتهر بنویسه ئاروینهکاو وهرنیشتی بوانیوه بێ ئانهیه چێوێوت چهنه حاڵی با یا ئهگهر حاڵیچت بی چه مهعلوم ئا چێوانه ورکه و مهسهلێ بنهرهتیێ و ههقهتینێ تو بانێ، جه دهکهلیمێ قسهکهردهی عادیتهنه مهشیو نامێ چن دانێ جه بنویس و فیلسوفه وهرنیشتهکا پسه مێشل فوکو، لیوتار، دریدا ، نیچه و هایدگری و ئهوتهر پوست مودێرنهکا قهتار بکهری و یا ئهگهر پسهو دهسیهتهر جه هۆرامیهکا بی که کهمێو نزیک به زهمینیوه ملا رانه و زاهێرهن روشنتهرێنێ مهشیو جگهرێو بنیهی لاو دهمیت و شێعرهکاو ئێمپراتور شێرکوی و رومانهکاو بهختیار عهلی کاوێژ کهریوه و ئانیشانه به گهورهتهین شاکارو بهشهریهت و قهڕنێ بزانی! ئیکهسانه باشتهر مزانا شونهو تازهتهرین ویره باوهکا و نیازه موبتهزهلهکاو دنیای شهبه سهرمایهدارانهو وێشانه بانێ تا ئانه که بهیانێ و سهرو باسانێوه بێ قهدر و قیمهتی پسهو: دهربهدهری و یانهوێرانی، غهریبی شاراو وهڵاتا، قاژقاژ یا شهقه شهقه بیهو شهخسیهت، تهحقیر کێشای و بێ کێبیهیی و وێ بهکهم زانای ئینسانی هۆرامی، شێعرهی هۆرامیه، نهسری هۆرامی، تهئاتری هۆرامی و ههزاران مهسئهلێتهرو جامێعهو ئاروینو هۆرامانی وختو وێشان تهڵهف بکهران. جه ئهندیشهو ئی روشنفکرانه هۆرامان یانی: لهتهرێ، ههڵیزه، شانه و چمچهی هۆرامی! ئا چێوه مودێڕنانه و ئا موده باوانه که ئهیشا گهرهکێشانێ جه هۆرامانهنه نیهنێ. هۆرامی و هۆرامان مهربوت به زهمانهو ویهردهینێ و باوشا تهمامیان. ئهڵبهت ئینساف ئانهن بواچیونه و بهیان کریو وهشبهختانه ئی بهسهزوانانه ههر ئێدێعایهشا کهردێ بو نه به خاس و نه به خراب نامێ هۆرامانی، ئینسانی هۆرامی، کومهڵگاو هۆرامانی و زوان و فهرههنگی هۆرامیشا نهبهردێنه و نمهبهرا.
19 - واتم: کلیپێوه دهنگی هینهو شاعێری گهورهو کوردی عهبدوڵڵا پهشێوی گوش دێنێ. دهقێق نمهزانو چه زهمانیه و چکوگهنه ئی قساشه کهردێنێ. پهشێو باسو زوانی کوردی مهکهرو و چا جهلهسهنه ماچو : "ئانه که منش فره توڕه کهردهن مهسهلێ زوانینه. زوان و فهرههنگ. من پهنهتا ماچو. من جه چن سمینارێوهنه چی دماییانه باسم کهردهن. زوانی کوردی ههن خهتهری ههقهتینهنه. گاههس جه بهین بلو. ههزارن ساڵ، دوێ ههزارو پانسهد ساڵێ چێردهس بیهن . جه تهرس و شهرمو زوانه دهوڵهمهندهکاو دهوروبهریما که قودرهتشا بیهن وێش چا کهش و شاخهنه شاردهنوه و ئیسه که خهریکهن سهره بهرمارو جه گرد لایوه ههوکهشا پهی ئاردهن. داواتا چهنه کهرو حهرهکهتێوه به هێز دهسپهنهکهردێ پهی نهجاتو زوانی کوردی. تا زوانی کوردی جه دهسو بێسهوادا نهجات بدریو... زوانهکهما، زوانی کوردی شهرهفمانه، ناموسمانه، غیرهتمانه و گردو چێویمانه. مهشێو ههر ئارو نه سهحبێ قانون بهربشو پهی پارێزنای زوانی کوردی..." جهبارهو ئی قساو پهشێویه چه نهزهرێوت ههنه؟ واتش: ئی قسانه جه دوێ سوچێوه یاگێ سهرنجێنێ. یوهم ئانه که ماموسا پهشێو ئهندیشهو چهپیش ههن بهڵام زوانهکهش بهلاشاوه ئهرزشمهندهن و به ههق نگهرانو زوانهکهیشهن. سوچو دووهمی که فره موهێمهن ئانهن که مهشیو بزانمێ مانا و مهنزورو پهشێوی جه زوانی کوردی چێشهن.
پهشێو ههم ئینسانێوه ئاگاههن و ههم باوهر نمهکهرو وهختێو قسێوه مهکهرو تهنیا وێش موهێم بو و زوانهکهو وێش. ئاد به گردی، گردو ئینسانا و ههرچی زوانێنێ پهیش موهێمێنێ و به یهقین ئیجازهیچ مدو به ههر کهسێوتهری نگران و دڵسوزو زوانو وێش بو. به نهزهرهم مهنزورو پهشێوی جه زوانی کوردی زوانو ئهدایین. ئا زوانهنه که پهنهش گهوره بیهن. ئهگهر مهنزورش تهنیا زوانو ئهدایی وێش بو ئانه دورهن جه باوهری ئینسانی و ویرو چهپی که پهشێو باوهرش ههن پهنه. که پیسهنه به پا قسهکاو پهشێوی زوانو ههرکهسی پهی ئا کهسهیه ناموسهن و شهرهفهن و غیرهتهن. دهی باشهن پیجوره پهی هۆرامی، زوانو هۆرامی ناموسهن، شهرهفهن و غیرهت. پهی کوردهکایچ (کرمانجی، سورانی و کهلهوری) زوانو وێشا پهیشا شهرهفهن، ناموسهن و غیرهت. جه دهلاقهو پهیلواو پهشێوی و کهسانێو پسه ئادی و ئیجوره تهماشاکهردهیه پهی زوانی پا هۆرامیانه که به هۆرامی نمهنویسا و هۆرامی نمهپارێزنا مهشیو بواچیو چێش؟ بێ شهرهف، بێ ناموس، بێ غیرهت!
20 - واتم: ئهگهر ئیشتیبا نهکهروو ئوستاد موحهمهدی فههیم چی بارهوه قسێوه و ههرپاسه شێعریه فره مانادارهش ههنه. واتش: ئهرێ. ئهگهر منیچ ئیشتیبا نهژنهویهبوم قسهکێش ئینێنه که: هۆرامان بنویسێ فرێش ههنێ بهڵام فرهی جه بنویسه هۆرامیهکا هێڵێ کوردیێ کهرا! ئینه شێعرهکێچش: شاهو و کوساڵان گوششا چهنه بو کوڕیمریهمیچ حهتمش وهنه بو ههر هۆرامیێ لادو جه زوانیش مهردهو مهزارین ههرچن مهنه بو
21 - واتم: تاونایوهو زوان و فهرههنگو هۆرامانیج یاوان به کێلهو قهبرهو مهردهکاو هۆرامانیچ! واتش: نمونهیوه فره باشت بهیان کهرد. منیچ وێم گێڵانا سهروو زیارتاو دهگایاو هۆرامانیره. ئاچێوه که تو واتت فره راسهن ئهڵبهت یاگێ سام و تهرسایهن. ویری ناسیوناڵیستی پاسه جه هۆرامانهنه وێش حهشاره دان که حهتتا نویسیاو کێلهو قهبرهکاما مهشیو به هۆرامی نهبو! به باوهرو من ئینه مهسئهلێوه فره بنهرهتیهنه که ئینسانهکا به بهیان کهردهو دهرونو وێشا متاوانه ئینسانیهت و بهشهر بیهو وێشا نیشانه بدا و بهیان کهرا. ئی بهیان کهردهیه باشتهرین راش زوانهنه. ئینسانی بێ زوان ئینسانی کامل نیهن و جه ویهرو رهوانشناسینه ههزاران گرفتش مهیا وهروه پهی. ویرش کهردێوه یهک نهفهر جه خاوهرمیانهنه پێسهو مههاجری ملو پهی فهرانسهی بونه به ئهرهنیشتو ئا وهڵاتهیه. ئی ئینسانه ئهگهر زوان نهزانو تا ئا زهمانه که زوانو ئا وهڵاتهیه فێر نهبیهن نمهتاوۆ به غهیر جه نیازه غهریزیهکاش هیچ چێویهتهری ئهنجام بدونه. ئیکهسه چون نمهتاوۆ حاڵی بو جه زوانو ئا وهڵاته تازهیه به واتهو رهوانشناسهکا دوچارو بێ قسهیی و بێدهنگی بونه. ئهگهر فره ئێدامهش بونه و نهتاوۆ ئێرتبات بگێرو چهنی دهوروبهرهکهیش ماچا توشو "زهربهی روحی بێ دهنگ" ی ئامان.
رهوانشناسێ ماچا: "زوانو قسه کهردهی وهتهن یا وهڵاتو ئهسڵی ئینسانیهن". وهختێو زوانهکهت چهنه گیریوه وهتهنیچت نمهمانو. ئینسانی هۆرامی نزیک به نیم قهرنێن جه یانهو وێشهنهو دلێ وهڵاتو وێشهنه و نه جهبهرو وهڵاتو وێشهنه بێدهنگشا کهردهن و زوانهکهشا عهمهلهن قوڵف کهردهن. ئهری کاکهگیان وهشڵهێ پا موهاجرانه که ملانه پهی وهڵاتیهتهری. ئهگهر بێدهنگێنێ وهرو ئێجبارو نهزانای زوانین نه مهمنوع کهردهی زوانیشا بهڵام جه سایهو سهرهو ناسیوناڵیسمی کوردیوه ئینسانی هۆرامی زوان مهشیو نه تهنیا جه دنیای روشنهنه زوانهکهش بێ ئهسهر بو بهڵکوم جه قهورێچهنه دهسبهردارو تهرمهکا نیهنێ و گهرهکشانه شێعرهکاو ماموسا ههژاری خاس خاس حاڵی هۆرامی زوانهکا بکهرا ئادیچ جه قهبرهنه! مهگهر نهواتهنش: به کوردی مژیوۆنه و به کوردی مرونه و به زوانی کوردیچ جوابو قهبرێم مدهونهوه!
ئهرێ! کێلهکاو هۆرامانیچ مهشیو با به کوردێ تا ئینسانی هۆرامی زوان جه قهبرهیچهنه به زوانی کوردی جواب بدۆوه و ئا کهسانه که ههنێ شونهو زوانی هامبهشیوه یاوایبا به ئاواتهو وێشان. ئهڵبهت ماموسا ههژاری رهحمهتی رهفتار و کردارش ئاسمان تا زهمین دور بیهن جه ئی ویره وهرتهسکانه و ئینسانه تازه به دهورانیاوانه. پاسه کورناوه زهمانهو حهیاتو ههژارینه چن کهسێو جه شاعێر و بنویسێ هۆرامی زوانێ ملانه پهی لایش. یو چا هۆرامی زوانانه دهسمهکهرو به شێعر وهنهی و ئادیچ شێعرێ کوردیێ. ماموسا ههژاریچ ماچو به شاعێرهکهی چکۆوه ئاماینی و ئادیچ ماچو هۆرامانوه. ههژار جواب مدۆوه که توخوا یو جه هۆرامانوه ئاما بو، زوانش هۆرامی بو حهیف نیهن زوانهکهش که یو چا زوانانهن که به باشتهرین شێوه متاوی ئیحساس و تهوسیفش پهنه بهرباری و بهیان بکهری بنیو لاوه و به زوانێوتهر شێعرێ بواچو!
جه سایهو سهرهو ئازادیوازهکاو قهرنهو بیسو یهکو مهحاڵو کوردهسانی، زوان و فهرههنگو مهحاڵو هۆرامانی که تا دهههو 1960ی مهسێحی هیچ رهبتێوهش نهبێ به زوان و فهرههنگو دهوروبهریشوه جه ماوهو 50 ساڵاره گهرهکشانه دلێنهش فارا، ئادیج تا حهدو مهرگی.
22 - واتم: برێو ئینسانێ ساویلکێ و حهپولێ و جه دنیا بێخهبهرێ ماچانه که ئیسه کهی زهمانهو ئی قسهو باسهنا؟ جه ئوروپا و ئامریکانه نه مهرز مهنهن و نه تهعسوبی زوانی. ئی بهزمانه تهنیا جه وهڵاته دماکهوتهکانه و جه لاو ئینسانه ناحاڵی و بێسهواداوه رهواجش ههن و ههنێ شونهو ئی باساوه. زوان و فهرههنگ کهی مهسهلێ ئینسانو قهڕنهو بیسو یهکی و ئاروینین؟! واتش: هوردهستێوه جه بهرنامهیوهنه ئی پهرسێشه به خاسی جواب داوه و واتش ئێمهیچ ماچمێ ژیوای تهنیا زوان و فهرههنگ نیهن و فره مهسهلێتهر ههنێ که خهڵک گرفتارهن دهسشاوه. ئهگهر ئێمه باس جه زوان و فهرههنگی مهکهرمێ ههدهفما ئانه نهبیهن و نیهن واچمێنه ئهوتهر چێوهکا موهێمی نیهنێ. ههر چێویه جه یاگێ وێشهنه ئێژاییش ههن و ههر کهس به پاو ئاژهو ژیوایش تاوۆ تهلاشو وێش بکهرو. بهڵام ئانه که مهسهلێ زوان و فهرههنگی تهنیا هینهو وهڵاته دماکهوتا و یا ئینسانه دماکهوتانه به دورهن جه ئاوهز و واقێعو ئارو دنیای.
پهی نمونهی متاومێ تهماشاو کشوهرو بلژیکی بکهرمێ. ئی وهڵاته فرهتهر جه دوهسهد ساڵان که کشوهریه وێپان و بروکسێل پایێتهختهکهش مهرکهزو یهکیهتی ئوروپاین و ئی کشوهره ههن جه ئوروپای وهرنیشتهنهو حکومهتهکهش دموکراتهن و حهتمهن خهڵکهکهیچش پێسهو ئهوتهر خهڵکانو ئوروپای وهرنیشتی حاڵێشانه جه دنیاو ئاروی و ئهگهر ئێمه نامێ مودێڕنیتهی و پوست مودێرنیما جه دوورهو ئهژنیه بو ئادیشا پا چێوانه ژیواینێ و گهورێ بیێنێ. دماو ئی گرده ساڵاره که ئی کشوهره وهش بیهن ئینه پهی چن ساڵا ملو وهرو مهسهلێ زوان و فهرههنگی گێر و گرفت ئامان وهروه پهیشا و حهتتا ئهگهر خهلاف نهواچو پارهکه پهی فرهتهر جه یهک ساڵاش گوزهرنا که به شێویه رهسمێ دهوڵهتش نهبێ و دهوڵهتی مووهقهت ئێدارهش کهرێ. به جه نهزهر گێرتهی ئانهیه و به پاو قانونی گردو زوانهکاو ئیسه چا وهڵاتهنه ئازادێنێ و ههرمانهشا پهنه کریو و پاسهیچه نیهن که زوانیه سهردهس بو و ئهویشاتهری مهمنوعێ بانێ. ههرچهند جه ویهردهنه فهرانسهویهکا زوانهکهشا فرهتهر رهواجش بیهن.
بلژیک کشوهرێوه چن زوانه و چن فهرههنگهن و هولهندی زوانهکا(فلامیشهکا) و فهرانسهوی زوانهکا ئیختلافشا ههن و کهسشا قسێ ئهوی نموانووه. فلامانهکا ههنێ سهراونو بلژیکیوه و فهرانسهویهکا ههنێ وارو بلژیکیوه. فهرانسهویهکه ماچو زوانو وێم و فلامانهکه ماچو زوانو وێم. گێره ههر سهرو ئی مهسهلێ، ئی وهڵاته بهش بهش بکریو بهڵام توفیرێوه بنهڕتی ههن چا کشوهرهنه و ئهوتهر وهڵاتهکاو دنیای و ئادیچ ئانهنه که پا گردو ئیختلافاوه که ههردوهلا ههنشا پێوه تهلاششا کهردهن به شێویه مهدنی و ئینسانی مهسهلهکێ چارهسهر بکهرا و نهکهوتێنێ گیانو یوترینی.
23 - واتم: کهسانێو بیێنی و ههنێ که پهی ساڵهای ساڵێن ههرمانهی فهرههنگیه کهرانێ و جه ویهرو زوان و فهرههنگو هۆرامانینه خهریکو کارا بیێنێ. برێویچشا کارێ دهرد واردێنی و جه یاگێ وێشانه و جه زهمانو وێشانه فره ئیژاییشا بیهن بهڵام فرهکهسێچ ههنێ که ئێنتێقاد مهکهرا چهنهشا و ماچا چون کارهکهشا به زوانی هۆرامی نهبیهن، خزمهتشا نهکهدهن به زوان و فهرههنگو هۆرامانی؟ واتش: جه دنیاو ئارویهنه جیاوازی ویر و پهیلوای بنهرهتیتهرین ئهسڵهو هقوقو بهشهرین. پسهو هێگێلی ماچو: "ههر کهس زارو زهمانهو وێشهن". فره تهبێعین که فرهو بهرویراو ئا کهسانه که هۆرامیێنێ و جهبارهو زوان، فهرههنگ و تاریخو هۆرامانینێ به زوانی هۆرامی نهبا. جه ههر زهمانیه و جه ههر مهکانیه تایبهتهنه ئینسانهکا فرهتهر ههنێ چهنی رهوت یا باوۆ زهمانهی.
تهنیا دوێ دهسێ جه خهڵکی متاوا وهڵتهر جه زهمان و مهکانو وێشان بانێ: پێغهمبهرێ و ئینسانی نابێغی یا بلیمهتێ. به وهرچهم گێرتهی ئانهیه ئیتر دماو حهزرهتهو موحهمهدی پێغهمبهرێوتهر نمهی به دنیا ئا رای روشنهنه. تهنیا مانۆوه ئینسانێ بلیمهتێ که ئهیشایچ فره کهمێنێ و ئێستێسنای. ئهگهر ئیسه دهههو پهنجا و شهسی مهسیحی بیایا چون باو باوۆ تهفهکوری چهپی بێ ئیحتێماڵهن فره کهسێ بێنی به چهپ. ههرپاسه ئا وهخته فرهی جه بنویسهکاو دنیای و ئینسانه ئازادیوازهکا تهرهفداری جه چهپی کهرێنی و پا گرده جنایهتاوه که ئیستالین جه شهورهوینه ئهنجامش دای فره کهسێ چهمێشا بینیایبێنێ و ئا چێوانه نهوینێنێ و تهوجیهش کهرێنێ و حهتتا کهسێوی ئازادیواز و فیلسوف پسه ژان پول سارتری و سیمون دوبوارێ. ئهگهر ژیرانه بدیهیمی پهی تاریخی جه نیمهو دووهمو قهرنهو بیسیوهلا کوردهسانهنه ناسیونالیسمێ کوردی به محورهریهتو مهنتهقهو سوارنی بواچهکاوه باوۆ زهمانهی بیهن. چی مهحاڵهنه ههر ههرمان و حهرهکهتێوه چیرو سێوهرو ئی ویرو زهمانهینه بیهن. هۆرامان به دهلیلو ئانهیه جه مهنتهقهو کوردهسانیهنه واقع بیهن ئادیچ کهوتهن چیرو تهئسیرو ئا ویره باوهیه.
هۆرامانهنه فرهتهر جه چن ههزار ساڵا جهبرو زهمانهی، جوغرافیا و تهبێعهت، دین، تهرێقهت و مهشایخ، سان، سوفی و حاکێمه جوراوجهرهکا دهسهلاتداریشا کهردهن. هۆرامانیچ پسهو هر یاگیوهو دنیای به ئامای دهورانو مودێڕنی دوچارو نهجمیایی بی و پهی جوابدای به نیازه ئاروینهکاش لازم بێ ویر، ئاوهز، ئهندیشه و ویرچهمهیه ئارویانه یاگهگیر بو بهڵام به داخهوه ئیکاره به دهلایێلێوی فره نهیاوا به سهمهر و چی هاڵیگانه وهشبهختانه یا بهدبهختانه ناسیونالیسمو کوردی پسه ئهمری واقێعی بی به ویر و ئیدئولوژی مهنتهقهو کوردهسانی و ئی ویره هۆرامانیچش گێرتهره. جه واقێعهنه هۆرامان به ناچار کهوت چیرو ئی دهسهڵاتهیه و جهبرو زهمانهی بێ که ئی زهرورهتشه ئاورد وهروه. و گهرنه تا ئا وهخته هۆرامی هۆرامی بیهن و کوردیج کورد. وهرو ئانهیه ئا بهرویرانه و ئا ههرمانانه که بنویسه هۆرامی زوانهکا کهردێنێ تهبێعین که به هۆرامیێ نهبا و فرهتهر کوردیێ بانێ. ویری وێپا و سهربهوێ و ئارویانه پهی زوان و فهرههنگو هۆرامانی چێوهایێوی تازێنی و شانازی نیهن یو ئیسه کاری هۆرامیانه بکهرو. جه شهرقهنه و جه کوردهسانهنه ئینه نزیک به یهرێ دههان که حقوقو بهشهری و ئیحترام نیاره پهی فرهههنگا، ههرپاسه تاقهکهسی و مهسئولیت باوێ بێنی.
به ئامای ئی شهپولانه جه هۆرامانهنه ئینسانی ئاروینو هۆرامانێ لوان ئا ویرهره که ئیگرده ساڵه چیرو نامی ناسیونالیسمی کوردینه موباڕێزهشا کهردهن پهی مهنهوهی زوان و فهرههنگی بهڵام گردش به نامی لههجهو مهنتهقهیه و مهحالێوهو کوردهسانی تهمامیا و ئهوتهر مهنتهقهکا سهرهشا بێ کڵاو مهنهنوه. ئانهیچمانه جه ویر نهشو که هۆرامان فرهتهر شامڵو دهگایا بیهن و ئینسانی هۆرامی تازه خهریکهن بو به شارنشین و جه شاریچهن که نیازێ فهرههنگیێ وهشێ بانه. وهرو ئانهینه که تا ئیسه ئا هۆرامی زوانێ که ههرمانێشا کهردێنێ و ههرمانهکێشا فرهتهر غهیرێ هۆرامیانێ بیێنێ چێوێوی عادی بیهن و هیچ ئهرزشو ئا کارانه کهم نمهکهرۆوه.
جا ئانه ئیتر باسیه جیاوازهن که چی هۆرامانهنه ئینسانهایێ نهبیێنێ که وهڵتهر جه زهمانهو وێشا ویر بکهراوه؛ پهیجوری قووڵش گهرهکهن. به پهیلوا من ههر کارێوه فهرههنگی که کریا بو چیرو ههرنامێوهنه و به ههر زوانێو که بونه یاگی وهێش ههنهش و ئهرزشمهندهنه. چه ئێمه حهز بکهرمێ یا حهز نهکهرمێ، چه وهشما بهینه یا وهشما نهینه و چه پهسهنش بکهرمی و چه پهسهنش نهکهرمێ ئا ههرمانانه پێسهو ئهمرێوی واقێعی بیهێشا ههن و مورهو تاریخ و زهمانو دهورهو وێشا ههن روهشاوه. مهسهڵهن گێره من جه ئهدای پهیدا نهبیهبوو کهسانێو بیێنێ جهبارهو زوان و فهرههنگی هۆرامیوه کارشا کهردهن. دور جه ئینساف و عهداڵهتین من بهونه و ئا کارانه به دیدیه ئارویانه رهد بکهرووه و نهفیهشا بکهروونه. ئا کهسانه ئیسهیچه متاوانه ههر پسهو وهڵتهری ههرمانه بکهرا و یا رایهتهر گێرانهوهر. به هۆرامی بنویسا و یا نهنویسا. ههر کهس راو وێش بلونه و ئانه زهمانهن که قهزاوهت مهکهرونه. گیرام مهردمیچ نهلوا شونیشاره.
گاههس ههرکهس پهی دڵو وێش ههرمانهش کهردێ بو و ئا کهسه پهیلواو خهڵکیچش پهی موهێم نهبیه بو. بهڵام ئیمه مهشیو یهک نوکتێما جه وێر نهشۆوه. ئینسانی ژیر و بهئاوهز ئا ئینسانهنه که ویهردهو وێش به ئهقڵ و ئاوهز نهقد بکهرۆوه و نهینه ویهردهو وێش تهمام و کهماڵ تهئید بکهرو و یا تهمام و کهماڵ رهدشوه بکهرو. غهڵهتتهرین ههرمانه ئانێنه که ئینسان بهینه و ئا کارانه که جه ویهردهیه دور یا نزیکهنه کهردێنش تهوجیهشا بکهرو. ئینسانی ژیر ماچو هێزی و پهرێ به پاو ئاژه و شهرایهتی ئا ههرمانامه کهردێنی و ئارویچ ئاژه ئی ویرو ههرمانانه موازو. قهرار نیهن ئینسان گردو عهمریش پسه یوێ بو. جا ئهگهر پاسه بو ئێدامهدای ژیوای بی سهمهرهن و ئینسان مهشیو ههر وێش تکرار کهرۆوه. دروس نیهن من بهونه و ژیان و زیندهگی شهخسی وێم گرێ بدهو به زوان و فهرههنگیهوه و بواچونه ههرچیه من کهردهن دروسهن و مهشیو گرد پاسه کهرا و یا به خاترهو ئانهیه من برێو ئیشتیبایم بیێنێ، فام و ئاوهزم واروه بیهن و نهتاوانم بیاوونه جه برێو چێوا پهی ئانهیه وێم نهجات بدهو، ئێقرار نهکهرو به خهتاکام و تاریخ، زوان و فهرههنگو مێللهتێوه پوشنوره و یا پهی ههقێوه، ههقێوتهر بکهروو به ناههق. بریه کهسێ ههنێ ئیحساس کهرا که ئهگهر بهیانێ و ههقێقهتی قهبوڵ بکهرا ئا گرده کارانه که کهردێنێشا ملانه بهینهنه و هیچ کێبیهیه نمهمانۆوه پهیشا. ئهڵبهت ئینه ههقێقهتێوه تاڵهن. ئهیشا مزانا که هۆرامی و هۆرامان راش جه راو ناسیونالیسمی کوردی جیاینه بهڵام تهرسای تهرسا و مزانانه که مهنافێعی مادی یا مهعنهوی وێشان جه دهس مدانه.
خو گرد کهس پسهو دوکتور محهمهد ئهمین هۆرامانی نیهن تا به شههامهت و نهتهرسانه دماو چل ساڵا ههرمان کهردهی ئیقرار به فرهی جه ئیشتیبایاش بکهرو و پهیش موهێم نهبو که وهڵتهر چێشش واتهن و یا خهڵک ئیسه دماو قسهکاش چێش ماچو. ئینسانی ئاگاه جه ههر لادو ژیوایشهنه پهیش بهرده پانهیه که گاههس لار لوا بو یا راکێش نادروسه بو به باوهروه وهرش مهگێرۆنه. زوان و فهرههنگو کوردی و موبارێزه پهی پارێزنایش کارێوی ئینسانی و دروس بیهن و هورخیزیای ناسیونالێسمێ کوردی دلی کوردانه نیازێوه واقێعی بیهن دلێ کومهڵگاو وێشهنه بهڵام ئینسانی ئاروینو هۆرامانی ئا ههقشه ههن راو رهوێشو ئا هۆرامی زوانانه نهقهدوه کهرو و بگێروشا چێرو پهرس و ئهوهپهرسای تا بزانونه بهر ئهساسو جه پیمانههایه ئینسانی و عێلمی زوان، فهرههنگ و تاریخو هۆرامیشا بهردهن پهی یاگێوتهری، دلێنهشا فاران، پسهو تاڵانچی تاڵانشا کهردهن، ههراجشا کهردهن و تا ئا یاگێ تاوانشا پهی یاوای به مهرام و مهنافێعو وێشا یانهوێرانشا کهردهن.
ئاکهسانه که مهیانێ و به یاردی مادی ناسیونالیسمی کوردیوه تاریخ، زوان و فهرههنگو هۆرامانی قهڵب کهرا مهشیو به شههامهتوه جه وهراوهرو خهڵکو هۆرامانی، تاریخی و ههقێقهتی و ئایهندهی جواوگوێ بانێ. موهێم نیهن ئا کاراشانه به بونهو مهنافێعی شهخسیوه کهردێنێ یا به بونه نهزانی، بێ ئاگاهی و تهرسێوه و یا گێره ئاگاهانه. جه ههر سورهت مهشیو جواوگوێ بانێ. ئیکاره کاریوی شهخسی نیهن تا بواچانه بهکهسی رهبتش نیهن. مهسهڵهن وهختێو ئینسانیه مهینه کتێب منویسونه و جهشنێوه چن ههزار ساڵێ(جهشنهو پیرشالیاری) بهرو چێرو سێوهرو ناسیونالیسمی کوردی که سهراسهرو حهیاتیشهنه نهتیجهو و بهرویرش تاونایوه و لابهردهو زوان و فهرههنگی هۆرامی بیهن، مهشیو جواوگو بونه بواچو پهی چێشی، به پاو کام تاریخ و سهندی، پهی کام ههدهف و مهرام و پهی خزمهت به چێشو هۆرامانی ئیکارشه کهردهن؟ ئهڵبهته ئی سوئالانه و دهها سوئالێتهر که ههنێ ههدهفشا تاوانبار کهردهی کهسی نیهن بهڵکوم وهختێو کهسانێو مهیانێ و بهجیاتی ئانهیه بلا داڵانی و بوهو چنوری بکهرا و کولیتهو شهرهبهقیهنه گوش گێرا پهی دهنگو ژهرهژا مهیاو ملانه دلی تڵانهو نوسیهی و پهیجوری، دهسمهکهرا به ههرمانهی فهرههنگیه جه تهڵانهی (حهوهزهی) عمومیهنه، تاریخ منویسا، ئوستوره منویسا، شێعرێ ماچا، داستانێ منویسا، راوینه یا نهزهیه پهردازی مهکهرا، نهقدو شێعرێ و داستانێ مهکهرا و یا جه مهحفێلهکانه سهرقافڵهدارو برێو جهریانه ئهدهبیانێ مهشیو جواوگو ههرمانا و ویراشا بانێ.
دهوران دهورانو مودێرنین و شاخێسهو ئینسان و زهمانهو مودێرنی : مهسئولیهتهن و فهردیهت. چی ئاژهنه ئیتر نهقد چهقویه کولارێ نیهنه بهڵکوم کافرمانێوه تێژهن که ههرچێ چێوین مهپاچوره و خشتش مهکهرو!
24 - واتم: تا ئاخرو ساڵهکاو ههشتای مهسێحیوه فرهی جه دیوانه شێعر و ئهوتهر بهرویرهکا که به زوانی هۆرامی نوسیاینێ جه کوردهسانو عێراقینه و بهغدانه چاپ کریاینێ بهڵام دماو راپهرینیوه ئی ههرمانێ شونهمایهش نهمهنێنهوه و ئیکاره مدرا و یا وهرشا گێرتهن؟ واتش: ناسیونالیسمی کوردی جه ئهوهڵو رایشهنه پسه گردو ناسیونالیسمهکاو دنیای نیازش بێ تا تاریخێوه واقێعی یا خیاڵی وهش بکهرو پهی وێش و لاو بهریناوه وێش به مێللهتێوه تاریخی، گهوره ، بهرههق و دیرین برمانو. چا وهختهنه به غهیر جه بهرویرێ هۆرامیێ هیچ چێویهشا نهبیهن و ئهساسهن پسهو جهماڵ نهبهزی ماچو کوردهکا کوچهرێ بیێنێ و تاریخێوه ئهدهبی و شونهمایه جه ئهدهبیاتیشا نهبێینه. تاریخو ئهدهبو کوردی نمهیاوۆ به دوهسهد ساڵێ. وهرو دهوڵهمهندی زوان و فهرههنگی هۆرامی و ههرپاسه بێ ساحێبی هۆرامانی ئاماینی و زرێنگانه و فێڵبازانه تاریخ و فهرههنگو هۆرامیشا ئیزافه کهردهن به تاریخو وێشاوه و تاریخو ئهدهبیاتو وێشا بهراوه پهی ههزارو پانسهد ساڵا چێوهڵتهری.
پی بونهوهن "کوڕو زانیاری کوردی" فرهی جه ئهسهر و بهرویرێ هۆرامی زوانێ جه بهغدادهنه، سلێمانی و ئهوتهر شارهکانه میاونو به چاپ. موهێم نیهن ئیکتێبانه کوردیێ نیهنێ و زوانهکهشا هۆرامین. ئاماینێ و جه جلد یا تهشکهکهشانه عونوانهکهشا فارا به کوردی و دلێگیر و وهڵینهیه کوردیشا چهسپنا پورهشارهو یاوناینێشا چاپ. پهی ئا ناسیونالیستانه موهێم نهبێ که دلێنهو ئا کتێبانه چێشهن، موهێم ئانه بێ به یوتهرانی و به خهڵکه بێ سهوادهکهی بواچا ئیمه ئهدهبیاتما ههن و ئانه نمونهکهش و ئێمه تاریخ و ویهردهما ههن ئانه شونهماکاش. ئهیشا هیچ باوهروشا نهبێ به هۆرامی و هۆرامانی و گێره فرهیچشا ههر نهزانابوشا کهلیمێوه هۆرامی بواناوه.
جیا جه ئیکارهیه برێو جه بنویسهکاشا پسه پێرهمێردی ئامای و تا ئا یاگی که تاواشا دیوانو شعێرهو شاعێره هۆرامی زوانهکاشا هورگێڵنایوه به کوردی. هینهو مهولهوی و وهلی دیوانهی و یوتهرانی. ((زوان شناسهکا و جامێعهشناسهکا نمهپهرسا جه وێشا ئهگهر هۆرامی کوردین چی مهشیو کوردهکا حاڵیشا نهبو و دیوانو شعێرهکاش جه کوردیوه هورگێڵیاوه به کوردی!) دماو ئانهیه ناسیونالیسمی کوردی وێش یاگهگیر کهرد یاوا به ههدهفهکهو وێش ئیتر چاپکهردهو ئا بهرویرانه ئێژایی و ئهرزشو وێش جهدهس دا. گێره ئیسه پهشیمانێ با که پهیچی ئا ههمگه کتێبه هۆرامی زواناشانه چاپ و وڵاوه کهردێنێ. ههر ئی ههرمانانه بیێ به دهلیلو ئانهیه فرهی جه هۆرامیهکایچ ئیسه وهختێو کتێبێو منویسا و گردو دلێنهکهیش به زوانی هۆرامین عنوانهکهش، وهڵینهکهش و شیوهکهردهکهیش مهکهرا به غهیری هۆرامی. ئیتر کهسێو نمهپهرسو ئهرێ پروفسور ئهگهر کتێبێوه دلێنه یا گردو مهتنهکهیش به هۆرامین چی مهشیو عنوانهکهش ، وهڵینهکهش و دلێگێرهکهش به زوانی هۆرامی نهبو؟ کهسێو که بیاوۆنه جه مهتنه ئهسڵیهکهی بتاوۆ بوانوشوه حهتمهنیچ متاوۆ وهڵینهکه و شیوهکهردهکهیچش بوانۆوه.
25 *** واتم: به نهزهرهت چی فرهی جه هۆرامیی زوانهکا گنا شونهو ئهندیشه و ئیدئولوژیهایه دنیاگێر یا جههان وهتهنی و تا حهدێوی فره ئارمانی و خیاڵی؟ واتش: ئهمن نمهتاوو نهزهرێوه گردینیه بدهو و دروسیچ نیهن جه چن خێتێنه گردو ویرچهمهکا نهقد یا شیشاوه بکهرووه. ئیکاره ههم سادهلهوحانهن و ههم به دورهن جه ئاوهزی ئینسانی. ههرچهند دڵبینیایی کهسێوی به مهرام یا رایێوه رهنگه ههزاران دهلیلێ ئهرێنیێ یا نهرێنیێش با بهڵام به پهیلواو من متاومێ چن دهلیلێ ئهسڵیێ پهی ئی پهرسێ وزمێ وهرو چهمو وانهری: ئهوهڵ : چون ئیکهسانه نمهتاوا با به ناسیونالیستی کورد و یا ئهگهر بانێ به ناسیونالیست به مهحزو ئانهیه ئا رایشانه تهجروبه کهرده و پهیشا بهرد به دلێنهیش ئهگهر کهمێو ئاوهزشا بو زوو دهس مهکێشا ئهچا راێ. چون ئهساسو ناسیونالیستی کوردی زوانهن و ئینسانی هۆرامیچ زوانهکهش زوانێوه جیان و کوردی نیهن. ئهگهر فهرزیچ بکهرمێ زوانهکهشا ههم خانهوادێنێ پسهو ئهمری واقێعی تا ئیسه ناسیونالیسمی کوردی زوانی هۆرامی بهلاشوه یهک پوش ئهرزشش نهبیهن. دووهم: ئهگهر ئینسان نهبو به نوکهرو کهسێوتهری و وێش به جیا و تاق بزانو مهشیو وێش به عێنوانو دیاردهیوه وێپا ئهژناسه بکهرو. هۆرامی زوانیوه که نهتاوۆ راو ناسیونالیسمی کوردی قهبوڵ بکهرو دوێ رای ههنێ وهرو دهمیشهنه: یا مهشیو بهینه و تاریخ و ویهردهو وێش بوانۆوه و پهی وێش دهسکهرو به ههرمانکهردهی سهرو بنجهو وێشهوه، بنێ بنیوره، بنهرهتو کێبیهیی ئهدهبی و فهرههنگیه وێپا و سهربهوێ وهش بکهرو و یا بلونهو ویر و باوریهتهر که ئادش به عێنوانو ئینسانێوی تهمام و کهماڵ قهبوڵ بو هورچنو. خو نهتیجه فره روشنهن. سازنای، فونداسیون وهشکهردهی بهرپاکهردهی و ئهرهنیای کێبیهیه زوانی و فهرههنگی فره به سادهگی نیهن و وهڵینا واتهن: "گاوی نێرش گهرهکهن و پیایێ کونهکار". هۆرامی زوانهکا وهرو ئانهیه یا شهرایهتو مهلانه و مهگنانه دلێ دهریای بێ بنهو ههستی و غهرقو خیاڵا بانێ. ئهڵبهت فرهیچشا ئینسانهایه به ئاوهز و بههوشێنێ و گیره مهبناو لوایشا و کردهوهیشا جورێوتهر بو. وهختێو تو جه حاڵهتو نهزهرێنه باوهرت به ویرچهمه یا ئارمانێو ههن که ماچو گرد ئینسانێنمێ و توفیرما نیهن ئاوهخته فرێو جه مهسهلهکا و گرفتهکا جورێوتهر ئهژناسه کریا و زوان و فهرههنگ مهسهلێوه بنهرهتیه نیهنه. جا جه دنیاو عهمهلینه ئی راوینانه و ئی ئارمانانه چهنی متاوا وێشا بهرا راوه ئانه باسێوتهرهن. ئینسانێوه که نمهتاوۆ یا
نمهزانو و یا نمازا جه حاڵهتی عهمهلینه لاقورێوه عهینیه هورگێرو پهی زوان، فهرههنگ و جامێعهکهیش به وێلکنای به ئارمانێوه ئازادیواز و بهرابهریوازهوه ئادیچ تهنیا جه زێهنهنه و سهرو کاغهزیوه، وێش به ئازاد و نهجات دریا منیوره. ئهڵبهت نهجات دریایه زێهنی و نه ههقهتی. چون پسهو مارکس ماچو: "ئازادی کردهوهیه عهمهلین نه زێهنی و ئینسان به عهمهڵ متاوۆ وێش ئازاد بکهرو نه به زێهن و خیاڵ". ئی کهسانه تا زهمانێو ههنێ دلێ دنیاو خیاڵانه ئازادێنێ بهڵام به مهحزو ئانهیه پا منیاره سهرو زهمینی وینانه که ئا چێوه که ئهیشا وهشبینانه تهسهورشا کهردهن ئاسمان و زهمین فهرقشا ههن پێوهره. جه واقێعهنه فرهی چی کهسانه بهرمهشا جه وێشا، جه زوان و فهرههنگو وێشا، چا هورزگاو نیشتگایه که بار ئاماینی و تهحقیرشا وێنان و زهجرێشا کێشاینێ. چون نمهتاوا واقێعی و ههقهتی مدرا جه وهرانوهرو ئا ئاژه نائینسانیهیوه ملانه و ئارمانێوه گێرانهوهر که به خیاڵ ئا گرفتانه چارهسهر بکهرو. یهک کهلام ئینسانی هۆرامی زوان چون نمهتاوۆ بو به ناسیونالیستی کورد، پسه ئهمری واقێعیچ داراو فهرههنگیه وێپا و موستهقێلی نیهن و ئهرهنیاو ئی بنهرهتیچه سهبر، تاقهت، ئێشق، ئیسار، لێره و شهرایهتش گهرهکهن. وهرو ئانهیه ملونهو مهچهسپیهو به ئارمانێوه ئانهیشانه نهبیهن تا وێپا بماناوه و یا ئهگهر برێو شهرایهتێچشا بیێنێ پهیشا موهێم نهبیهن و یا ئهولهویهتیش نهبیهن پهیشا، گورج لواینێ چهسپیاینێ به مهرام و ویرچهمهیوه که ئاواتهکهش دلێ ئادینه وێنانوه. گێرام ئا مهرامه ههر جه خیاڵیچ نهترازیا بو و نهیاونوشا به سهر مهنزڵ. ئهندیشێ جههان وهتهنێ که ئێدعاو ئانهیشانه ههن نه زوان پهیشا موهێمهن و نه توفیر وزا بهینو ئینسانا، هاڵیگایه باشهن پهی قوتدای ئی جوره هۆرامیانه که لوایشا ههن بهڵام ئامایشا نیهن و که ئا مهسهلاشه و گرفتاشه پهی حهل بکهرو و جوابێوش بو پهیشا گیرام چارهسهریچشا تهنیا دلێ زێهن و خیاڵینه ئیمکانش بو!
+ نوشته شده در یکشنبه بیست و هفتم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 11:24 توسط ابراهیم شمس
|
هۆرامان و ئاسمانی بێ ههساره - 2 (داریۆش ره حمانی -مهریوان )
6- واتم: به نهزهرهت ههدهفشا ئهچی شوعار وارایه چێشهن؟ واتش: نمهزانو جه کێ ئهژنیهنم بهڵام ئانهمه جه ویرهن که واتهبێش زهمانهو زویهنه جه کومهڵگانه به ژهنا واچێنێ: "زایفێ". ئیسه که ئاژه فاریان و دنیا و ئینسان روه به سهراون ملا و گردکهس بیهن تهرهفدارو فمینیسمی و هقوقو! ژهنا به جیاتێ زایفێ ماچا: زهریفێ"! بهڵام جه واقێعهنه ههر دوێ یانێ بێدهسهلاتی، جنسی دووهم، بێئێختار بیهی، پیا ساڵاری، یهکسان نهبیهو ژهنێ و حهق واردهیش و چێرچهپوک بیهی. ئا زهمانه که واچێنێ زوانی یهکگرتو و ئێستاندارد مهنزورشا ئانه بێ که تهنیا یهک زوان بونهو ئهوزوانهکاتهر جهبهین بلاو عهمهڵهنیچ تا تاواشا ئا کارشانه کهرد و ئیسهیچ که نمهتاوا پێسهو ویهردهی بانێ ماچا زوانی رهسمی و هامبهش. رهنگ و ڕواڵهتو واچهکێ فاریان بهڵام دلێنهش نهفاڕیان. ههر ئا ویره فاشیستی و ناسیونالیستانه حاکێمهن و توفیرش نهکهردهن.
جه دیدو شووینیسته زوانیهکاوه ئینسانی هۆرامی قهیدش نیهن دمانیشت یا پهسوهندی هۆرامی دماو نامهکێشوه بۆ. قهیدش نیهن دهسماڵی هۆرامی، فهرهنجی هۆرامی و کڵاشی هۆرامیشا پوره با. موهێم ئانهن دلێنه، ویر و رهفتارش هۆرامیانه و پهی هۆرامی و جه راو هۆرامانینه نهبۆ. تا ههزار ساڵێ ههر بواچه: ئهحمهو هۆرامی، مهحمو هۆرامی، قورقوشم هۆرامی، زڵفخاو هۆرامی، کڵاوزهڕ هۆرامی، لهمزل هۆرامی، وێچنسهر هۆرامی، نوکهر هۆرامی، بێزوان هۆرامی، بهسهزوان هۆرامی، زهڕوهر هۆرامی، بێسهواد هۆرامی. قهڵهم بهزڕ هۆرامی، جاسوس هۆرامی، نهفام هۆرامی. ئینێشانه هیچ ئیرادێوهشا نیهن که دمانیشتو نامهکێشا به هۆرامی بو. تاوی دمانیشتو هۆرامی بکار بهری و پوهشوه شانازی بکهری به شهرتێو نوکهرو ئا حێزبانه بی و راکێت راو ناسیونالیسته فاشیتهکانه بو. بهڵام ئهگهر ئامای و ههنگامێوه جه نامهکێ و جه ڕواڵهتو تێزهفێڵهکێ لات دا و گهرهکت بی به هۆرامی بنویسی، بوانینه و ههرمانهی هۆرامیانێ کهری، پسهو پورهو ههنگی دهسهو شووینیستهکا و نوکهره هۆرامیهکاشا ههوکهت پهی مارا.
شووینیسته زوانیهکا هۆرامانشا تا ئا وهخته لازمهن که جه ریکایی مهنافێعیشانه بو. تاریخو هۆرامانی، زوانو هۆرامانی و فهرههنگو هۆرامانیشا گهرهکهن پهی ئهرهنیاو یانهو وێشا و بهرزوهکهردهی وێشا بهڵام کاشی که مهی عهمهڵ و کارشا نهمهنه پهنهت و یا گهرهکت بی وێت بی و نه نوکهرو کهسی، گهرهکت بی وێپا و سهربهوێ مانیوه، ئاوهخته هۆرامیهکه بو به: دهڵه هۆرامی، براو جولهکا، هێڵێ سوره، خهتهر پهی ئاسایێشو وهڵاتی، دهلیلو شیویهی حێزبا و ههرپاسه زوانهکهش بو به زوانو نائینسانا و زوانی باستانی چون کهس حاڵیش نمهبو چهنه، نمهنوسیوش پهنه، دهردهو وهنهی و ههرمانێ نموهرو.
7 - واتم: تاوی پهی نمونهی چن تیکێ جه ئا وێر و باوهرو فاشیستیهیه که دلێ رهوتو ناسیونالیسمی کوردیهنه وێش مرمانو نیشانهما دهی یا باس کهریپهیما؟ فرهتهر مهنزورم ئاکهسانه که پهنهشا ماچا روشنویر، شاعێر و بنویسی بهشهریهتی و خهڵکی بندهسی! واتش: ئه چا 53 نهفهرهیه که ساڵهو 2008 ینه ئامای و بهیانیهشا دا بهروه و داواشا کهرده که دهسهڵاتی کوردی مهشیو به زور لههجهو ئا 53 نهفهرهیه بکریو به زوانو گردو خهڵکانو کوردهسانی پهیلواو دوێ کهساشا وزمێ وهرو چهمی تا بزانمێ جهباره زوان و فهرههنگو هۆرامیوه چه دیدیهشا ههن. موحهمهد ئهمین هۆرامانی جه کتێبو "جوغرافیاو تاریخو هۆرامانی جه ئهوێستانه" باسو تاوناێوهو زوان و فهرههنگو هۆرامانی به دهسو ناسیوناڵیسته کوردهکا کهرو و پهی نمونهی نامێ شێرکو بێکهسی و رهفێق سابیری ماروه و ماچو: "شاهێدی زیننه چی بارهوه ئانهنه که پهی چننه کهرهتا کتێبم بهرد پهی لاو شێرکوبێکهسی تاکهتێ ئاد پسه ههر کتێبیهتهر نهزهره بدو پهی چاپیش بهڵام دماو دوێ ساڵاره به واسێته سی دی کتێبهکهیش کیاستوه پهیم". رهفێق سابیری که دهرسو فهلسهفهیش وهنهن و جه قهرنهو ویسو یهکیهنه ماچو: "هۆرامیهکا مهشیو به کوردی سورانی جه مهدرهسهنه دهرس بونا نهک به هۆرامی و ئهگهر پاسه نهبو و هۆرامیهکا به زوانو وێشا دهرس بوانا رهگهزپهرهست و ناوچهگهراینێ! " ((
جهماڵ نهبهز ماچو کوردهکا کوچهرێ بیێنێ و نهک یهکجانشین. وهشبهختانه یا بهداخهوه هۆرامیهکا ههر جه زووهلای یهکجانشینێ بیێنێ و عهشیرهشا چهنه نهبیهن و دلێ زوانو هۆرامینه نه کهلێمێ ناوچهیما ههنه و نه ناوچهگهرایی. پی بونهوه ئا کهسانه به هۆرامی ماچا ناوچهگهرا مهشیو خاس ویرێ بکهراوه که ئهگهر بهزور گهرهکشانه سفهتێوه نهبیه چهسپانه به هۆرامانیوه ئهوهڵوه کهلیمێوه هۆرامیهش پهی بێزاوه و تاریخێوهیچ وهش بکهرا پهی کهلیمهکێ. ئهیشا پهی ئیکارانه فره زرهنگێنێ و سابێقهشا ههن. مهگهر چنها ساڵێ نیهن که ههنێ شونهو وهشکهردهو زوانی یهکگرتویوه. پهس حهتمهن متاوا کهلیمێوه سادێ تاشا پهی یاگهوارو ناوچهگهرایی!)).
تێئودور ئادێرنو،Teodor w.adorno ، فیلسوفی ئاڵمانی و ئهندامو ویرچهمهو فرانکفورتی دماو هولوکاستی (ژینوسایدو جولهکهکا به دهسو ئاڵمانیهکا) ماچو: "شونهو ئاشویتسیره شێعر واتهی بهرابهرن چهنی بهربهریهتی و دماو کوورهکاو ئینسان سوچنای فهلسهفهیچ ئیتر ماناش نیهنه". دهی باشهن وهختێو بهشهرێو پێسهو ئێمپراتور شێرکوی دهم جه ئینسان و ئینسانبیهی مدونه، وهختێو نمهتاوۆ حورمهتو کهلیمێ زیننێ/زێندێ بگێرو ئیجازه نمهدو جهبارهو زوانی هۆرامی یا به زوانی هۆرامی کتێب چاپ بکریو، چهنێ متاوی باوهر بکهری به شێعرهکاش و قسهکاش به تایبهت جهبارهو شههیدهکاو ههلهبجهیوه که برێویچشا هۆرامی زوانێ بیێنێ! خو محهمهد ئهمین هۆرامانیچ خهڵکو ئا دهوروبهرهینه. ئیکهسه که نمهتاوۆ یا باوهرش نیهن پانهیه تا حورمهتو ئینسانه زیننهکا و زوانهکهیشا بگێرو ئایا متاوۆنه سادێق بونه جه شێعر واتهیش پهی مهردهکا و شههیدهکا به تایبهت ئهگهر زوان ، تاریخ، ئاوهز و فهرههنگشا چهنی ئادی فهرقش بو؟
شوینیستێوه پێسهو رهفێق سابیری وهختێو کڵاویه لاره منیو سهرو سهرهیش و ئهداو شاعێرا بهرمارو بهڵام ویر و ئهندیشهشهنه حوکم سادر مهکهرو که ههر کهس به هۆرامی بنویسو رهگهزپهرهستهن و ناوچهگهرا چه فهرقێوهش ههن چهنێ ئاتاتورکی و بهعسیهکا؟! ئایا شاعێر بیهی و شێعر واتهی ئیکهسانه دروێ نیهنه و توهین نیهن به ئینسان و ئینسانیهتی؟!
8 - واتم: برێو ئێنسانێ دڵسوزێ به ئا کهسانه که باوهرشا ههن به کێبیهیی وێپا و سهربهوێ فهرههنگی هۆرامانی ماچانه ئیکارێتانه بونه به دهلیلو چن پارچهبیه و یا چنه دهسهیی کوردهسانی! واتش: ئێمه مهشیو تهعریف و مهنزورو وێما جه کورد و کوردهسانی روشن بکهرمێوه. به نهزهرهو من کوردهسان مهجموعهیوه گهورهن جه مهزههب، فهرههنگ و زوانانێ جیاواز و ههرپاسه برێو فهرههنگێ هامبهشێ. پهی ماوهیوی فرهی جه کوردهساناتهنه سیاسهت قسێ ئهوهڵیش کهردێنه و فهرههنگ غایێب بیهن. ئا فهرههنگ و زوانانه که جه مهنتهقهو کوردهسانینه بیێنێ و ههنێ به گردی چێرو نامێ کوردیهنه تهعریف و ئهژناسه کریاینێ. به ههر دهلیلێو بیهن کورد پا تهعریفه که واتما چهنی دهور و بهرهکهیش ههمیشه و دایم جه جهنگ و کێشمانکێشه بیهن. پی بونهوه خهریکو دهسه وهشکهردهی و به قوهتکهردهو وێش بیهن. تا زهمانیو تو دژمهنی بهرینیت بو مهشیو دلێنه یو بی و یهک رهنگ و یهک دهنگ یا به واتیهتهر بێرهنگ بی و بێدهنگ! ناسیونالیسمی کوردی جوابێو بیهن پهی وهرگیری و دفاع جه وهرانوهرو دژمهناو کوردیوه. گێره گهورهتهرین جیاوازی کوردهکا چهنی ئاکهسانه که جهنگشا کهردهن زوان و فهرههنگ بیهن. چون ئهگهر بدیهیمێ پهی وهرهورزی دلێراسینی که کوردێچ چاگهنه مژیوا مزانمێنه که مهزههب، ئاداب و رسوم، رهگهز و فره چێوایهتهرو گردو قهوم و مێللهتهکاو ئی مهنتهقهیه پسهو یوینێ. تا هیزی و پهرێ دنیا دنیاو شهر و کوشتو کوشتاری بیهن و سیاسهت لای سهری گرد چێویوه بیهن. چا ئاژهنه زوان، فهرههنگ، ویهرده و تاریخ کهوتێبێنێ چێرو فشاری و قوربانی کریایبێنێ بهڵام ئارو دنیا روه به ئارامی ملونه و فهرههنگ و مهدهنیهت بیێنی به بنهرهتو کێبیهو کومهڵگای و ههر زوان و فهرههنگێوه پهی وێش یاگی تایبهتیهش ههنه.
پا تهعریفه که سهروه کهردما کوردهسانهنه فهرههنگ و زوانێ جیاوازێ فرێنێ. یو چا زوان و فهرههنگه جیاوازانه هۆرامین که تا ئیسه چیرو سهیتهرهو ناسیونالیسمی کوردینه بیهن. دماو ئی ههمگه ساڵانه که کورد موبارێزهش کهردهن پهیما بهرکهوت و نیشانه دریا که مهنزور جه زوان و فهرههنگو کوردی پێسهو ئهمری واقێعی تهنیا زوان و فهرههنگو مهنتهقهیه تایبهتو کوردهسانین و ئیتر ئهو زوان و فهرههنگهکا و چانیشانه هۆرامی سهرهش بێ کڵاو مهنهنوه. نه تهنیا زوان و فهرههنگهکهش نهپارێزیان بهڵکوم عهمهڵهن چیرو سێبهرو ناسیونالێسمێ کوردینه تاویانوه. تا ئیسه ئێنسانی هۆرامی جه سهنگهرو دژمهنوینی کوردیهوه دنیاش تهماشا کهردهن و وێش به دهسهو ئادی زانان تا دمارونه بهشو وێش به دهس بارو بهڵام ئارو وینو نهتهنیا هیچ بهشێوهش نیهنه و نمهداش پهنه بهڵکوم حاشا جه بیهی فهرههنگی و تاریخیش مهکهرا. ئهگهر باوهرما بۆ که هۆرامان زوان و فهرههنگێوه جیاواز و وێپاش ههن که ئێمه ههنما، مهشیو ئارو بهچهمو قازانج و مهسلهحهتو زوان و فهرههنگو وێماوه بدیهیمێ پهی دنیای. را و پهیلواو ناسیونالیسمو کوردی جیاوازی بنهرهتیش ههن چهنی راو هۆرامانی.
ئینه ئهسڵیوه ئینسانی و حقوق بهشهرین و نه دژمهنایهتی چهنی کهسیتهری. ئهگهر دفاع و پارێزنای زوان و فهههنگی هۆرامی کارێوه نادروسهن چی پارێزنای و گهشهدای به زوان و فهرههنگو مهنتهقهو وێشا دروسهن؟ تهلاشو نزیک به یهک قهرهن ناسیونالیسمو کوردی فرهتهر پارێزناو زوان و فهرههنگی بیهن.
دهی پهیچشی ئیسه ههر ئا ناسیونالیستانه ئا ههقهیه دریغ مهکهرا جه زوان و فهرههنگو هۆرامی و جه خهڵکو هۆرامانی؟ ئاکهسانه پاسه ویر مهکهراوه که فهرههنگ بونه به دهلیلو بهدبهختی و جیاوه بیهی ئینسانا نه ئینسانی مشناسا و نه مزانا فهرههنگ چێشهن. زهمانێو مههاجێره ئوروپایهکا لوای پهی ئامریکای و ئامریکاشا بنهرهت نیا گردو ئهساسو ژیوای و فهرههنگو سورخپوستهکاو ئامریکایشا نابود کهرد و دماتهر که یاگێشا گێرته و دهوڵهتو وێشا نیاره دیشا که ههرمانهکێشا لاره بیهنه و ئیشتیباشا کهردێنه و پهی جوبرانو ئا ههرمانه نائینسانیشانه ئامای فهرههنگ، ئاداب و رسوم، ئاسار و شونهماو سورخپوستهکاشا گلێروه کهرد و ئیسه جه موزوکانه و نمایشگاکانه نیشانهش مداو و پیجوره گهرهکشانه نهفهتیو و شانازیش پوه کهرا. ناسیوناڵیسمی کوردیچ عهمهڵهن گهرهکش بێ ئی بهڵای بارو سهرو هۆرامانیره و زوان و فهرههنگو هۆرامانی بهرونه موزه و نمایشاگا بهڵام وهشبهختانه زوان و فهرههنگو هۆرامانی هیچ موزێوهنه راش نمهبۆوه. رێخه و بنجهو فهرههنگ، ژیوار و شارستانیهتو هۆرامانی قهویتهر و قهدیمساڵتهر چانهینه که جهبهینش بهرا. زوان و فهرههنگو هۆرامی چیرو ئا گرده فشارانه و دماو ئا گرده ناحهقی و بهرخورده نامهدهنیا که بهسهرشا ئارد پتهوتهر جه جارانی ژوژیانوه و گهشهش ئهستهن و ئاڵاو ئینسانی و شارستانیهتیش جه سهراسهرو دنیاینه بهرزهوه بیێنه .
9 - واتم: باشهن. دهی خو ههرکهس ئازادهن قسهو وێش کهرو و گراڵێ مجوره و تهلاش بکهرو پهی بهگا ئاردهیشا؟ واتش: وهڵڵاه و بیللا منیچ پهنهم وهشهن و ئیرادش نیهن که ههر کهس شونهو را و پهیلواو وێش بگنونه. ئیراد و لاری ههن ئهچاگهنه برێو هۆرامیێ وێ باختێ، قهڵهم بهزهڕێ، حێزبیێ و جاشێ دهسهڵاتا ئی شوعارانه واوهی مهکهراوه و پێسهو فارسا ماچا: کاسهی داختهر چه شورباینێ.
10 - واتم: دهلیلشا چێشهن؟ واتش: زوان ڵاڵهن جه بهیانو ئی بێئاوهزی و گهوجبازیهیه. پهی فرهینهو پهیجوریکارا و زانایا کهوتهنوه رێکایی که هۆرامی و هۆرامان زوان، فهرههنگ، کردهوه، رهفتار و هورز و نیشتی جیاوازش ههن. وهلێکانێ پسهو هوردهست فهرید ئهسهسهری وات: برێو جه هۆرامیهکا وێشا گهرهکشانه تاویاوه دلی کوردانه و نهمانانێ. ههمتهر ئاد ماچو: مهشیو فهرههنگ و "عێلم" ی قوربانی سیاسهت و ویری ناسیونالیستی نهکهرمێ. بهداخهوه فهرههنگو هۆرامانی بیهن به قوربانی ناسیونالیسمی کوردی و داخهی گهورێچ ئانهنه که ئی بهڵا و بهدبهختیه به دهس یا دهسینهو هورامیه قهڵهم بهزهڕهکا و هۆرامیه حێزبیهکاوه ئامان ملو هۆرامانیره.
11 - واتم: مهنزورت چێشهن؟ واتش: ههدهف فره روشنهن. ئا هۆرامیانه تا ئیسه پهی هۆرامانی و بهنامێ هۆرامانیوه کارشا کهردهن جه واقێعهنه پاسه نهبیهن که ئێدێعا کهرا. فرهی چا کهسانه خزمهتو حێزبانه بیێنێ ئادیچ حێزبانێو که ویر و راو کردهوهشا به ئهندازهو ئاسمان و زهمینی جه ڕا، ویر و واقێعو هۆرامانی جیان و جیا بیهن. دهسێویچشا پسه دوکتور محهمهد ئهمین هۆرامانی ماچو: زوان و فهرههنگی هۆرامی پهیشا ویهرێوه بیهن پهی یاوای به پوڵ، قازانچ، مهقام و مهسڵهحهتیشا.
12 - واتم: ئیرادش چێشهن؟ فره کهسێ بیێنێ پهی یاوای به زهڕی، فره کارێشا کهردێنی و کهوتێنێ شونهو تهجارهت و مامهڵه کهردهی. دهیبا ئی کهسایچه بهنامێ فهرههنگو هۆرامانیوه ههم خزمهتشا کهرده بو به فهرههنگهکهی و ههم مهسڵهحهتو وێچشا بهدهس ئارده بو. واتش: قسهکێت قهبوڵهمهنه. ئیکهسانه متاوا ههر ههرمانیه که وهششا مهینه ئهنجامش بدانێ بهڵام ههقشا نیهن پهی یاوای به مهنافێعو وێشا تاریخ و فهرههنگێوه قهدیمساڵی بهرا چێرو سوئالێ و پوشناشهره. ئی کهسانه متاوانه ئازادانه و به شههامهت و شانازیوه بواچان که ههدهفشا چێشهن. ئهیشا متاوانه بواچان که ههنێ شونهو ئانێوه که خزمهت کهرا به زوانێوتهری. تاوا بواچانه که حهز کهرا زوانی یهکگرتو، ئیستاندارد یا هامبهش وهش کهرانێ بهڵام نهیاو زوربارا پهی وێشان و فێڵبازانه به نامێ زوان، فهرههنگ و پهیجوری زوانیوه بهجیاتی زوانی هۆرامی بواچان: کوردی هۆرامی، دیالێکتی هۆرامی، شێوهزاری هۆرامی، لههجهو هۆرامی و یا پهی راوهشکهردهی و نوکهری شووینیست و فاشیسته زوانیهکا تێزه فێڵهو زوانو ئێستاندارد، رهسمی و هامبهشی به شێویه کهڵهکبازانه و ساویلکانه تکرار بکهراوه.
13 - واتم: بهخوا نمهزانو چێش بواچو واتش: ههقیقهت ههقێقهتهن و ئهگهر چێوێوت فرهکهرد پهنهش ئانه ئیتر ههقێقهت نیهن. تاریخ، فهرههنگ و زوانی هۆرامی ههقێقهتێوهن که نیازش پانهیه نیهن چیرو برێو شوعارانا دلێنه یا ماهییهتش فاری. جه ویهردهنه زوانی یهکگرتوی کوردی و ئیستاندارد و جه ئارویچهنه تزهفێڵهو زوانی رهسمی و هامبهشی ههردوێ یهک ماناشا بیێنه: ویری فاشیستی، شووێنیسم، شووێنیسمی زوانی. ههرکهس ههرزهمان و ههریاگێوهنه ئی کهلیمانه بهکار بارو ویر و ئاوهزش فاشیستین. به پهیلوا من بهکارئاردهی ئی کهلیمانه لاو ئا بنویسه هۆرامی زواناوه که سهرو زوانیوه ههرمانهی ئاکادێمیکه و پهیجوری عێلمی مهکهران یام وهرو بێ ئاگایی، تهرسێ و نهزانین و یا بهخاترهو قازانجی شهخسی و تاقهکهسین. به راوینو من ئهگهر هۆرامیو پهیجوریکهر ئاما و جه قسه ئاکادێمیهکاشهنه و یا جه نوسیایه عێلمیهکاشهنه واچانێو پسهو: زوانی کوردی هۆرامی، زوانی هامبهش، زوانی یهکگرتو، لههجهی هۆرامی، شێوهزاری هۆرامیش بهکار بهرد ههرمانهکێش ههرمانێوه عێلمیه و وێپا و سهربهوێ نیهنه و جه رای عێلمیه لاش داینهو ههدهفش چێویهتهرهن.
14 - واتم: به نهزهرهو من برێو جه هۆرامیهکا بهتایبهت ئانیشانه که رهگێوهشا هۆرامیا و ئیسه وێشا به کورد مزانا فرهتهر قینیشانه جه زوان و فهرههنگی هۆرامی تا کورد زوانهکا که فرهینهشا ئینسانهایێ حورمتدار، ئازادیواز، ئازادێ و بهشهرهفێنێ. واتش: دهقێق پاسهنه. بهدبهختی ئانهنه ئا هۆرامیانه که وێشا به کهم مزانا و یا رهگێوهشا هۆرامیا وهرو ئانهیه به کورد زوانهکا سابت بکهرا فره کوردێنێ نهتهنیا قینیشانه جه ویهردهو وێشا بهلکوم به کردهوه ئینای شونهو نابودی فهرههنگو هۆرامانیوه. ئهڵبهت جه ههرکوگهو دنیاینه و جه ههر ههرمانێوهنه ههمیشه لاساویکهر و تهقلیدگهر جه ئهسڵهکهی تنتهرهن. ئی وێباختانه وهختێو مهتڵهبی کوردی منویسا مهلا و مهگێڵا دلێ واچهنامهکهو ماموسا ههژارینه و جوره واچانێو مێزاوهو بهکارشا بهرا که تهنانهت شووینیسته زوانیهکایچ ئا کهلیمانه بهکار نمهبهرا. نمونهی تازهش ئانهن یو چاکهسانه که رێخهش هۆرامیا دیوانو شێعرهکاو مستورهی ئهردهلانێش چاپ کهردهن و فرهینهو شێعره هۆرامیهکاش لابهردهن و چاپش نهکهردێنێ. نوکتێوه موهێمتهر ئانێنه که ئیکهسانه پا گرده وێ بهکهم زانایه و دورکهتهیه جه رێخهو وێشا دیسان جه لاو ناسیونالیسته کوردهکاوه تهحوێڵ نمهگیریا و تهمادارێنێ ئا هورامیه وێباختانه فرهتهر وێشان تهحقیر و سوک بکهرا تا گاههس ئیژایی ئانهیشانه بو به عێنوانو کوردی قهبوڵ بکریا. بهڵام ههر جه زووه واتهنشا که توهنی جه یاگێ وێشهنه سهنگینهنه!
15 - واتم: وێم جه نزیکوه دهسێوه چا هۆرامیانه مشناسو که زاهێرهن ههرمانێ فهرههنگیه کهرا بهڵام خاس تا خراب کارشا نیهن سهرو زوان و فهرههنگو هۆرامیوه! واتش: منیچ جه دانشگانه و یاگه فهرههنگیهکانه وینانم و یا ئهژنیهنم که فرهینهو ئا کهسانه که ههرمانهی فرهههنگیه کهرا و کهلاسو ئاموزشو زوانی منیاره هۆرامیێنی و یا هۆرامیهکانێ کارهکاش بهرا راوه. وهختێو جه یویشا پهرسی ئهرێ کاکه گیان تو وێت هۆرامیهنی و زوانو ئهدایت هۆرامین چی جه پاڵو زوانو کوردینه پهی هۆرامیچ و هۆرامیهکا کلاسێو نمهنیهیدێره؟ پسهو ئانهیه دلێ وهرمو ئهسحابو کههفینه بو، جه هیچی خهبهرش نیهن و جه وێبهرشیهی و ئالیناسیونش یاوان ئا راده که نمهزانو زوانی ئهدایی یانێ چێش و ئیژایش چێشهن. دهم باز مهکهرو و ماچو دهی چه فهرقێوهش ههن به چه زوانێو قسێ بکهرمێ و ئاموزش بوینمی؟!
ئیمه به ههر زوانێو قسێ بکهرمێ گردما ئینسانێنمێ!!! دهردهو ئانهیه نموهرو بواچێش پهنه و پهرسیشهنه ئهرێ ژیرهگیان ئهگهر پاسهنه تو جه مهدرهسه و دانشگانه زوانێوتهر فێر بیهنی که ههم نزیکهن به زوانهکهو وێت و ههم فره دهوڵهمهنتهرهن، پهی چێشی ئامایندێ و به رواڵهت ماچدێ کاری فهرههنگی کهرمێ و ئاموزشو زوانێوتهری مدهیدی به زاڕوڵه هۆرامی زوانهکا و ئینه جه حاڵێوهن ئا زاروڵه نمهزانو به زوانهکهو وێش بوانو و بنویسو!؟
مانگهو پاژهرهژو ئیمساڵیهنه (2012) و جه شارو مهریوانینه پهی یادهوکهردهی و قهدرگێرتهی جه گورانی واچی گهوره هۆرامانی ئوسمان هۆرامی کونگرهیوهشا بهرد راوه. دیارهن ههدهف ئهچی مهراسمهیه ئانه نهبیهن که وهششا ئاما بو جه قیافهو ئوسمان هۆرامی و پهی قیافهو ئوسمانی ئی یادمانهشانه گێرته بو. ئوسمان هۆرامی گورانیواچهن و سیاوچهمانه چڕ. هونهرو ئادی دهنگ و گهڵوهشهنه. جه دهنگ و گهلوهشهنه سیاوچهمانه بهر ئامان و ههرپاسه به زوانو هۆرامیی. قهدردانی جه ئوسمانی جه واقێعهنه قهدرزانای گورانیه هۆرامیان و گورانیێ هۆرامیێچ یانێ زوان و فهرههنگی هۆرامی. فرهی جه هۆرامی زوانهکا راوهبهرو ئی کونگرهیه بیێنێ، فرهینهو بهشداربیهکاو ئی جهلهسهیه هۆرامی زوانی بیێنێ، موجری یا پێشکهشکار هۆرامی بیهن، چی جهمهنه یو ئامان موسیقی هۆرامانیش بهردهن ئاسمان، یو سیاوچهمانهش پێوگێرت کهردهن چهنی موسیقی دورتهرین وهڵاتاو دنیای حهتتا ژاپونی، ههر یو به جورێو به ههقهتی و ههقێقی یا ناههقهتی و ناههقانه فهرههنگو هۆرامانیشا بهردهن پهی ئاسمانی بهڵام جه چن تیکه شێعرێ کلاسیکێ هۆرامیێ زایاتهر نه یهک نهفهر به هۆرامی قسێش کهردێنی و مهقالهش ، نه ئاستهنشا ئوسمان هۆرامی قسێ بکهرونه. حهتتا دلێ ئا فیلمهیهنه که جهبارهو ئوسمانیوه وهششا کهردهن و نیشانهشا دان ناستهبیهنشا ئوسمان به هۆرامی قسێ بکهرو و به غهیرێ هۆرامی قسێش کهردێنێ و تهنیا کهسێو که دلێ فیلمهکهینه به هۆرامی قسێش کهردێنێ مهرحومه ئهداو ئوسمانیهنه که دڵنیانا نهتاوابیهنش و نهزانابیهنش به کوردی قسی بکهرو ئهننا نازێنی ئادێچه به هۆرامی دهم واز کهرو!.
تهماشاو کاتالوگو مهراسیمهکهیم کهرد ههم به کوردی مهتڵهبشا نویسه بێ و ههم به فارسی، هۆرامی که هیچ نهنوسیهبێشا پهنه باسو ئانهیشانه کهرده بێ که ئوسمان سیاوچهمانه واچهن و واچهکاش هۆرامیێنی!!! حهتتا به وێشا ئیجازهشا نهدان بنویسا سیاوچهمانه به زوانی هۆرامین بهڵکوم ههرپاسه که واتما نویسهبێشا سیاوچهمانه به کهلیمێ هۆرامیێ بهیان کریونه. راوهبهراو ئی یادوارهیه جه چن وهڵاته بهرینێوه و دورتهرین یاگهکاو ئێرانی و ئێراقیوه مێمانێشا دهعوهت کهردێبێنێ بهڵام جه مهریوانهنه و پاڵو دهسیشانه دهعوهتشا نهکهرده بێ جه ئهنجومهنه هۆرامی زوانهکا، به تایبهت ئهچا هۆرامیانه که وێشا جه کوردهکا به کوردتهر مزانا! حهتمهن دهلیلشا ئانه بیهن چون ئا ئهنجومهنانه هۆرامیێنێ و ئهندامهکاش زوانهشا هۆرامین و پهی هۆرامانی کار کهرا و نیهنێ راستاو ههرمانهو ئادیشانه. پهس ههدهف چێش بیهن؟
وهختێو وینانه هۆرامی زوانهکا ئاگایوه بیێنێ جه ههقو وێشا و راشا جیا کهردێنهوه جه راو شوینیستهکا ئهیشایچ مهیانێ و ئوسمان هۆرامی مهکهرا به ویانێ و مهراسمش پهی گێرا و پاشێوه به هۆرامیهکا مواچان ئێمه هیچ توفیرما نیهن و ئانه پهی ئوسمانی که هۆرامی زوانهن کونفرانسما نیانهره و ئیتر چێشتا گهرهکهن. به رواڵهت پهی ئوسمان هۆرامی و فهرههنگو هۆرامانی جهلهسهشا نیانهره بهڵام جه واقێعهنه پاشێل کهردهی فهرههنگو هۆرامانین بهشێویه فێڵبازانه و فرزانه. پانهیچوه که ههدهفشا چێویهتهر بیهن بهڵام وهشبهختانه نهتیجهکهش جورێوتهر بێ ئی مهراسێمه بی به سهکویهتهر تا زوان و فهرههنگو هۆرامانی پلێوهتهر بلوا سهرتهر. چن روێ دماو ئی بهرنامه زهرینهیه چهنی یو چا کهسا که ئهرکش بیهن و گێره پهی راوهبهردهو ئی ههرمانێ چنها شهوێ نهوتهبو و وێش ماننا بو کهوتیمێ قسێ و واتم برێو واتهنشا مهراسێمهکه فره وهش بێ حهیف ناستشا مامو ئوسمان چن کهلێمێوه قسێ بکهرو! جوابهکهش ئینه بێ و ماچو: "قوربانهت بوو، وێت مزانی! ئوسمان هۆرامی بێسهوادهن و نمهزانو دوێ قسێ ریکێ بکهرو و ئێمه چن روێ وهڵێ راوهبهردهی ئا جهلهساینه فره سهرو کاکه ئوسمانیوه کارما کهرد و واتمه ئهگهر قسێت کهردێ پێسه بواچه و پاسه کهره بهڵام ئا روه که یاوا وهروه به ههر دهلیلێو که بێ نهکریا مامو ئوسمان قسێ بکهرو. ئهڵبهت فره خاسیچ بێ چون ئهگهر لوایا ئا سهرهو برێو قسێش کهردایانێ ههم ئابرو وێش بهری، ههم ئابرو جهلهسهکهیچ و ههم ئابرو هۆرامانی!"
چهمێما روشن! چهمێما روشن! چهمێما روشن! بهش به حاڵو وێم باوهرم ههن ههرکهس ئازادهن ههر ههرمانێوه بکهرو و بهتایبهت ئهگهر ئا ههرمانێ فهرههنگیه بو و فرهتهر چانهیچه وهشحاڵهنا ئهگهر جهبارهو زوان و فهرههنگو هۆرامیوه بو. جا به ههر نیهت، ئهنگیزه و زوانێو ئی کاره ئهنجام بدریو پهی من موهێم نیهن. جه ویهرو فهرههنگینه ههر کارێو حهتتا ئهگهر به سهلێقهیچم نهوهرو پهنهم وشهن. راوهبهردی ئا مهراسمهیه بهلاموه فره ئهرزشمهند بێ و تا ئایاگێ ئاگادار بو فره کهسێ پهی ئا جهلهسهیه زهحمهتشا کێشا بیهن و بهراسی شهکهتێ کهوتێ بیێنێ. فرهی جه بهشدارهکا ئههلو فهرههنگ و ئهدهبیاتی بیێنێ و ئێنسانهایێ ئازادێ و ئهنهیاوای. بهڵام جه ههر ههرمانێوهنه کهسانێویچ ههنێ وهڵێ ئانهینه ههدهفشا خزمهت بو وهڵتهر فکرهکاو وێشا خاس کهردێنێوه و ههنێ ویرو ئانهیه چهنێ متاوا جه وهڵاتی ئازیزیشا بهربشا و بلا پهی بهری و گێره وهڵتهر تهلاشیچشا کهردهن بلا روه وهلاته متهمهدێنهکاو! دنیای وهلێ نهتاوانشا و ههنێ شونهو ئانهیوه ویانێوهتهر بێزاوه، سهنهد و مهدرک جهم بکهرا تا دیسان بلاوه.
ههر یو رایێوه مێزۆوه؛ یو وێش چهسپنو به حێزبێوهره، یو ملو دلێ بریو جهما و وێ نیشاندایا و حهز کهرو بگێرانێش و پهروهندێوهش پهی وهش بکهرا . ئهگهریچ فره زاتت نهبێ ریسک بکهرێ ههرمانهی فهرههنگیه ویهرێوه باشهن و پی بونهوه جه چن مهراسمێوهنه بهشداری کهری و ئهگهر تاوات سوخهنرانیێو ئیحساسی و بی بنهما کهری، فیلم و وێنهکاش هۆرگیری و ئهگهر پاسه نهکریا جه قهراخو جهلهسهکهینه دهسکهری به وێنه گێرتهی چهنی ئینسانهگهورهکا! تا ئهگهر یاوای به ئوروپا و ئامریکا و موساحێبهت کهرد چهنی ئیدارهو پهنابهری پهی گێرتهو ئێقامهتی تاوی ئی بهڵگه و سهنهدانه که مایهو شانازی گردو بهشهریهتینێ روهشا کهری و وێت راحهت بکهری و ئیتر دماو ئانهیه پهسهنگنایشا گێره ههر لا نهکهری دماوه و ئا چێوه که نامێش فهرههنگهن و وهڵاتهن قهرانێو ئێژاییش نیهن و گاههس جار و بار وهڵات بهیونه یادت بهڵام به ئێحتماڵی فره ئا لاده وهرمهنه روه مدو.
16 - واتم: پهرسێوه فره موهێممه ههنه و ئادێچه ئینێنه که جه فرهو ئا جهلهسه، جهموهبیهی و کونفرانسانه که جهبارهو زوانه کوردیهکاوه بریا راوه سهرو کاغهزیچوه بیهن هۆرامیچ به بهشێو ئهچی زوانانه منیاره و برێو هۆرامی زوانێچ دهعوهت کهرا بهڵام نهدیما دلێ ئا جهلهسانه کهسشا به هۆرامی قسێ بکهرو یا پهیش موهێم بو به هۆرامی چێوێو بوانۆوه؟ واتش: من وێم ساڵهای فرهن ئاما و لوای شاره کوردنشینهکا مهکهرو و لوانا سنه، کرماشان، سلێمانی، سهقز، ههولێر و مههاباد و ئهوتهر شاره کورد نشینهکا. پهی ههر کامیچشا لوا بوو نهدیهنم یوشا جه زوانهکهیم حاڵی بو. ئهگهر به هۆرامی قسێم کهردێبا زو واتهنشا دا بێ زهحمهت کوردی قسێ بکهره. دهی نمهزانو ئهگهر پاجوره که برێو فێڵبازێ و سیاسهتبازی ماچا زوانی هۆرامی رێخهو گردو زوانه کوردیهکان چی نمهپهرسا ئهو وێشا چی هیچ کهس حاڵیش نمهبو جه ئهداکێ وێش و بنچینهو زوانهکهیش!؟ ئ
هگهر هۆرامی کوردین چی جه دوێ کهلیمێ قسهکهردهی سادهنه چێوێو حاڵیشا نمهبو چه بیاوۆ پانهیه واچی مهتڵهبی هۆرامی بواناوه. ئهگهریچ زوانی هۆرامی کوردی نیهن چی به زور و فێڵێ گهرهکشانه بواچان بهشێوهن جه زوانو کوردی. ئا کهسانه که به نامێ نمایهندهو زوانی هۆرامی ملا پهی دلێ ئا جهلهسانه که جهبارهو زوانیوه بریا راوه وێشا به کهم مزانا، فهردییهتشا نیهن و شههامهتو ئانهیچشانه نیهن به هۆرامی قسی بکهرا، ئهگهریچ به هۆرامی قسێ بکهرا دڵنیاینێ که کهس حاڵی نمهبو جه قسهکاشا. ئاواتهما ئانهنه یو جه کورد زوانهکا پهی رایێویچ بیهن بهی بواچو به ئێحترامو هۆرامی زواناوه گهرهکمهن به هۆرامی قسێ بکهرو. دهی باشهن ئهگهر به دهلیلو وێ بهکهم زاناین که به هۆرامی قسی نمهکهرا لیاقهتشا نیهن با به نمایهندهو فهرههنگێوه چن ههزار ساڵهی و ئهگهر بهشدار بیهکاو ئا جهلهسهیه که گردی زوان شناس و زانای ئاکادێمیک و شارهزای زوانینێ، جه قسهکهردهی به زوانی هۆرامی حاڵیشا نهبو به راسی ئهوپهرو بێ ئاوهزین چی مهراسێمانه یو بهشداری بکهرونه. فرهینهو کورد زوانهکا و گێره گردیشا جه زوانی هۆرامی حاڵیێ نمهبا و نمهزانه جه شێعرهوهی سادێ هۆرامیه سهره بهربارا و ههرپاسه نمهتاوا جه داستان و مهتڵهبی سادهی هۆرامی حالیێ با.
من جه تاریخو ژیوایمهنه نهدیهنم یهک نهفهر کورد زوان پهیش موهێم بو که کتێبێوی هۆرامی زوان بوانۆوه و تلاش بکهرو بیاوۆنه چهنهش و یا جه جهلهسهیوهنه گوش گێرو پهی سوخهنرانێوی هۆرامی زوانی. ههمیشه هۆرامی زوانه بهدبهختهکه مهشیو ئهگهر جهلهسهن به کوردی تهوزێح بدهونه و ئهگهر کتێبهن به زوانو کوردی مانا و مهفهوومهکهش شێوهکهرو پهیشا. ئینه چه زوان و فهرههنگێوهن که حهتتا کورده باسهوادهکێچ حالێشا نمهبو چهنه چه بیاوۆ به بێسهوادهکهیشا. نمهزا پهیچێ برێو مهنافێع پهرهستێ و وێباختێ به نامێ هۆرامی و هۆرامانیوه بهشداری جهلهسێ و جهمانێو کهرا و به زور گهرهکشانه بواچان زوان و فهرههنگی هۆرامی کوردین. به نهزهرهو من کورد زوانهکایچ قهبوڵشانه که زوانو هۆرامی بهشێوه جه زوانی کوردی نیهن بهڵام برێو هۆرامی زوانێ وێباختێ به زور و جه سهرو ناچاریوه وێشا چهسپنان به کورد زوانهکاوه. گوزارێشو کونفرانسیهم وهنهوه که جه ساڵه 2012ینه و جه ئامهدهنه بریان راوه و گوایا جهبارهو زوانی کوردیوه بیهن و هۆرامانیچ نمایهندێش بیێنێ. ئا کهسانه که نمایهندهو زوانی هۆرامی بیێنێ به غهیری هۆرامی قسێشا کهردینێ چون به قسێ وێشا ئێحترامو جهلهسهکهیشا گێرتهن تا بهشداربیهکا بیاوانه چێش ماچا. چون ئادێ حاڵیشا نهبیهن جه هۆرامی! ئهڵبهت ئا کهسه پهی گوزارێشهکهی قسێش کهردینێ دیارهن حێزبیهنه، بێسهوادهنه و نائاگاه جه زوانی و فهرههنگی. گێره پهی ئا کهسێ چه باسو نوقڵ و ئاجیلا کهری و چه باسو زوان و فهرههنگی بهلاشوه توفیرش نهبو و نهزانو فهرقشا چێشهن. چون جه ههرچی کونفرانسێنه جهپالو باسه ئاکادێمیکانه نوقڵ و شیرینی و ئاجیلێچ ههنێ پهی بهشداربیهکا و ئهگهر دهردهو مهژگی نهوهرا دهردهو لهمێ وهراو ههر دوێ ئی ئهندامانه بهشێوهنێ جه لاشهی.
تو بهجیاتی ئانهیه بلینه جه جهلهسهکهنه و دفاعه بکهری جه زوان و فهرههنگهکهیت بهینه و به زوانێهتهر باسو دموکراسی جه هۆرامانینه بکهری! ئهجوت زوانهکهت مهردهن و کهس نیهن قسێش پهنه بکهرو. ئیکهسانه نه باوهرشا ههن به زوان و فهرههنگو هۆرامی و نه ورکهشا زوان و فهرههنگهن. ئیکهسانه ئینسانهایه حێزبیێنی و جه ههر حێزبێوهنه یهک دوێ نهفهرێ بێ باوهر به زوان و ئهدهبیاتی هۆرامی و باوهردار به ئارمانو حێزبهکهیشا و دهسهکهیشا مهکیانیا پهی ئا جهلهسانه و کهسیچ نیهن پهرسو دروسهن ههرچی چێوهن کێشانتا به فهزێحهتهره و کهردهنتا به سیاسی و حێزبی، تهنیا زوانیچ مهنه بێ ئادیچتا کهرد به دهسینهو مهرامه حێزبیهکهیتا. دماو نزیک به نیم قهرن شونهو مامو ئێستالینیره ئهگهر وێچش ئیسه مهنایا ئا رهوێشا و کاراشا که بیهنێ سهرباقه واوهیشا نهکهرێوه که ئی حێزبانه تکرارشا مهکهراوه. ههر کهس کهمێو ئاوهزش بو مزانونه که زوان و فهرههنگو هۆرامانی چهنی زوان و فهرههنگو کوردی جیاوازی ئهساسیشا ههن بهڵام چێش بواچی و به کێ بواچی هۆرامان بیهن به قوربابی سیاسهتی و ناسیونالسمی کوردی و گردیچ وێشا گێلکهردهن به تایبهت هۆرامیه وێ باختهکا، مهنافێع پهرهستهکاو و حێزبهکا.
یو چی کهسانه که پای سابێتو ئی جهلهسانهن و پهی وێش به نامێ زوان و فهرههنگو هۆرامانی دهسگاو دوکانش را وستهن و مامهڵه مهکهرو دلێ بهرنامهیه تهلهفزوێنینه جهباره فهرههنگو هۆرامانیوه قسێ کهرێ و جه قسهکاشهنه ناخوداگا ئاما دهمشهرهو واتش: زوانی هۆرامی. قسهکێ دهمشوه نهتهمامیا بێ گورج ماچو وینهره ئازیزهکا داواو بهخشایتا چهنه کهرو، مهنزورم لههجه یا دیالێکتی هۆرامی بێ نه زوانی هۆرامی!!!. هۆرامی لههجهن نه زوان. ئینه ههر ئا کهسهنه که چهنی هامویرهکاش به نامێ هۆرامانیوه گلێرگاش نیانهره و فستیواڵێ بهرو راوه و گهرهکشهن زوان و فهرههنگو هۆرامانی زینده بکهرۆوه. ئیکهسانه و ئیدهسانه پهی گوڵدای خهڵکیچ بیهن کهمێو ڕواڵهت و فورمو ههرمانهکاشا شارهزایانه ئهنجام نمهدا و یا خهڵکی به نهزان مزانا. دهسیکهم نامێ گلێرگاکاشا و دهفتهرهکاشا نمهکهرا به هۆرامی و به هۆرامی نمهنوساش تا ئینسانێوی شهکاک پسهو من نهواچو ئهرێ کاکه گیان تو که گهرهکتهن خزمهت بکهری به زوان و فهرههنگی هۆرامی جه وێتوه دهسپهنه بکهره و رواڵهتو ههرمانهکاتوه. تو بورێ تابلو گلێرگاکهیت، عونوانو مهجهلهکهیت، سایتهکێت، پهلیانهکهیت و باقی چێوهکات بکهره به هۆرامی ئا ئاوهخته من باوهر کهروو دهسیکهم جه رواڵهتهنه راس ماچی و فهرههنگ پهیت موهێمهن و ئیتر دلێنهو مهژگهکهش پێشکهشو بو.
ماچا رایهشا ئینسانیه کهم فام وشترێوهش دی که خهریکو لهوڕیاین و تهپهش دان سهرو گیواوی و ئاڵفی! واتش به وشترهکهی: چیگه چێش مهکهرێ و چکوگهوه ئاماینی. وشترهکه جوابش داوه: حمامهنه بیهنا وێم شوردهن و تازه جه حمامو کوڵانهکێتانه ئامانا بهر. ئیدیچ تهماشا قولاو وشترهکهیش کهرد و دیش پهرێنێ جه سهورۆی و واتش: بهخوا راس ماچی دیارهن جه حهماموه ئامانی چون قاچ و قولێت و زهنگولێت فره تهمیسێنێ و هیچێوشا نیهن پوهوه!
+ نوشته شده در یکشنبه بیست و هفتم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 11:4 توسط ابراهیم شمس
|
شارۆ ڕۆشنایی ئاما بازار
کتیبێو تهر به کتیبخانهو ههورامانی زیاذ بی
ئارۆ ئهژنیما نویسهر و هۆنیهری وهشهویس کاکه ئۆمید حهبیبی کتیبهکهش به نامێ کۆماڵه شێعرێ (شارۆ ڕۆشنایی) به زوانی ههورامی جه چیروو چاپیهنه بهر ئاما و کهوت بازار ئینه خهبهرێوی فره وهش بێ پهی ئێمهو گرذوو دۆساو فهرههنگوو ههورامانی
+ نوشته شده در شنبه بیست و ششم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 22:14 توسط ابراهیم شمس
|
هۆرامان و ئاسمانی بێ ههساره - 1 (داریۆش ره حمانی -مهریوان )
ئهز ئورومون مهکانم بێ و وهڵاتم.(سهیدی)
وهڵێ گرد چێویهنه: به ئا هۆرامی زوانهنه که حهز کهرا به کوردی(کرمانجی، سورانی، کهلهوری) قسێ بکهرا، بوانا، بنویسا، به ئا هۆرامی زوانانه که حهز کهرا چهنی خانهوادهیشا و زاروڵهکاشا به کوردی قسی بکهرا، به ئا هۆرامی زوانانه که حهز کهرا کێبیهیه (هووییهت/ شوناس) کوردیشا بو و پا کێبیهوه ژیوای ژیونا و شانازی کهرا، به ئا هۆرامی زوانانه که راو مهرامشا، راو مهرامو ناسیونالیسمی کوردین، به ئا هۆرامیانه که حهز کهرا به زوانو ههر قهوم یا مێللهتێوتهرو ئی دنیا گهورێ بژیوا، قسی بکهرا، بنویسا و کێبیهیی گێرا، به ئا هۆرامی زوانانه که ههر حهزێوتهرشا پهنه وهشهن و ههرچێوێوتهر که ئینا ویرشانه، دڵشانه، مهرامشانه و راشانه ماچمێنه: شمه متاودێ پاسه بیدێ. ئا کارانه کارانێوهنێ که شمه مهیلتا پهنهنێ و دڵتا پوهنێ. ئانێ حهز و عهلاقهو شمهنێ. بهڵام ئێمه ئا ههقمانه ههن بواچمێ: ئێمه هۆرامیێنمێ. ئێمه هۆرامانیێنمێ. ئێمه نمهتاومێ وێما نهبیمێ. ئێمه نه متاومێ و نه حهز کهرمێ دلێ کورد زوانانه بتاویهیمێوه. ئیمه به لێره و ئێراده هورامیێنمێ و هۆرامانی مانمێنهوه. زوان، فهرههنگ، تاریخ، و ئهدهبیاتما هۆرامی و هۆرامانین. ئی زوانمانه زوانو ژیوای، ئیحساس، دهرون، رهنج، عێشق، گرهوای، لهزهت و ویریمانه. ئا ههقمانه ههن بواچمێ: ئی زوانهما زوانیه جیاواز، سهربهوێ و وێپان و نه تهنیا لههجهو هیچ زوانێوتهری نیهن بهلکوم وێش سهرچهمهن پهی فرهی جه زوانه ئێرانیهکا. ئی فهرههنگمانه فهرههنگێوه جیاوازهن و فهرقش ههن چهنی فهرگهنگهکاو دهوروبهریش. تاریخهکهما تاریخێوه چن ههزارساڵه و جیاوازهن.
ئهدهبیاتهکهما ئهدهبیاتێوه وێپا و سهربهوێن. جه ویهرو ئهدهبیات و فهرههنگینه کێبیهیما کێبیهیه هۆرامی و هۆرامانین. پی زوان و فهرههنگیما، پی کێبیهیمانه ئیفتێخار کهرمێ، سهربهرزێنمێ، دڵشادێنمێ، گهشێوه بیمێ، ئیحساسو شهخسیهت، عێزهتو نهفسی و وێپهرمی کهرمێ. شانازی مهکهرمێ به زوان و فهرههنگو هۆرامانی به گردو خاسی و خرابیاشوه، پهی ئا چێواشه که خاسێنێ تهلاشی فرهتهر مهکهرمێ تا خاستهرێشا بکهرمێ و پهی ئا چێوایچشه که خاسێ نیهنێ سهعیهما ئانێنه به دهسینهو ئهقلی و به یاردی واستهی جه عێلم و فامو ئینسانانێوتهری و ئهوتهر فهرههنگهکا لاریهکاش راس بکهرمێوه. نه وێما جه هیج زوان و فهرههنگێوتهری سهرتهر مزانمێ نه ویما جه هیچ زوان و فهرههنگێوتهری وارتهریچ مزانمێ. نه زوان و فهرههنگێوتهری تهحقیر مهکهرمێ نه ئیجازه مدهیمێ کهس زوان و فهرههنگما تهحقیر بکهرو. نه سوکانهو نائینسانی تهماشاو کهسی کهرمێ نه حهزیچ مهکهرمێ کهس نائینسانانه تهماشاما بکهرو. نه مهرام و راو کهسی نهفیه کهرمێ نه حهزیج کهرمێ کهس راو مهرامو ئێمه نهفیه کهرو. ههرپاسه که گرد کهس پهی وێش رایهش ههنه، راو ئێمهیچ راو هۆرامانینه.
ویرچهمهکهما(مهکتهب) ویرچهمهو هۆرامانین. نه تهوهین و بێ حورمهتی کهرمێ به زوان و فهرههنگیهتهری نه ئیجازه مدهیمێ کهس بێ حورمهرتی کهرو به زوان و فهرههنگیما. ئا ههقمانه ههن ئی زوان و فهرههنگیه کهرمێ به تاج و ئیفتێخارو بهشهریهتی و بهرمێش عهرشی ئهعلا و پهی یاوای به ئی مهرامهیه ههر ههرمانێوێ ئینسانیه که پهنهوازه بو ئهنجام بدهیمێ. چی راینه هیچ کهس و دهسێوه ئا ههقشانه نیهن زوان، فهرههنگ، تاریخ و ویهردهو ئێمه فاڕا، ماڕا و بهراش چیرو سێوهرو ههر رهوتێوی ناسیونالیستی، شووینیستی، دهسهڵاتی نائینسانی و دور جه عهداڵهت و ئازادیوازی که ههدهفشا ئهوهتاونای و فوتنای زوان و فهرههنگو هۆرامین. قسێوه چهنی وانهری: " مهشیو به ئاگاوهکهردهی خهڵکی جه زڵم و زوری ئا زهڵم و زوره زاڵێمانهتهر برمانیو و به ئاشکراکهردهو رسوایی مهشیو رسوایی، رسواتهر بکهرمێ. ههر تیکێوه جه کومهڵگای مهشیو پسهو لهکهیوه جه نهنگو ئی کومهڵگایه نیشان بدهیمێ. مهشیو ئی رابێته دماکهوتانه ناچار بکهرمێ که به سازهو وێشا هورپرا. مهشیو خهڵکی فێرو تهرسای جه وێش بکهرمێ تا شههامت و ئازاییشا فرهتهر بونه. ئهچی راینهن که متاومێ به نیازه ههقهتینهکاو یهک مێللهتی جواب بدهیمێوه چون ئا نیازانه که جه دلێ دهرون و تایبهتمهندیه ههقهتینهکاو مێللهتێوه سهرچهمه گێرا، بانێ به بنهرهت پهی جواب یا بهگا ئاردهو وێشا..." ( گامی در نقد فلسفه حق هگل، پهلو 59.) چی مهتڵهبهنه فره لایوه کهلیمێ ناسیوناڵیسم، شووینیسم، شووینیسمی کوردی و ناسیوناڵیسمی کوردیم بهکار بهردێنێ.
دیارهن مهنزور ئهچی کهلیمانه نه کورده کورمانجهکا و زازاکا بیێنێ که ئهساسهن دورێنی جه هۆرامانی و نه مهنزورم کهلهوڕهکێنێ که جه ویهرهو ئهدهبیات و زوانینه ئهگهر وهزعهشا جه هۆرامی زوانهکهی خرابتهره نهبۆ باشتهره نیهنه. مهنزور ناسیونالێسمی سورانی زوانهن ئهڵبهت ئادیچ نه فرهینهو کورده سورانیهکا که هام دهردێنمێ و هام وێرێ بهلکوم مهنزور ئا دهسه یا تاقمه جه سورانی زوانان که ههدهفشا ئانهنه گردو خهڵکو مهنتهقهو کوردهسانی مهشیو به یهک زوان قسێ بکهرا و به فهرههنگیه خاس پهروهردێ بانی و بژیوا. ئیدهسه به ئهندیشه یا کردهوه پهی بهگا ئاردهی ئا مهرامهیه ساڵهای ساڵهن تهلاششا وستهن کار و ئیسهیچ تهلاش کهرا و ڕا نمهدا به ئهو زوان و فهرههنگهکاتهری تا یاگێ بهرههقهو وێشان بێزاوه، گێڵاوه سهرو بنجهو وێشا و بژیواوه. به داخهی گرانهوه جه ویهرو ئهدهبیات و ئهندیشهینه ئیدهسه بیێنێ به سهرباقه یا ئولگو و راوهبهرو جهریانو ناسیونالیسمی کوردی و شوعارهکێچشا زوانی یهکگرتوی کوردی و ئێستاندارد یام به تازهیی فاڕاینهشا به زوانی رهسمی و هامبهش! ئهمیر حهسهنپور بهباشی نامێ ئیدهسانه و ئی جهرهیاناشه نیان: "شووینیسمی سورانی". من که هۆرامی زوانهنا و باوهڕم ههن به زوان و فهرههنگو وێم ئا ههقیچه منیهوره پهی نه تانیا کوردیوی سورانی زوانی بهڵکوم پهی ههر ئینسانێتهر جه کورهو زهمینینه تا زوان و فهرههنگو وێش بپارێزنو، دڵوهش بو پهنهش، تهلاش بکهرو پهیش و وهرهش بدهو پهنه. ههرکهسیچ بهدهر جه مهزههب، زوان، فهرههنگ و پهیلوایوه که تهعهلوقش ههن پهنه ئهگهر خهلافو ئینهیه ویر و رهفتار بکهرونه فاشیستهن و شووینیست، جا گیرام ئا کهسه، کهسیه ساده و نهشناسیا پسه من بو یا ئینسانێوه بو شناسیا و بهرهندهو چنها خهلاتێ ئاشتیێ و ئازادیوازیێ جههانیێ! ویرو ناسیونالیسمی کوردی پسه بهشێو جه واقێعو کومهڵگاو کوردهسانی هورزگایه واقێعی و پیویاش بیهن و ههن. چون پهی ئهوهمهنهی زوان و فهرههنگو کوردی راش نیانهره و پهی ئیکارهیچه موبارێزهش کهردهن و دهسکهوتێش بیێنی و بیهی مێللهتێویش سهلهمنان. گێره خودو کوردهکایچ وهراوهر به رهوتو ناسیونالیسمی کوردیوه ئێنتقادێشا بانه بهڵام نه ههدهفو من نهقدو ئی جهریانهین، نه ئا ههرمانێ، ههرمانهو منهنه.
من چیگهنه به چهم یا جه دهلاقهو یهک دانه ئینسانی هۆرامی زوانیوه که جه ویهرو زوان و فهرههنگینه توفیرم ههن چهنی ئا مهرامیه تهماشاو دنیاو دهروبهریم کهردهن و چا وهرچهمگاوه که ناسیونالیسمی کوردی ئارو وێش بیهن به دهلیل و ویانێ/ بههانی پهی تاونایوهو زوان و فهرههنگو هۆرامانی پهیلواو وێم ئاشکرا کهردهن و ئی چێوامه بهیان کهردێنێ. دیارهن دماکهوتهی، دماوستهی و گهشه نهکرهدهی زوان و فهرههنگ ئاروینو هۆرامانی گێره ههزاران دهلیلێش بانێ و ئهوپهرو ساویلکهیی و بێمهژگین ئهگهر ئێمه بهیمێ و ناسیونالیسمی کوردی به تهنیا دهلیلو ئی وهزعێ بزانمێ بهڵام چیگهنه تهنیا ئی دهلیلهمانه وستهن وهرو باسی و پهیجوری؛ پهوچی فرهتهر جهبارهشوه باسما کهردهن. مهشیو ئیشاره کهروو پانهیه که ناسیونالیسمی کوردی پسهو ئهمری واقێعی سهرو زوانیوه بنهڕهت یا فونداسیونش نریان و ئا زوانیچه که ناسیونالیسمی کوردی تهلاشش پهی کهردهن و مهکهرو لههجهو مهنتهقهیه وردی جه مهحاڵو کوردهسانین و عهمهلهن ئهو زوانهکا و لههجهکا چی مهحاڵهنه ژینوسایدی فهرههنگی کریاینێ. به باوهرو من زوان و فهرههنگی هۆرامیچ به دهسینهو جهریانهو ناسیونالیسمی کوردی ژینوسایدی فهرههنگی کریان ئهڵبهت ژینوساید و کیبیهی کوشیوی زرێنگانه.
ئهگهر وێمانهتر واچمێش ئانهنه که: به لوکه سهرهو زوان و فهرههنگو هۆرامیشا بڕیهن. ئیسه (ساڵهو 2012) زوان و فهرههنگو هۆرامی جه کوردهسانو ئێراقینه عهمهڵهن ئاخرین ساڵهکاو عهمری چن ههزار ساڵهو وێش مهگوزهرنو. ئی زوان و فهرههنگه چا مهحاڵهنه به دهسو ناسیونالیسمی کوردی تاویانوه و ههن جه بهرزهخو مهنهی و نمهنهینه و دلێ ئاسمانیشهنه هیچ ههسارێوه نمهپیویونه. به ههزاران داخ و دهردێ گرانێوه فرهینهو هۆرامی زوانهکاو کوردهسانو ئێراقی ئاگاهانه و نائاگاهانه، به جهبر بو یا به ئێختیارو وێشا ئی ئهوهتاونای و نابودی زوان و فهرههنگو هۆرامیشا قهبوڵ کهردهن و کوڵشا دان پا فاجێعهیه و کهم کهسشا ههن حهز و تهلاش بکهرو تا دلێنهش پسهو هۆرامی و هۆرامانی بمانۆوه و بژیوۆنه.
من پێسهو هۆرامی زوانێوه که زوان و فهرههنگو هۆرامی بهشێوه گهوره جه کێبیهیمهن و پی زوان و فهرههنگهیه ئێفتێخار کهرو و نگهرانو ئاقیبهتو ئی زوانینا به ئاشکرا و روشن ماچونه: ههر لاقورێوه که زوان و فهرههنگو هۆرامی نزیک کرۆوه به را و ئهندیشهو ناسیونالیسمی کوردی، زوان و فهرههنگی هۆرامی یهک لاقوره روبه نابودی و فوتیایی نزیک بیهنوه. به پیلواو من بهشداری کهردهی ههر ئێنسانێوی هۆرامی زوان جه ههر گراڵه، بهرنامه، راو مهرامو ناسیونالیسمی کوردینه ئاگاهانه و نائاگاهانه یاردیدای و کومهک کهردهین به جهبهین بهردهی زوان و فهرههنگو هۆرامانی.
ناسیونالیسمی کوردی عهزمهو وێش جهزم کهردێنه به ههر شێویه ههن به تهمامی زوان و فهرههنگی هۆرامی نابود کهرونه و یا باشتهر ئانهنه بواچمێ ههدهفش ئانهنه به شێویه فێڵبازانه ژینوسایدی فهرههنگی و دموکراتیکو هۆرامانی بیاونو به سهرئهنجامو وێش. پا کهسانه که دڵسوزو ئی زوان فهرههنگیهنێ ماچمێ بهیدێ نازمێ ئا بهشه جه هۆرامانی که تا حهدێوی فره سالم مهنهنوه ئاقیبهتش بونه پسهو هۆرامانو ئێراقی و ئاخرین کوڵیتهو زوان و فهرههنگی هۆرامی جه دهفتهرو روزگارینه مهحفوه بۆوه. پهنهواز به واتهین ئارو زوان و فهرههنگ تهنیا بهشێوه جه ویر، موشکڵات و گرفتاو ئینسانی هۆرامی زوانی و مهحاڵو هۆرامانین نه گردش. ئینه بنهڕایهن پهی ئهژناسای و ئیستهیوهو وهربهسهکاو پروسهو ئهوهژیواو تاریخ، زوان، فهرههنگ و کێبیهو هۆرامانی. ویر و ئهندیشهو بهشهری جه زمان و مهکانی تاریخینه توه مهگێرو و ههر کهس زاڕو زهمانهو وێشهن به گردو خاسی و خرابیاشوه. قهرار نیهن یهک نهفهر ههرچی چێوهن به تهمام و کهماڵ بزانو.
تاریخ، زوان و فهرههنگو هۆرامی و مهحالو هۆرامانی چانهیه گهورهتهر و به ئیژاتهرهن که من بتاوو زهڕرهیوه جه ههقیش بهیاگی بارونه. ئا چێوانه که من واتێنێم ئاوهز، فام و رای فهردیم بیهن و گێره ناتهمامیێ فرێش بانێ و ئیحتماڵهن فرهی جه دڵسوزاو هۆرامانی ئێچێوانه خاستهر بزانا. گێره فرهو ئا ویرانه که من بهیانم کهردێنێ بهرویرو قسهو باسانێوهن که چهنێ دوس و رهفێقا کهردێنێما. راو هۆرامانی راو گرد ئینسانیوی هۆرامی زوانیهنه و پی بونهوه دهسو ههر ئینسانێوی دڵسوز و ئاوهزداری مهگێرمێ پهی ئانهیه لاریهکاما راس بکهرۆوه و قهرهتیهکاما بواچو پهنه. ئهگهر کهسێو چێویه دروستهر جه ئێمه مزانو بواچوش پهنهما تا روشنتهرێ بێمیوه و پهی رایێوتهر به ئاوهز و فامێوی باشتهروه ههرمانه بکهرمێ. وهڵینه بنهڕاو قهڕنهو بیسو یهکیهنه ئازادی بهیان یا واتهی بیهن به بنهڕاییتهرین ههقو گردو ئینسانا به بێ جیاوازی مهزههب، رهگهز، زوان یام وهڵاتی بهڵام ئیسه یانێ جه سپتامبرو 2012 مهسێحینه که ئی مهتڵهبه ئامان سهرو کاغهزی، کورده شووینیستهکا و نوکهره بهسهزوانه هۆرامیهکاشا یاونانشا ئهوپهرو بێ ئاوهزی و ئێعدعاو ئازادیوازی و ئازادبیهو ئینسانهکاشا نیان لاوه و دلێنهو وێشا وستهن بهروه و به گردو هێزیشاوه خهریکو فشار ئاردهینێ پهی وهرگێرتهو پروسهو بێ ئهوهگێڵوو ئهوهژیواو زوان و فهرههنگو هۆرامی.
چی ڕاینه بێئاوهزانه، بێبهزهیانه، بێشهرمانه، فێڵبازانه، ناجهوانمهردانه و نائینسانانه به ههر جورێو که متاوا و به ههرشێویه که ویرشا بڕ مهکهرو خهریکو وڕنای، ترورو شهخسیهتی، زایێف کوشی، فشار ئاردهی و گهلهکومهینێ پهی سهرو ئی پروسهیه و ئا ئینسانانه که چی ویهرهنه ههرمانه کهرا. به عێلم و باوهڕو من شووینیسمی کوردی ئارو (سالهو 2012 ) ههن جه چڵهپوپهو وێشهنه و چینهیه زیاتهر نمهتاوۆ قودرهتش فرتهر بکهرو و جه ئاروهلای ئی هێزهشه روه به وار ملونه.
چی ئاژه نابارهنه و چی وهزعییهته نابهرابهر و نائینسانینه که زوان و فهرههنگو هۆرامی ئینا دلێشهنه ههر چهند فرهی چا کهسانه که دهم جه ئینسان و ئینسانبیهی مدانه و پاسه دیارهن که تهنیا دلێ یانهیشانه و جه خیاڵهنه ئینسانێنێ، وێشان بێدهنگ کهردهن، شاردهنوه و یا پسهو ئازیزێوی واتهنش:" ئاسمانو نیشتگاکهیما جه پیاوهتی کهوتهن" بهڵام وهشبهختانه جهمهو ئاشێقاو راو هۆرامانی ڕو به ڕو فرهتهر بونه و پانهیچوه که شووینیستهکا ههرچی تریبون و یاونهره جهمعیهکا ئینای دهسشاوه و وێشان به فرهینه و نمایهندهو گرد کهسی مزانان وهلێکانێ به یهقین راو هۆرامانی پیروزهنه و راو ئهیشان ناههقهنه. پسهو قورئانی کهریمی ماچو: یانهکهشا عهینو یانهو پهسپهسهکوڵێن و به وا و وارانیه کهم شونهمایهش نمهمانۆوه. ئی گهلهکومه، فشار، ههراو بهزم و وێ توڕهکهردهیه که ناسیونالیسته شووینیستهکا جه وێشا نیشانهش مدا سهلهمنهرو دوێ چێوان: یو ئانه که فرهینهو خهڵکو هۆرامانی راو هۆرامانی، کێبیهیی وێپا و سهربهوێ فهرههنگی هۆرامانیشا قهبوڵن. دووهم ئانه که توڕهیی ئا شووینیستانه نیشانێ شکستی کامڵیشانه و دمایین تهلاشو وێشان مهکهرا بهشکهمهتێ به جهنجاڵ پهی ماوهیوی کهمیچ به شێویهتهر، جارێوتهر هۆرامان و ئینسانی هۆرامی زوانی بنیا سهرو کاریوه و جهرا بهدهرش بکهرا. بدهرکهردهی جه ڕاو هۆرامانی، راو ویرچهمهو هۆرامانی، ئا رای که فرهتهر جه یهک قهرنی بهلاری لوایبێ. یا باشتهر ئانهن بواچمێ بهلاریشا بهردێبێ. به یهقین ئا ئاواتاشانه ههر جه حهدو خیاڵینه مهماناوه و نمهتاوا هیج کارێو بکهرا. چون زهمانه، زهمانهو ههقوازی، ئازادیوازی، عهداڵهت و یهکسان بیهو گردو فهرههنگاو ئینسانان و هیچ ئینسانێوی کهرامهتدار و بهشهرهف نمازو و رازی نیهن یوتهر زڵمش پهنه کهرو.
مهردمو هۆرامانی شاخێسه یا تایبهتمهندیش دوێ چێوێنێ: کار و مهعنهویهت.
هۆرامان به شاخێسهو کاریش تهلاشو وێش دهسپهنهکهردهن پهی پارێزنای فهرههنگهکهیش و تاریخهکهیش و به پاو مهعنهویهتهکهیچش باوهڕیه دینی و ئینسانش ههن که راو مهرامهش بهرههقهن و میاوۆ به ئاواتهکاش و چی ڕاینه نمهتهرسو جه هیچ کهس و هیج دهسه و دهسهلاتێوه. پاکهسانه و پهی ئاکهسانه که سهرپوششا دان سهرهو وێشاره و شههامهتشا نیهن وێشا دیاری بداو بێ نام و نیشان دلێ مهحفێلانه و چیلا و چهولاوه قسێ مهکهرا، پهی ئا هۆرامیه وێ باختانه و ئا کهسانه که تهنیا پهی وێشا، لاو وێشاوه و ئهجوشا جامێعهشناس، فیلسوف، رهوانشناس، پهیجوریکهر، زوانشناس، بنویس، شاعێر و تارهیخدانێنێ و به خیاڵو وێشا گهرهکشانه دهم و گهڵوهو ئاکهسانه بینانه که راسگویانه، بێدهنگانه و ئیسارگهرانه ههرمانهی هۆرامیه و ئینسانیه مهکهرا
ئی شێعرێ واوهی کهرووه:
گر ما ز سر بریده می ترسیدیم در مجلس عاشقان نمی رقصیدیم
به هۆرامی: ئهگهر ئێمه جه سهره بڕیایی تهرسایانمێ مهشیایا جه جهمخانهو ئاشێقا نهرهقسایانمێ
***** 1 *** واتش: زهمانهیوه فره خراوهنه گیرما واردهن! واتم: پهی چێشی؟ واتش: مهگهر ئانه وێت نمهوینی، نمهژنهوی و حێس نمهکهری ئاکهسانه که وێشان به سهوادار، دهمڕاس و یا نمایهندهو فهرههنگو هۆرامانی مزانا ههم سهرشا شێونان ئهو وێشا و ههم گهرهکشانه سهره بشێونا ئهو خهڵکه بێ دهسهڵاتهکهیچ.
2 *** واتم: ئیسه چێش بیهن؟ واتش: جه نیمهو دووهمو قهڕنهو بیسی مهسێحیوهلای که تێزهفێڵهو "زمانی یهگگرتوی کوردی" فرموله کهریا و ئی شوعارێ جه ویهرو ئهدهبیاتی و زوانیهنه بیه به چراوهو وهرلوای ناسیونالیسمی کوردی تا چن ساڵێ چێوهڵتهر زوانێ و فهرههنگێ مهنتهقهو کوردهسانی به گردی کریای قوربانی ئی مهرامه لارهیه. بهڵام ئی زڵمه گهوره به دهلایێلێ فرێ راو ئهوهشاریایش نهمهنه و دهسشا واز بی و کهوتوه سارا که چه بهڵایهشا ئاردێنه ملو ئا فهرههنگاره به تایبهت ملو زوان، فهرههنگ و تاریخو هۆرامانیره. وهڵتهر و گێره ئیسهیچه ئهگهر جهبارهو زوان و فهرههنگێوه باسێوه کهری شووینیسته زوانیهکا و وێباخته هۆرامی زوانهکا ئازا ماچا ئێمه هیچ فهرقێوهما نیهن و گرد یونمێ. ئارو که دهسهڵاتشا گێرتهن و زوانهکهو وێشا سهپنان ملو ئهوزوانهکاتهریرهو جه سهرو گردیشاوه زوانی بێکهسو هۆرامی، نهتهنیا توفیرما ههن بهڵکو مهشیو به ئهوهڵاڵیای، قوربان و سهدهقه بیهی، فشارئاردهی و ههزار بهدبهختیێتهر بازانه به هۆرامی قسێ بکهری و چی روزنامهنه و چهو مهجهلهنه به هۆرامی بنویسی. بهڵام ڕو به رو که زهمانه فاریونه و به پاو ئا فاروجمهیه (تهغیر و تهحهوڵ) که ئامان ملو دنیایره ئا دارو دهسه که وێشان چیرو شوعارهی فاشیستی و شووینیستیهو زوانو یهکگرتوینه مڵاسکه دابێ و دان، کهوتێنێ دهس و پا شهنهی و پهلهقاژێ کهردهی، جریوهشا کهوتهنهنه و وێشان مدا پیلاو پهولاره و نمهزانا چێش بکهرا.
3 *** واتم: دهقێق خهبهرم نیهن. متاوی کهمیه روشنتهر قسێ بکهری؟ واتش: پاسه دیارهن شووینیسته زوانیهکا و دارودهسهکهشا پهی شیرهساوای سهرهو عاڵهمیره ههمتهر ویانێوهتهر/ بههانێوهتهرشا ئێستێنهوه. تا هیزی و پهرێ بێ به ڕواڵهت واچێنێ که گردما مهشیو زوانیه یهکگرتو و معیار وهش بکهرمێ بهڵام وهختێو کاشی ئاما به عهمهڵ ، دماو فرهتهر جه نیم قهرنێره ویناما که زوانی معیار یانێ چێش!. ماناش ئانه بێ ئامای و لههجهو مهنتهقهیوهشا کهرد به زوانو ههرمان کهردهیشا و ئهو زوانهکاتهریشا وستێ چێرپا و کهردێشا پهینجه پهی زوانو مهنتهقهو وێشا. ئهیشا ههر جه ئهوهڵوه ههدهفشا روشن بێ و زانێنێ چێش مهکهرا. یاوگهشا فوتنای گردو زواناکاو ئی مهنتهقهو کوردهسانی بێ و ههن بهڵام وهختێو زاناشا ئا خهڵکانه که به زوانانێوتهری قسێ مهکهران ئاگای بیێنێوه و پهیشا بهردێنه که ههدهفو ئادیشا ئهوهتاوناو گردو زوانهکا بیهن، بهزمهکهشا واران و خهریکێنێ شوعارهکێشا فارانه تا دیسان به شێویهتهر کڵاوه بنیا سهرهو عاڵهمی، کوردهسانی وهۆرامانی.
4 *** واتم: چهنێ؟ واتش: ههرپاسه که واتما تا هیزی واچێنێ زوانی یهکگرتو و ئێستاندارد وهش مهکهرمێ بهڵام ئارو وێرشا کاژیش وستێنهو ماچانه ئێمه ههنمێ شونهو زوانی "رهسمی" و "هامبهش" یوه. خو دیارهن ئی شوعارێ و ئی گراڵێ تهنیا ههدهف و زهرهرش پهی هۆرامی و هۆرامانی بیهن و ههن. کورده کرمانجهکا هیچوهخت ئی کهڵهکێشا قهبوڵه نهکهرده و نمهکهرا. چون ههم نفوس یا جهمعییهتشا فرهتهرهن و ههم یاواینێ به وێ باوهڕی و چهپوکهو کهسی قهبوڵ نمهکهرا. پهی کورده سورانیهکایچ ئی شوعارێ ماناش نیهنه چون مهنزورشا جه زوانی یهکگرتو یام هامبهش زوانو وێشانه و وێشا ئی شوعاریشانه سازناینه. تهنیا خهڵکێوی بهدبهخت و فهرههنگیه بێ ساحێب که مهجبورهن ئی زڵمهیه قهبوڵ بکهرو؛ هۆرامان و هۆرامیهکێنێ. پا گرده تاریخ و ویهرده زهڕینهیه که ههنشا وهرو بێ باوهری، نائاگاهی و وێباختهگی بنویسهکا و قهڵهم بهزهڕهکاشاوه خهریکێنێ زوانهکهو وێشا لابهرانێ و به زوانێوتهر ههرمانه کهرا.
5 *** واتم: دهی گاههس ئی تێزهفێڵهو زوانو یهکگرتویه دماو ئی ههمگهساڵاره دهسکهوتێ باشێچش بیێ با؟ واتش: شوڵهو مانگهشهوێ سهر وێرهگا دیارهن! رویهشا هوردهستێو باسو ئانهیه کهرێ که دماو ئا گردهساڵاره که ماچا با زوانیه یهگگرتو وهش بکهرمێ گردو گردوه به ئهندازهو ههنگوساو دهسی کهلیمێ هۆرامیێشا بهکار نهبهردێنێ و ئادیچ پا گرده دهوڵهمهندیوه که زوانی هۆرامی ههنش. جیا چینهیچه خو زوانی هۆرامی ده کهلیمێ و ویس کهلیمێ نیهن تا ههرمانهکێ راسهش بهی. ئا چننه کهلیمێچه که بکارشا بهردێنی هینهو ئا بنویسه هۆرامیانه بیێنێ که مهتڵهبهکاشا به کوردی نوسیێنێ و کهسیچ واوهی یا تکرارش نهکهردێنێوه. ئی بهسهزوانانه ههر پهی دڵوهشی وێشا ئیستێفادهشا کهردهن چا کهلیمانه تا به خیاڵی خام هم بهشدارێ بیهبا جه پروسهو وهشکهردهو زوانی یهکگرتویهنه و ههم دڵشا جه وێشان نهمهنهبوره و یا کهس نهواچو چی به زوانو وێت نمهنوسینه. به پهیلوا من نهتیجهو کارهکهو ئیکسانه پهی بهکاربهردهی کهلیمه هۆرامیهکا فرهتهر بیهن به نونگهو ئهوهتاونای زوانی هۆرامی تا پارێزناو ئی زوانهیه. چانهیچه گوزهریهمێ و بنیهره بتاوا گردو واچه هۆرامیهکا بهکار بهرا و بهراشا دلێ زوانهکهو وێشا، دهی باشهن ئهی ساختار یام دهستور زوانو ئی زوانیه چێش پهنه کهرا؟! ژیرهگیان! ئینێ ههدهفشا سهرگهرم کهردهی و خڵافنای بیهن تا زهمانێو بهی وهروهو هۆرامی و زوانی هۆرامی قهرهچوڵهشا بڕیونه و شونهماشا نهمانۆوه. چهنی ئازیزیه هۆرامی زوانی که سهفهریوش کهرده بێ پهی کوردستانو ئێراقی چی بارهوه قسهو باس کهرێنمێ و ئاد نوکتێوه فره زهریفهش واته. واچێ چاگهنه وهختیه هۆرامیێوه گهرهکشهن قسێوه سادێ بکهرو پهی هورامێوتهری پهی نمونهی ئهپیجوره فهرمایشێ فهرماوۆنه: رێزداری ههره گهوری گهلهکهیما! مروڤ پیویستهن پهی رونکردنهوهی مێژوی ههره دێرین وێما تێکوشان و به دواداچونش بو! واچێ: "ئاخر نمهزا یو داد به لاو کێ بهرو که ئینه چه هۆرامی قسهکهردهیوهن. توخوا ئینه چه هۆرامیێوهن؟" ئازیزێوتهر لامانه بێ واتش: ئینه نهتهیجهو و بهرویرو وهشکهردهی زوانو یهکگرتو یام هامبهشین!. نهمهردیمێ و به چهمێ وێما زوانو پێوهریما دی!. به نهزهرهم بهرویر و سهمهرو نزیک به نیم قهرنه شوعارهی فاشیستیهو زوانی یهکگرتوی کوردی و ئیستاندارد دهسیکهم پهی هۆرامیهکهی ئانه بیهن که زوان، تاریخ و فهرههنگو هۆرامی تاڵان کریان، به ههڕاجشا بهردهن، هاڕانشا پێوهره و جه ههناسهیشا وستهن.
+ نوشته شده در شنبه بیست و ششم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 19:5 توسط ابراهیم شمس
|
پاوه و زوانی ههورامی
ئی وتاره کۆچلێو جه مهقالهکهو داریوش ڕهحمانیا به نامێو : هۆرامان و ئاسمانی بێ ههساره
بڕیه شارهزای پاسه ماچا که یو جه دهلیلاو شكڵ یا توه نهگێرتهو ئهدهبیاتی وێپا و سهربهوێ هۆرامی نهبیهو شاری هۆرامی نشینی بیهن. هۆرامان ههرچهند پهی چن هزار ساڵان یهکجانشینهن بهڵام به بونهو شهرایهتی تبێعیوه شارێ گهورێش چهنه نیهنێ و تهنیا شاریه که هۆرامی زوانهکا بنهرهتشا نیا بو و فرهینهو خهڵکهکهیش به هۆرامی قسێ بکهرا پاوهن ئادیج ئیسه جه بنهراو قهرنهو21 یهنه جهمعییهتش نمهیاوۆ به یهکسهد ههزار نهفهرا.
ئی راوینه تا حهدێو دروسهنه. چون ئهدهبیات بهتایبهت ئهدهبیاتی مودێڕن هورزگاش شارهن و جه شارهن که گردو تڵانهکاو ئهدهبیاتی مهخوڵقیا و فهرههنگی شارنیشنین بونه به دهلیلو وهش بیهو جهریانه ئهدهبیا و خهلقو بهرویره ئهدهبیهکا. ئهڵبهت ئینه چێویه موتڵهق نیهن. پی فهرزهوه چون جه هۆراماناتهنه شارێ گهورێما نهبیێنێ ئهدهبیاتی مودێڕنیچ ئێمکانش یا زهرورهتش نهبیهن سهره بهربارو.
وهره وهره که کومهڵگا روه به شارنشینێ ملو خهڵکو مهحاڵو هۆرامانیج لوان روه شارهکا و چا شارانه یاگێش گێرتێنه که هۆرامیا بنهرهت نهنیاینێ و فرهینهو نفوسهکهیشا هۆرامی زوانێ نیهنێ. جه نهتیجهنه پاسه ئامان وهروه که جه ههر شارێوهنه هۆرامی زوانهکه بیهن به کهمینه. ئینسانی کهمینهیچ دلێ فهرههنگو شهرقینه ههمیشه ههقشا واردهن و نهتاوانش تهلاش بکهرو پهی فهرههنگیش.
نزیک به یهرێ دههێن به شێویه واقێعی و عهینی برێو شاخێسێ دنیاو مودێرنی جه وهرهورزی دلێراسینهنه ئاماینێ مهیدان و یاگهگیرێ بیێنی. واز ئاردهی جه فهرههنگی سونهتی و ژیوای به شێویه مودێرن زهمان و کاری فرهش گهرهکهن. هۆرامانیچ چی شهرایهتیه جیا نهبیهن و به جه نهزهر گێرتهی ئانهیچه هۆرامان جه تاریخو ئاروینو وێشهنه ههمیشه دلێراسهو جهنگ و دهرگیریانه بیهن و پروسهو شارنشینی و گێرتهی فهرههنگی تازه بهشێویه ئارام و تهبێعی نهگوزهرنانش و به دهلیلو جوغرافیاکهیش هۆرامان موڵگاو جهنگهایێوی چریکی چهپ و راسی بیهن. دماو ساڵهایێوی فرهی ئینسانی هۆرامی تازه خهریکهن مهیوه وێشهره و نیازش مهگنو به زوان و تاریخ و فهرههنگهکهیش و پهی سازناو کێبیهیش کهوتهن دهس و پا و چڵهکیانهره و ویرێ کهرۆوه ئیگرده ساڵه چهنی ژیوان و چێشش بهسهر ئامان. نهسڵی سهوادار و باسهوادو هۆرامانی ئیسه یاوان به سهمهر و قهتعهن ئیکهسانه پهی ژیوایشا و کێبیهیشا پهرس و گرفتێ میا وهروه که دلێشانه نیازهایێ تازێ سهره بهرماراو و دلێ ئی ویهرێنه ئهدهبیات، هونهر و ویرێ تازه مهیانه وهروه.
پا شهرایهته که سهروه واتما هۆرامان و ئینسانی هۆرامی زوان جه ویهرو ئهدهبیاتینه ئیمکانو خولقنای و سازنای بهرویراشا نهبیهن و مهمانۆوه تاقه کهس و ههرمانهی فهردیه که چیلاو چهلاوه به پاو ئهقڵ، ویر و ئاژهو زهمانهی ئهنجام دریاینه. وهشبهختانه یا بهدبهختانه چی شهرایهتهنه ئهندیشهی چهپ و ویری ناسیونالیسم کوردی فرهی جه هۆرامیهکاش کێشان پهی لاو وێشان و دلێ ئا وهرانه ههرمانه و تهلاشش کهردهن. ئیسه که شهرایهتو دنیا و مهنتهقهکهی فاریان و ویری چهپی ههرچهند ههر بیهش ههن و کهسانێو ملا شونیشهره بهڵام پسه ویهردهی باوۆ زهمانهی نیهن. ههرپاسه ویری ناسیونالیستیچ جه دنیانه فاروجمه ئامان ملشهرهو و دلێنهش واریان و زهمانهو ئانهیه نهمهنهن به شوعارهایێوی ئیحساسی و جهنجاڵی دلێ مهردمینه یاگێ بکهریوه.
ئارو جه حاڵهتو نهزهریچوه بیهن ماچا دوموکراسی یانێ پارێزنای ههقو کهمینهی. فهردیهت و مهسئولیهت دلێنهو ئی دهورانینه و یو نمهتاوۆ بهینهو پهی میلیونها نهفهری نوسخه بنویسو. هیچ کهس و گرویهیچ نمهتاوۆ وێش بکهرو به نمایهنده و سهرباقهو گردو خهڵکی ئادیچ خهڵکانێو که زوان، فهرههنگ، ویر و باوهریه جیاوازشا ههن. سهره بهرئادهی و ئهوهژیواو زوان و فرهههنگی هۆرامی هورزگاش ئی شهرایهتهو ئی وهزعییهتهنه نهک ئانه پسه برێوی دوچارو وههم و خیاڵا بینهو و پاسه بزانی که ئاکهسانه ههرمانهی هۆرامی کهرا بێسهواد، بێمهژگ، نهفام و جه دنیا بێخهبهرێنی.
حهز مهکهروو ئیسه که باسو شارنشینی و شاراما کهرد کهمێو باسو پاوهی پسه ئهوهڵین و گهورهتهرین شاریوی هۆرامی زوانی بکهرونه. زهمانهو زاروڵهیی و نوجوانیمهنه که ژاوهرونه بێنا پسهو گردو یاگاو هۆرامانی خهڵک پهی سهیرانی لوێنێ پهی یاگه بهرزا و کهش و کوهکا. یو چا یاگه بهرزانه کوڕی مریهمهن و ئێمهیچ لوێنمێ پهی ئاگهیه. رایێوشا جه دوروه که تهماشاو شاهوی کهرێنمێ نمهزانو کێ بێ و چهنی بێ باسو شارو پاوهیش کهرد و واتش ئهودیمو ئا کویوه شاریه ههن که ماچاش پهنه پاوه. ئهوڵین و گهورهتهرین شارو جههانی که لوا دلێ زێهن و خیاڵیمهره، پاوه بێ!. گهورهتهر که بیانێ و لوانێ دانشگا جه تارانهنه دهورهو لیسانسینه و فوقهلیسانسینه دانشجوێ پاوهیێ فرێم دیێ و فره کهسێ پاوهیێم وینای که پلهو پایهیه سهرشا بێ. دماتهر رام کهوته پاوه و جه نزیکوه وینام. شهرایهت فاریا بێ بهڵام ئیسهیچ دماو ساڵهای ساڵی پهی من ئهوهڵین شارو گهورو دنیاو خیاڵیم پاوهن و ههرپاسه ئیسهیچه پهی من پاوه نیشانێ باسهوادی و عێلمینه. بهڵام جه ویهرو ئهدهبیاتینه و به تایبهت زوان و فهرههنگو ئاروینو هۆرامانی ههمیشه پهیم یاگێ سهرنجی بیهن که چی مهشیو پاوه که گهورهتهرین شاری هۆرامی نشینهن بێدهنگهن و یا ئهگهر دهنگش ههن نیهن جه حهدو ئادینه.
چهنی ئیحترامیم پهی شاعێرا و بنویساو مهحاڵو پاوهی ئینسان ئی پهرسێ مهینه ویرش پانهیچوه که زووهلای ئهنجومهنی ئهدهبیشا بیهن و کاری ئهدهبیشا کهردێنێ بهڵام فرهی جه کاره هۆرامیانهکا جه یاگانێوتهروه ئهنجام دریای و سهرهشا بهرئارد. تهبێعیش ئانه بێ که ئا کارانه مهشیایا جه پاوهنه خولقیایانێ. چون پاوه ههم سابێقهی فرهش ههن، ههم ئینسانێ باسهواد و ئاگایش فرێنێ و ههم گهورهتهرین شاری هۆرامی زوانهن. من پسهو ئینسانێوی ههم جه ویر و خیاڵمهنه و ههم پسهو ئهمری واقێعی تهوانو پاوهی چانهیه فرهتهر مزانو که چن دانه ناسیونالیستێ کۆردیێ بیێبا به نمایهندهو ئهدهبیات و روشنویریش که نه تهنیا کاری هۆرامی نمهکهرا بهڵکوم به ئیفتخارش مزانا که به غهیری هۆرامی ههرمانه بکهرا.
ئا دهسه که به وێشا و دارودهسهکهیشاوه دلێ ماشینیه فلوکس واگونینه راشا بونهوه ههر جهلهسه و کونفرانسێوه ئهدهبی که برێو راوه بهشدارێ ئا مهراسێمانه بانێ و وێشان به سهرباقهو ئهدهبیاتو پاوهی مزانا بێ ئانهیه جیا جه شێعرێ که پسهو فارسا ماچا پهی هاڵی نهبیهی عهریزهی برێو شێعرێ وهشێ کهرا به درێژایی ژیوای ئهدهبیشانه یهک سهفحه مهتڵهبی هۆرامیشا نهنوسیهن. گێره بیێبایچ به وهربهسو ئا کهسایچه که حهز کهرا به هۆرامی بنویسا بهڵام وهرو ئهیشا نهیارابوشا هیچ بکهرا. (فرهی چی کهسانه ئێحتێماڵهن تا زهمانێو جه دهگا یا شارو وێشانه نهزیایبیهنێره ههر نهزانابوشا کهلیمیه کوردی قسێ بکهرا و ئیسه چانهیه که فێرو کوردی بیێنێ و "ئهڵێم ئهڵێم و دهلێم دهڵێم" قسێ مهکهرا وهختهن شاییمهرگێ با!) ئهڵبهت من وێم باوهرم ههن ئهگهر کهسێو گهرهکش بۆ ههرمانیه بکهرو کهس نمهتاوۆ وهرشا بگێرو چه بیاوۆ پانهیه بواچو ئی چن نهفهره بیێنێ به دهلیلو ئانهیه نازا جه شارو پاوهینه جه ویهرو ئهدهبینه ههرمانهی هۆرامیانێ بکریو.
به نهزهرهو من جوابدای به ئانهیه که چی پاوه جه ویهرو زوان و فهرههنگی هۆرامینه نهتاوانش پا شێوه که لایهقشهن و تهوانش ههن وێش برمانو گهورهتهرین جوابهن پهی یاوای به ئا پهرسێ که زوان و فهرههنگی هۆرامی چی جه تاریخو ئاروینو وێشهنه نهتاوانش بنهرهت و فونداسیونو وێش بمهرزنوره. رازو مهسهلێ دێر دهسپهنهکهردی ئهدهبیاتو ئاروینو هۆرامی رهبتش ههن به پاوهیوه و جوابو ئی راز و سوئالێ جوابو مهسهلێ گردو هۆرامانی و زوان و فهرههنگی هۆرامین.
هۆرامان و ئاسمانی بێ ههساره - (داریۆش ره حمانی -مهریوان )
+ نوشته شده در شنبه بیست و ششم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 17:48 توسط ابراهیم شمس
|
ژیوانامهو وێم - 1
وهڵێنه:
ئهمن جه مددهو ژیوایمهنه تووشوو مۆشکێڵێ فرێ و گێچهڵێ جۆرواجۆرێ ئامانا تا ڕادێو که بڕێو چا گێچهڵا لهتمێ فرێشا پهنهم دهینێ و ساڵهای ساڵ ئهسهرشا مهنهنهوه بهڵام ئهگهر گرذو مۆشکێڵاو توولوو ژیوایم گلێر کهروهوه ئیننهو پێشامهذێوی که چی بهینهنه تووشم ئاما و یاگێوهی قووڵهش جه دڵو منهنه وهشه کهرذه ههمیهتشا نهبیهن. دوێ یهرێ مانگێ چهی وهڵتهر پێشامهذێو پهیم ئاما وهرهوه هیچوهختێو فکر نهکهرێنێ پێسهمه سهر بهی نه من بهڵکم هیچکهس فکر نهکهرێ . دلێ دڵیمهنه تووفانێو وهش بی دنیام به ئاخر یاوا و ڕۆح و ڕهوانم تووشوو نهوهشی ئاما بهڵام ڕهحموو خوای گهورهی ئاما بهیاوهریم و ههروهرهنه ئههوهن بیانێوه چهمێم وازی کهرذێوه و دیم فرێ ئینهی دهوروو بهرمهنه و چهم ئینتێزارێو منهنێ فکریانێنه قهوهتوو ئێنسانی ئیننه فرهن به ڕهحهتی متاڤۆ دهرهقهتوو ههر گێچهڵێوێ بهی. ههر چن ئی مهسهلێ باوهڕ نمهکهرو جه دڵوو منهنه هیچ وهختێو حهله بۆ بهڵام چهنیش کهنار مهونهو تا ئا یاگێ بتاڤوو چهنهش تهجرهبه بهدهس ماروو.
ئی مهسهلێ بیه به هۆو ئانهیه که بنویسوو یانێو تهنیا چێوێو که متاڤۆ نهختێو ئارامێش دۆ به دڵوو من نویسهیا گهرهکما جه بارهو وێمهره بنویسوو نیهتم ئانهنه به ههورامی بنویسوو چ خاستهرا چینهیه که ئیسه گهرهکما به ههورامی بنویسوو ئی نویسهیه ژیونامهو وێم بۆ. بهڵێ نیهتم کهرذهن ژیونامهو وێم بنویسوو بهسهر ئامهی فرێ و فراوانێ جه ژیویمهنه بیێنێ بهشکم نهختێو دهروونم ئارام گێرۆ وانهرێ ئازیزێچ کهڵکش چنه هۆرگێرا ههرچن داستانهو ژیوایو من درامێوهی فره غهمگینهنه من داستانهکێم ڕاسهقینێنه بهڵام سهعیه کهروو تا ئا یاگێ بتاڤوو نامێ کهسهکا فاڕوو و جه نامێ ئهسڵیێشا ئێستێفاده نهکهروو.
من جه ماواو ئی چننه ساڵهیه که ئی دایێرهتۆلمهعارفهمه نیانهره هیچ وهختێو داوام ئهو کهسی نهکهرذهن پهیلواو وێش بنیۆره بهڵام چوون ئی بابهته رهبتش به وێم و ژیوای وێم ههن ، داوا کهروو جه دۆسه ئازیزهکام تا به پهیلواو وێشا ههم وهشحاڵم کهرا و ههم یاوهریم دا پهی خاستهر نویسهی.
ژیونامهو وێم
چل و چن ساڵێ چهی وهڵتهر شهوێوه جه شهوه سهردهکاو فهسڵهو پایێزی جه دهگاو شهڕهکانی سهر به ههورامانوولهۆنی ئامانێ دنیا. تاتهم پهیذابیه و ئهرهنیشتهو ئا دهگهی و ئهذایچم خهڵکوو شارو نۆدشهی بێ. خانهوادهو ئاذا و تاتهیم ههروێ جه خانهواده ئژناسیهکا جه دهگاو وێشانه بێنێ. به تایبهت ئهژداذێ تاتهیم گردێشا جه شێخ و مهشایێخ و مهڵڵا گهورهکاو دهگهی و مهنتهقهی بێنێ.
شێخ قهسیم یا مهڵڵا شێخ قهسیموو شهڕهکانی که جه کتیبهکاشهنه وێش (قسیم ابن الحسین) نامێ بهرذهن، چوارهمین پهشتهو من و بابا گهورهو فره جه خهڵکوو شهڕهکانیا. ژیوای ئی زاته بهرزهیه گێڵۆوه پهی دوێ قاڕنێ چهیوهڵتری و یۆ جه خهڵیفهکاو تهریقهتوو نهقشبهندی بیهن که بێجگهم ئێڕشاد و ڕا نیشان دای ڕاو خوای به مهرذمی عهوامی ، جه گۆڕهپانهو عێلموو شهرعێنه دهسێوی بهرزش بیهن به جۆرێو که عالمێ گهورێو ئازهمانهیه پێسهو مامۆسا مهڵڵا نهزیری گهورهو تهوێڵێ جه خزمهتوو ئاذیهنه عێلمشا وهنهن. مهڵڵا شێخ قهسیم ههرپاسه نویسهرێوی هۆردهس و داراو کتیبێ و نویستێوی فرهی بیهن که دماو ویهردهو ساڵانێوی درێژی ئیسه بڕێو چا کتیبا ئیزیهینێوه و ئینهی لاو کۆڕوو مامۆێم (دۆکتر ئیسماعیل شهمس) قهرارا چاپشا کهرۆ.
بابایم نامێ نیانێ .نامێو تاتهو وێش که نامێش ئیبراهیم بێ .مهڵڵا ئیبراهیم که من بیانێ نامهگیروو ئاذی، مامۆسای ئایینی و مهڵڵاو دهگاو شهڕهکانی بێ . حهکهیتێ فرێم جه بارهشهره دهموو ڕیشچهرماو دهگهینه ئهژنهویێنێ. ماچا سهفهرێ فرێش کهرذینێ و ژهنی فرێچش ئارذێنێ. مهڵڵا ئیبراهیم شهخسێوی دیندار و ئههلوو تهریقهتی بیهن و دهنگوو بانگ و سهڵاتیش مایهو ئارام بیهی دڵوو مهرذموو دهگهی بیهن. ههر پاسه بابام و تاتهیچم دلێ ڕاو تهریقهت و دهروێشیهنه بێنی.
ئی واتێ نیشانه مذا که من جه یانێوی ئایینی و مهزههبیهنه پهیذا بیهنا.ههر چن که جه ساڵهکاو زارۆڵهییمهنه ئاننه چێوم ویرهنه نیا، بهڵام ئادهورانه وهشتهرین دهورانوو عهمریم بێ چوونکای جه باوشهو ئهذهیوهنه پهروهریانێ که نموونێوه جه ئهذهیوێ دڵسۆزه و دڵپاکه و وێویهره و زهحمهتکێشه بێ . ئهذام جه ژیوایشهنه فره بێ شانسه بێ وهڵێ ئینهیه چنی تاتهیم زهماوننه کهرۆ ، دوێ شوێ تهرێش کهرذێبێنێ شوو ئهوهڵیش سهرشهره ژهنیش ئارذێبێ شووی دومیچش چل ساڵێ جه وێش گهورهتهر بێ . ههرچن جه ههروێ شوهکا زارۆڵهش بیهبێ بۆناخاترهو ئی مهسهلێوه جه ههروی تهڵاقش گێرتهبێ .تا یاگێو ئینا یاذمهنه ئێخلاقوو تاتهیچم چنی ئهذهیم خاس نهبێ ئهڵبهت ئینه گێڵۆوه پهی خۆڵق وخوو تاتهیم که هیچوهخت نهپهسینانم. ههرچن ئهذام چن ساڵێو جه تاتهیم گهورهتهره بێ ، بهڵام عهقڵ و زانایی و زهریفی فرهو ئهذیم بیهبێ هۆو ئانهیه ئێمتیازش ملوو تاتهیمهره سهرتهر نیشانه بذۆ.
ساڵهکاو ئهوهڵوو ژیوایو من بهرابهر بێ چنی وشکهساڵی جه مهنتهقهنه پاسه که خهڵکی گێڵناڤه و باس کهرا، ئێننه چێو نهبێ پهی ئینهیه ئاورایێنه نهمرا، مهجبوورێ بێنێ بلا پهی کهشی و چاگهنه چێوانێو پێسهو بلووی و ڕیشهوگیواوی بارا. ئی مهسهلێ جه مهنتهقهو ههورامانیهنه فرهتهر وێش نیشانه دێ چوونکای فرهتهروو خاکوو ههورامانی کهش و کۆ بی و زهمینش پهی کشت و کاڵی نهبێ مهرذمێچ نهتاوێنێ ئێحتیاجاتوو ژیوایشا به دهس بارا .ئهڵبهت فرهو دهگایاو ههورامانی ههر پێسهو دهگاو شهڕهکانی باخ و باخات و سهمهرێوی فرهشا بێ و جار جار مهرذم سهمهروو باخهکاشا سواروو ههر و ههسهری کهرێنێ و لوێنێ پهی کاروانی . کاروان کهرذی مهرذموو دهگایاو ههورامانی پهی یاگانێوی فره دووری پێسهو مهیذهشتێ و شارهزووری که جار جارێو ڕهنگا مانگێو توولش کێشته بۆ، بهحسێوی توول و درێژا که متاوی چنها کتیبێ جه بارهشهره بنویسی. ئارۆ جه ههورامانهنه ههر کهسێو جه یانهشانه و یام جه تایفهشانه کهسێو ههن که زهمانێو لوابۆ پهی کاروانی باوهر تا بۆ ئیننه باسێش ههنێ پهیتا کهرۆ پێسهنه کتیب داستانێوی فره شیرینی. من جه دهموو پیراوه بهتایبهت جه دهموو تاتهیمهوه فرهم ئهژنیهن بارێڤوو ههسهرێ ههناریشا بهرذێنێ لوهینێ تا یاوهینێ وهڵاتوو ئیلام و لۆرسانی تاتهم واچێ وێم ڕهنگا پهنج کهڕهتێ به پێاذه لوابوو پۆلدۆختهر .شهڕهکان سهمهرێوی تایبهتوو ووێش بێ ههناروو شهڕهکانی جه گرذ یاگێوهنه مهشوور بێ و خاستهر وهرشیێ . جه ڕوانی عادیهنه ههر بارێو ههناری به دوێ بارێ گهنمه واڕیێوه.
ههرچن گۆزهرانوو ژیوای ئێمه به نسبهتوو مهرذموو دهگهی خاستهر بێ بهڵام به خاترهو دڵعادزی بهینوو بابایمهنه و تاتهیمهنه ، تاتهم جه یانهنه بهر کریا و وهعزهو ئێمه خرابیا تاتهم پیهیوی تنن و دژماندهر بێ حیچ ڕهیوهش پهی ئهوهگێڵای و ڕهحم کهرذی بابایم ناسێبێوه. ئینه بێ که ئاذیچ پێسهو گرذوو مهرذموو دهگهی باروو سهفهریش بهس و لوا پهی کاروانی.
ئێتر تاتهم فرهو وهختا کاروانهنه بێ و من و براکهم فره کهم چمما پهنهش گنێ . تاتهم پیهیوی زهحمهتکێش بێ بهڵام هیچوهخت وهزیفهو تاتهییش بهیاگێ نارذ من هیچوهخت نهذیم تاتهم لاونۆمهوه من ئهگهر ڕوێو سهذ کهڕهتێ زارۆڵام ماچ نهکهروو دڵم ئارام نمهگێرۆ تهعهجب کهروو حهتا کهڕهتێو نهذیم ئی چێومه جه تاتهیمهنه نهذی .
ههر وهختێو جه سهفهرهنه ئهیوه ، به یاگێ شاذی، دلێ یانهو ئێمهنه جهنگ و ئاژاولێ بێ و سهوقاتش بهذ رهفتاری چنی ئێمهو ئهذیما بێ.ههرگیزای ههرگیز بهذرهفتاریش و کۆشتهی ئهذی بهسهزوانێم ویرم نمهشۆوه. ئهلعانهیچ به یاذ ئارذهو ئا خاتراتیه دڵم به ئێش مارۆ. من ڕهنجوو ئهذیم و بێ مهنتێقی تاتهیم فرهم دیهن .تاتهم نه تهنیا چنی ئهذهیم ، چنی ئێمهیچ (من و براکهم ) خراب بێ و دایمه شهقکاریما کهرێ .
ئهڵبهت جه ژیوای ههر ژهن و پیهیویهنه سلیقێ فهرقشا ههن ههرکهس داراو ژهن و زارۆڵهی بۆ ئینیشا مزانۆ . من سهعیهم کهرذێنه پێسهو تاتهیم نهبوو جه ههر تاتێوی فرهتهر ویروو زارۆڵهکامهنه بیهنا به تایبهت زارۆڵێو ژهنی وهڵینێم . ههر چن چنی ئهذهیشا جه درێژهو نۆزه ساڵا پێوهره ژیوای حهتا ڕوێو سهلێقێما یۆ نهبێنێ بهڵام بۆناخاترهو ئینهیه زارۆڵهکێم پێسهو منشا پهنه نهی و ئاوارێ نهبانێ تاقهتم ئاهورد تا وهختێو کۆڕهکهما قهبووڵ بی پهی دانشگای ئاوهخت ئامانی ویروو وێمهره.
چوون ئی وتارێ داستانهو ژیواو منهنه و داستانهیچ مشیۆ جه ئهوهڵهوه گێڵیۆوه ، منیچ گێڵوهوه پهی وهڵێ . من جه درێژهو ژیوایمهنه سهختیێ و گێچهڵێ فرێ ئامهینێ سهرهمهره. سهختیێ و گێچهڵێ ژیوایو من بۆناخاترهو نهبیهی ئهذهیم بیهن.ئهذا نهعمهتێوهی خواییهنه که ههر کهسێو بۆش، بهڕاسی وهشبهختا. بهداخهوه من فره زوو ئهذام جه دهسم دا وهڵێ ئانهیهنه بتاڤوو جوابوو کۆچلێو جه زهحماتهکاش دهۆوهوه . خهم و خهفهتوو بێ ئهذایی ساڵهای ساڵا بیهن ئۆقدێوی فره گهوره و جه دڵمهنه یاگێش وهشه کهرذێنه. حهتتا ساڵها دماو مهرگوو ئهذهیم زهمانێو که ژهنیم ئارذه و بیانێ ساحیبوو ژهن و زارۆڵهی باز ئاواتهم ئینه بێ شهڵڵای ئهذام زیننێ بیهیا تا بتاوهیام زهڕێو جه زهحمهتهکاش جواب دهۆوهوه. جه داستانهکێ دوورێ نهگنمێوه ههرچن من نامێم نیهینه داستانه بهڵام ئینه ئهوهگێڵنای ژیوای ڕاستهقینهو وێما.
جه ئهذهی واتم پهس منیچ جه ئهذهیوه دهسش پنه کهروو.
ئهذایچم حهر پێسهو وێم پهیذا بیهو ڕهنجی بێ متاڤوو واچوو من وارسوو ڕهنجهکاو ئهذهیمهنا. ئهذام ههڵای به سنعوو جوانی نهیاوهیبێ به عۆرف و سۆنهتوو ئازهمانهیه بێ ئیجازه و ئێختیاروو وێش مذاش به پیهیوی که به ئێستێلاح ماچاش پهنه مامۆسا .
بابا گهورهی ئهذاییم نامێش سۆفی ئهورهحیم که حهر پێسهو گرذوو خڵکوو نۆدشهی ئاذیچ لهقهبێوش بێ . لهقهبش ئهولهمهیجان بێ. بابا ئهورهحیم پیهیوی دیندار و مهزههبی بێ و دایمهدهره نماکاش جه مزگیهنه وانێ .کناچهکێش مذۆ به مامۆسای. (ئاذیچ لهقهبێوش ههن من دڵم نیا پهۆوه نامیش دهو). کهمێو قۆرعانش وهنهن و بانگ واچوو مزگیا. ئهذام فهقهت حهوت ساڵێ چنیش زێندهگی کهرۆ دماو حهۆت ساڵا جه حاڵێوهنه دوێ کناچێو کۆڕێوش بیێنێ، چنهش تهڵاق گێرۆ . دهلیلهیچش ئینێ بیێنه که مامۆسا دهرزوو قۆرعانیش به کناچا دان یۆ چا کناچا خهڵهتنۆ چنیش زهماوننه کهرۆ ئهذام و زارۆڵهکاش وێڵێ کهرۆ. ئهذام حهۆت مانگێ جه یانهی جیانه چنی زارۆڵهکاش مژیڤۆ دماو ئانهیا مهتیێوم بۆ (مهتی حهنیفێ ئهذاو نهسرهدینوو لێقهذی) که به زۆرداری و قهوهتی مهشووره بیێنه ملۆ دهقێو مذۆوه مامۆسای و زارۆڵهکێش مذۆ ملشهره و ئهذهیچم مارۆوه و ئێتر نمازۆ بلۆوه.ئینه بۆ که ئهذام پهی ههمیشهی چا شووێشه جیا بۆوه.
جه مهورێدوو شووی دوومیش پێسهمه ئهژنیهن حاجی ساڵح مهنشوور به ساڵحه سوور ڕوێو جه مهجلێسێوهنه که تۆفێق بهگیچ جاگه بیهنه ،چهمش گنۆ به ئهذیم که مزانۆ هێوهرژهنیهنه به تۆفێق بهگی ( پێوهره ڕابێتهی دۆسیشا بیهن) ماچۆ ئی ژهنێمه پهی دهس گێره . تۆفێق بهگیچ بابایم چڕۆ و وهلحاسڵ زهماوننه سهر گێرۆ. حاجی ساڵح پیهیوی پیر بۆ به ئێحتماڵ نزیکهو چل ساڵا فهرقووو سنعیشا بیهن. ئهذام فهقهت دۆێ مانگێ لاشهوه منیشۆره و تهڵاقش چنه گێرۆ بهڵام زارۆڵێو لهمهشهنه بۆ. ئی کناچێشه یانهو بابایمهنه پهیذا بۆ دماو شۆتهوه بڕیهی مذاشهوه ملوو تاتهیشهره.
جه بارهو چهنیبیهی شوو کهرذهی به تاتهیم وێم برێو چێوێ زانێنێ بهڵام ههرچی چێگهنه منویسوو دهموو براکهیمهوه (فاتێح ) ئهژنهویێنێم.
بابام (تاتهوتاتهیم) دهروێش محهمهد پیهیوی سهرشناس و داراو مڵک و ئهمڵاکێوی فرهی بێ هیچوهختێو یانهش جه مێمانی هاڵی نهبێ . بهێنێوی بێ ژهنهکێش (مامام) تووشوو نهوهشی ئامهیبی ههرماناو یانهی و وهیکهرذهی زارۆڵه وهذا جه دهسشهنه نهی. قهوم و کهسوکار ئسپارابێشاره به بابایم ژهنێوهتهره بارۆ ڕوێو بابام چنی تاتهیم که جوانێوی حهڤذهساڵه بێهن ڕاشا گنۆ نۆدشهو ملا هانهودهشتێ یانهو بابایم .ئهژنیهبێش سۆفی ئهوڕهحیم کناچێوهی هێوهرژهنیش ههنه به نیهتوو داواکهرذهی ئهذهیم ملۆ یانهشا . داواو ئهذهیم کهرۆ ئهذام ماچۆ من گهرهکم نیا بێ ئێحترامی کهروو بهڵام تۆ پیهیوی پیرهنی ومن ژهنێوهی جوانهنا ئی ههرمانێ ئاخروئاقێبهتێوی خاسش نیا بابام وهختێو مزانۆ ئهذام ژهنێوهی ژیرهو تهجرهبهدارهنه و نیهتیچش جه ژهن ئارذهی فهقهت بیهو ژهنێوێ جهیانهکهشهنه پهی ههرمانا بیهن ، به تاتهیم ماچۆ ئهگهر گهرهکهتهنه تا داواش کهروو پهیت. تاتهیچم حهز کهرۆ. پی جۆره ئهذام شوو کهرۆ تاتهیم.
ئی وتارێ ئهوهڵ جار پهی وانهری پێسهنه ڕازێوێ (رۆمان) یانێو ئایا ئێمکانش ههن ژهنێوه تا ئی حهده جه ژیوایشهنه ئاننه بێ شانسه بۆ و رۆزگار گهمهش پهنه کهرۆ؟ ئهذا و تاتهم ساڵهو 1340 رۆجیاری پێوهره زهماوننه کهرا. ئهذام سی ساڵش بۆ و تاتهیچم حهڤذه ساڵێ یانێو سێنزه ساڵێ بهینشا بێ. بهڵام ئی بهینه ئانه نهذێ چهمهوه چوون ئهذام ژهنێوه زهریفه ، وهشهسیا و ئاقڵه بێ و تاتهم ئی شاخسێشه نهبێنێ .
چن مانگێو یانهو بابایمهنه گۆزهران کهرا بهڵام تاتهم و بابام پێوهره گژیا و تاتهیچم بهرکریۆ و به ئێستلاحوو ئازهمانهیه بهری کریۆ ئهذا و تاتهم مزیاره و حهر جه شهرهکانهنه با کرێهانشینو لالۆ نهسرهتی .یانهکهشا دوێ گهزێ بیهن به نۆعێو که به سهختی تاوانشا نهفهسه کێشا. ئا زهمانه پهیذا کهرذهی تیکێو نانێ فره سهخت بیهن و ئهذا وتاتهم حهتتا تیکێو نانهیچشا نهبیێنه .ئهذام پا منیو ملوو غرووروو وێشهره و ملۆ پهی لاو بابایم تا کۆمهکش چنه گێرۆ بهڵام بابا بهبێڕهحمی ئهذهیم مزنۆره . تاتهم لاو قهوماوه کهمێو زهر قهرز کهرۆو ملۆ پهی سهفهری . ههروهرهنه وهزعهو زێندهگیشا ئارام گێرۆوه و دوێ زارۆڵێشا (دوانێ) با نامێشا منیا فاتێح و ناسێح . وهختێو ئی دوانێ پهیذهی با ئهذام نهوهشهو زهمێن گیره بۆ ئهچێگهیچهنه سهرنوێشت روهی ۆیسهو وێش دووباره نیشانه داو ژهنێوهی بێچارێش بێچارهتهره کهرذه. ناعهلاجی ئهذام کهرهتێوتهر لواوه پهی یانهو تاتهیش تا چاگه عهلاجهو دهرذێش کریۆ ئی کهرهتیچه مهسهلێ تهڵاقی ههمباز ئاماوهرهوه.
دوانهکێ یانهو بابایمهنه لاو واڵێ تاتهیم " مهتی جهننهتێ" وهی کریێنێ ههڵای مانگێو نهویهرذهبێ فاتێح نهوهش گنۆ و تاتهم پهی ئینهیه نامرۆ بهرۆش پهی نۆدشهی لاو ئهذهیش. تاتهم گێڵنێوه : " فاتێح بهینو ڕاو نۆدشهیهنه ئێننه گرهوا کهوتهنه مهرگ من خیاڵم کهرذ مهرذن کهلل چنهرهیهوه نیامهنه دلێ وهروێ بهڵام ههم سهفهرهکهم ( لالۆ خهسرهو) لوا هۆرش گێرت تا یاوایمێ نۆدشه داما تهحوێڵوو ئهذهیش" . ناسێحیچ که به زاهێر ساق و سڵامهت بیهن لاو مهتی جهنهتێوه وهی کریۆ بهڵام مانگێو مهخوهینۆ و بۆنهو ئاورایهو عهمرهو خوای کهرۆ.
ئهذام وهشه بۆوه جه حاڵێوهنه جه تاتهیم جیا بیێنهوه ئی جیایه دۆێ ساڵێش پنه مشۆ پاسه براکهم (فاتێح ) گێڵنۆوه ڕوێو جهڕوا ئهذام چنی کۆمهڵهو ژهنا ملۆ پهی کهشوو شهڕهکانی پهی گیواو کهننهی فاتێحیچ که دوێساڵێو ورذێوش بیهن بهرۆش چنی وێش .ئهذام ئهنقهس جه ژهنا جیا بۆوه و فاتێحی بهرۆ کهمێو وارتهر که مڵکوو بابایم بیهن وه بابا حهمهیچ خهریکوو ههرمانێ بیهن .به فاتێحی ماچۆ لوه پهی لاو ئا پیا پیرهیه ئانه باباتا وێش گێرۆره فاتێح ملۆ نزیکوو باباحهمهی ئاذیچ تهعاجب مهنۆ ئهچی کهش ق بیابانهنه ئی کۆڕه چکۆ ئاما ڕهحمش ملۆ پۆره و ماچۆ بهخوا ئینه ئهولاذوو وێما ئهذایچم مێش نیشانه مذۆ بابام دهس کهرۆ گرهوای و قهسهم موهرۆ مشیو بهیهوه و تهڵاقهکه وهش بۆوه. ئه پی جوره بارێوتهر ئهذام مهیوه پهی شهڕهکانی و دماو دوێ ساڵا منیچ پهیذا بوو.
داستانهکێ درێژهش ههن
+ نوشته شده در چهارشنبه بیست و سوم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 6:35 توسط ابراهیم شمس
|
دۆسێ ئازیزێ گر جه ده س شیێ - ماموسا هه یاس غه ریبی
پێشکه ش به رۆحوو کاکه محه مه دی مسته فازاده ی
دۆسێ ئازیزێ گر جه ده س شیێ
هه راڵه بره یمی په ل په لێ بیێ
چێش که روو ده سوو مه یلوو یاراوه
ملا و من مازا لاو په ژاراوه
گا به وه شی و سه یرسه رمدام وه نه
گا به نا وه شی به ر مشام چه نه
هه ر له یلێ وینام شه که ر ڕازێ بێ
زڵفوو چه م سیا ساحیب نازێ بێ
نه زانام وه دڵ چۆن سه نگی خاراش
تا بیا سۆته و خه موو په ژاراش
ئیسه ها کووشتاش داخوو جیایی
ته گبیرم بڕیان غه یر جه ته نیایی
+ نوشته شده در یکشنبه بیستم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 7:11 توسط ابراهیم شمس
|
چێش کهرمێ تا حورمهتما پهی بنیاره؟-فهردین ههورامی
تا ئیسه چننه جارێ خیابانهنه، بازارهنه، ئیدارێوهنه یام یاگێوهنه چنی کهسیهتهری قسێتا کهردێنێ و گهرهکتا بیهن کهمیێ خهم و خهفهتتا بهرباردێ و دڵتا گهش و روحتا سرهوندێ وهلیم وهروو برایوی سورانی زوانی (حهتا ئهگهر زاروڵهیچ بیه بو!) مهجبورێ بیێندێ زوانتا فاڕدێ و نابهدڵ بلدێ سهرو زوانو ئادی؟ئهمن تا ئارو که 40 ساڵێ جه عهمریم ویهرو ههجگیز نهدیهنم کهسێوه سورانی زوان پهنهم واچو: "ههورامی قسێ کهره منیچ حاڵیم بو"! یام ئادیچ به ههورامی قسێ کهرونه؟ فرهو جارا دیهنم ژهنی، کناچێ و حهتا پیای گهورێچ نامهینێ پهنه واچا ههورامیێنی! حهتا وێچم مودهتیه فره روهم نهبێ یام راسهش واچوو زاتم نهبێ واچوو ههورامیهنا؟!
ئارو ویرش کهرووه نمهزانوو واچوو خهتاو وێم بیێنه یام خهتاو دهوروبهریم؟ ئهرێ من نمهزانوو چهنی بڕیه ماچا هیچ فهرقێما نیا و یونمێ و گردێما زوانما کوردین!؟ وهختێ تو ئینای دلێ خهڵکیوینه که ماچاشا پهنه کورد، بهڵام تو زاتت نیا به زوانوو وێت قسێ کهری! لایتهریچوه مشیۆ جه کیانوو کوردی دیفاع کهری؟ بێ ئانهیه جه مهزایا و قازانجو ئی وێلکنایه بههرهمهند بی! ( یانێ : منهته بنیا سهرت و ئیجازهت بدا که واچی کوردهنی؟! یا جه نهتهوهو کوردیهنی!!) و ههر ئا مللهتیچه پهی زوانهکهو تو جوکێ وهشێ کهرونهو ماڕونهت!! ئاوهخته ئێتر ههرهقهتی گنیهنه دلێ حرس و جوشو وێ واردهی. چارێوهیچت نیهنه یا مشیۆ نهنگو وێ نهبیهی قهبووڵ کهرینه و بلی سهروو زوانیشا یام مشیۆم داواو حهقی کهرینه و به جهنگ و گژیای راو وێت کهریوه یام ئانه که بازیشا جیا.
دهی ئاخر عهشرهت! وهختێ من وێم نهبیا، نهتاوو به زوانوو وێم قسێ کهروو، بنویسوو، بوانوو یام حهقوو بیهی مهدهنیم نهبو(مێدیا، روزنامه، مهدرهسه و ...) حهتا هیچ یاگێوهو کوردهسانیچهنه، نه جه زوانیم حاڵیشا بو، نه ئانه که پتاوا به زوانم چهنیم قسێ کهرا؟ ئاوهخته به چه روێوه واچوو کوردهنا؟!
یۆ مشیۆ بیارو رێک واچو ههنا نام و نیشانش نهوزونه پهنا (سیامهند هۆرامی)
حورمهت ئهرهنیای یانێ ئانه که پا جوره که ههنی قهبووڵت کهرا و رات کهراوهو جه گردو مهزایاو ئا مللهتیه بههرهمهند بینه.
ئیسه چێش کهرمێ تا بیاومێ پا حهقا؟
مشیۆ سهر به وێ وهزمێنه دلێ دهس و پا شانمێ و بهیمێوه مهلێ (سیامهند هۆرامی)
مشیۆم دهس کهرمێ به نویسهی، گرد لهیوهو گرد یاگێنه به عام و به ئاشکرا به باوهڕیه پتهو دلێ مهدرهسه، ئیداره، خیابان و بازارهنه به زوانو هۆرامیی قسهو باس کهرمێ و نهتهرسمێ. به زاروڵهکاما و کهس و کاریما ویهردهو زوانهکهیما واچمێ تا بزانا تاریخهنه کێ بیێنمێ و ئیسه کێنمێ؟ به گفت و کهلامی دروس و مهنتقی دهلیلهو حهق بیهیما واچمێ.
منبع : http://harmane.blogfa.com/
+ نوشته شده در شنبه نوزدهم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 17:9 توسط ابراهیم شمس
|
به بۆنهو چاپوو دوه کتیبهکهو کاکه فهرشید شهریفی
ڕوێو چی ڕوانه ئی دی ئی سڵهکهم بڕیابی مهجبوور بیا بلوو پهی کافینێتی چاگهنه چهمم کهوت به دوێ کتیبا که به ههورامی نویسیهیبێنێ تهماشهم کهرذێ نامێشا ئینه بێ: تارمایێ بۆگهنێ و داستانهو دهسکێشێوه . فره وهشحاڵ بیا بهڵام وهختێو نامێو نویسهرهکهیشا وهنهمهوه وهشحاڵیم فرهتهر بی تا ڕادێو که وێم نهگێرتم و وهشحاڵیهکهم نیشانهم دا و جه یاسری خالدی زادی ساحیبوو کافینێتهکهی پهرسام ڕاسی نویسهروو ئی کتیبا ههر ئا فهرشید شهریفیهنه که ساحیبوو چنها کتیب و تهرجمهیا به زوانی کۆردی ؟ واتش ئهرێ و ئیسه هۆرسهن به ههورامی منویسۆ تازه چن کتیبێ تهرێچش ئینهی چیروو چاپیهنه. من جه شهوقوو ئینهیه که فهرشید شهریفی به ههورامی کتیبش نویسهن و چاپش کهرذن ، جه ههر نۆسخێوی ده کتیبێم ئهسهی و خهڵاتێم کهرذێ به ڕهفێقام. ئاخر دوێ ساڵێ چهی وهڵتهر فهرشید وتارێوش جه بارهو ئینهیه که ههورامی زوانا یا لههجهن به فارسی نویسهبێ و جه ئاخرهوه نهتیجێش گێرتێ بێ ههورامی لههجهن و کهس حهقش نیا ههورامی به زوان بزانۆ. ههر چن من سهروو ئی وتاریشه بهحسم بێ بهڵام جه دایێرهتۆلمهعارفوو ههورامانیهنه بڵاوم کهردهوه .
شکێوهش نیهنه چنه کاکه فهرشید نویسهرێوی به هێز و ڕۆشنویرا وه ئیسه یاگێ وهشحالڵیێوی فرهیهنه که خامه به هێزهکهش چهرنانشهوه ڕوهو زوانی ئهذایی و ههر پاسه که وێش جه پێشکهشکهردهو کتیبهکهیشنه نویسهنش ، ئۆمیدواریش پارێزیای زوانی ئهذاییا.
کاکه فهرشید دهس وهش
+ نوشته شده در جمعه هجدهم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 9:15 توسط ابراهیم شمس
|
عکسی از نویسنده وب
دورنمایی از " سرکاو " کوهی مشرف بر زادگاهم شرکان
نام کاربری دایره المعارف هورامان سرکاو است.
+ نوشته شده در چهارشنبه شانزدهم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 16:26 توسط ابراهیم شمس
|
زوانوو ژیوای - محهمهد مستهفازاده
به بۆنهو چاپوو ئاخرین کتیبوو هۆردهس و ڕۆشنویر ،خوا چنه ویهرذه کاکه محهمهد مستهفازادهی به نامێو زوانوو ژیوای ئی مهقاله ههر ئهپی نامێ که به قهڵهموو ئا ئازیزهیه نویسیان چێگهنه منیهوشهره
ادامه نوشته
چهنی بدیهیمێ پهی زوانهکا؟
پهیوهندیوی دروسی ئینسانی ههواڵ پهرسهی، ئهههمیهت دای به یۆتهری و ئانه که بتاوی حهز، سوزی دهرونی و ههرهقهتینت بهرباری، برمانی و بدهیش بهکهسێوتهری؛ هونهریوی گۆرهو رهمزیوی بنهڕهتین پهی وهرلوای و هوروهستهی دلێ مهیدانه جوراوجورهکاو ژیوایهنه. دیارا ئا هونهریچه به وهسیلهو زوانی مهینه دلێ مهیدانهکا بهڵام به کام زوان؟
( ت.ک نامه نویستهی به زوانی هۆرامی پهلو7ی)
ئهگهر گهرهکتابو دینو ئیسلامی (عالتهر) بژناسدێ و سهره جه قورئانی(پیروزی) بهرباردێ، چه زوانێو فێرێ بیدێ خاستهرا عهرهبی یام فارسی؟ ئهگهر گهرهکتابو پزشکی بواندێ و ئایهندهنه بیدێ به پزشکێوی چنهئاما و تایبهکارو بهشێو جه لاشهی، کوردی بواندێ خاستهرا یام ئێنگلیسی؟ ئهگهر گهرهکتابو دهورو دنیای بدهیدێوهو گردو کشوهرهکانه گێڵدێ (بێ رائهرمان و دهسینهو هورئهوهگێڵنهی) هۆرامی به کارتا مهی یان ئێنگلیسی؟ وهختێو حهز و سوزی دهرونیتا مرماندێ، شادی کهردێ، گرهودێ، خهم و خهفهتتا هورمڕێچدێ یام هاوارێ کهردێ و لاڵیهیدێوه ئۆ خودای چه زوانێو به کار ماردێ هۆرامی یام فارسی؟ تا ئیسه چننه جارێ واتهنتا: ئارو ئننه به فارسی، کوردی، ئینگلیسی و... دوانا_قسێم کهردێنێ_ ئهجوم تا چننه روێتهر سهرهئێشهی و مانیاناییم بهر نمهشو! راسی چی پاسنهنه؟ مهگهر ئانه چێشا بو به باعێسو ئینهیه که قسه کهردهی به زوانه جیا جیاکا ئاننه فهرقشا بو پێوهره ؟ چی تهنیا به یۆیشا نمهمانیهیمێ؟ ههر پاسه که وینیۆ گهرهکمانا زوانهکاو دهوروبهریما جه روهو ههرمانهکاشاوه دهسهبهندی کهرمێ، ههڵبهت مشیۆم وهڵێنه ئینهیه واچمێ : "گردو ئینسانا جه ههر کو دنیای به ههر زوان، رهنگ، دین، نژاد و مهزههبێو که ههنێ دلێ روح، جهوههر و نیازهنه بهرابهرێنێ و هیچ فهرقێوشا نیا پێوهره. گردو زوانهکاچ داراو گردو ئا قابلیهتانێ که وارهنه باسشا کهرمێ، ئانه کار کهردهی و کارنهکهردهی سهرو زوانێویا که ئا قابلیهتێشه مدو پهنه یام نمهدوش پهنه! ئێدیچ هورگێڵۆوه پهی قسهکهر یان واچهرهکاو ئا زوانیه. ههر پاسه گرد کهس ئازادا به ههر زوانێو که دڵش بوازو قسێ کهرو یان بنویسونه و هیچ کهس پهیش نیا به یۆتهری واچو چی پا زوانیه قسێ کهری یام منویسی؟ هیچ کهسیچ حهقش نیا زوانو یۆتهری سوک کهرو، بهلاری بهرونه یام ماڕوشهنه دلێ زوانێو تهری. هیچ بههانێوه پوچه و نائینسانیهیچ(ناسیۆناڵیستیه، سیاسیه، وێ بهزل زانای و ...) ڕهوا نیهنه پهی ئانهیه زوانێو بریۆ بهینهنه.
ئهمن گهرهکم نیا ئێچێگهنه باسهکهی بێ دهلیل درێژ کهروو، تهنیا دڵم پوهن ئا تابلو زوانیه که ئارو ئێرانهنه ئینا وهره چهماماوه و پیویۆ دیماشکرا کهروونه تا زهرورهت و ئهههمییهتو زوانهکهیچما بهر گنو.
دهسه بهندی زوانهکا:
1_ زوانی ئهدایی (هویتی، درونی)
2_ زوانو دهسهڵاتی (ملی، کشوری)
3_ زوانو دینی (اسلام،یهود، زردشت و ...)
4_ زوانو زانستی(علمی)
5_ زوانو بهینو وهڵاتا (بین المللی)
6_ زوانو کوجیه و بازاری (محلی)
کارکهردو زوانهکا:
الف_ ئهدایی/ ئهوهڵیه/ دهرونی/ حاڵ/ بیهی/ ژیوای/ یانهی/ لهزهت
گردێما مزانمێ زوانی ئهدایی کاما، بهڵام گاههز تا ئیسه زهرورهت و ئهههمیهتش پهیما روشن نهبیهبوڤه! زوانی ئهدایی ئا زوانهنه که ئینسان دلێ وێشهنه پادێ چنی ويش قسێ کهرونه یام ئا زوانه که ئهوهڵهوه دنیاو دهوروبهری، چێوێ، مهفهومێ و ... به دهسینهو ئادی فام و دهرک کریا. به واتێوتهر کاسهو ئاوهزو ئینسانی چاگهنه شکڵ گێرونه یان فام و ئاوهزش مجیۆنه دلێ قاڵبو ئا زوانیه. چون بنهڕهتو یانهو دهرونو ئینسانی دلێ زهمینو ئی زوانیهنه بڕیۆنهو دماتهر ئهوێ مهفهومهکێ سهرو ئادیهوه مهرزیاره پهس متاومێ واچمێ: زوانو یانهو دهرونیا. پۆچی دماتهر تو ماچی: من هۆرامیهنا، ئهو ماچو: من عهرهبهنا، ئێد ماچو: من فارسهنا و یۆتهریچ ماچو من کوردهناو... یانێ؛ ئا زوانه بیهن به بنهڕهتو بیهو ههر کهسیوی! یان متاومێ واچمێ بیهو ههر کهسیوی چاگهنه بهر مهی.
ئێچێگهنه پهرسێوه وێش مرمانو که مشیۆم جوابش بدهیمێوه، ئادێچه ئینێنه: ئایا ئا کهسێ ئهوهڵهوه هامزهمان دوێ زوانێ یام یهره زوانێ فێرێ با به واتێوتهر ئا کهسه دوه زوانه یام یهره زوانه، ههر دوه یام یهره زوانهکهشا حکمو زوانی ئهوهڵیهی یان دهرونیش ههن پهیشا؟ حهتمهن بڕێو ماچا ئی پهرسێ پهیجوریێوی ڤهرڤهڵای مهیدانیش گهرهکا تا به یاردهی پهرسنامهی و شیهوهکهردهی راوینهکا بیاومێ به جوابێوی دروسی!؟ بهڵام خو ئێمه وێما گرد روێو دهوروبهرمانه ئا جوره کهسانا وینمێ، قسێ کهرمێ چنیشا و پهرسانما چنهشا، ئادێچێ جوابشا ئینهنه و ماچا؛ قسه کهردهی به ئا دوه یا یهره زوانهیه راحهتا پهیشا بهڵام تهنیا یهک زوانی دهرونیشا ههن. حهتا پهی لههجهکاو زوانی هۆرامیچ، ئێمه تهنیا به لههجهو شارودهگاو وێما راحهت متاومێ قسێ کهرمێ و لهزهت بهرمێ، بهڵام پهی حاڵی بیهی جه ههنترینی هیچ گرفتێوهما نیهنه پێوهره چون گردێ لههجێو جه یهک زوانیهنێ (ههڵبهت ئی ئهسڵیچه بڕیۆ ملو گردو زوان و لههجهکاره).
ئهژنیهنتا ماچا: "ههر کهس یانهو وێشهنه پادشان". چی؟ چون ههر جورێو مهیلش کێشو منیشوره، گێڵونه، موهرونه، مووسونه و ... رێک ئێچی پهنجهرهوه متاومێ واچمێ یانهو دهروونیچ جۆلانگاو زوانی دهرونین، پۆچی ههر جورێو مهیلش بو وێش مدو دیاری. ههر پاسه حهز، سوز، شادی، خهم و خهفهتیچ کاڵاو دهرونیهنێ پۆچی ئادێچێ تهنیا پا زوانیه کامڵ بهر وزیا. دیارا ههر جوره ویر، خیاڵ، ئهندیشه و... به دهسینهو واژا دلێ تهشکو "دهستور زوان" یهنه مهیا سهرو زوانی و وێشا مرمانا. ئینهیچه ئاشکران؛ ههرچی چوارچو زوانو دهرونی قهویتهر، مهیدانو واژهکاش فرهتهر، عالتهر فێرش بیهبی؛ حهز و خواستێچت دهقێقتهر و رهوانتهر مدهی بهر. ههر پاسه دوهیچت چنی وێت و خڵکی خاستهر، وێپهرمیت فرهتهر و قهویتهر، دیایت به دنیای راحهتتهر، شادی و سرهوایچت قوڵتهر و بادهوامتهرا. بێجگهم ئینیشا تا ئارو قوڵتهرین لهزهتی دهرونی پهی بهشهری لهزهتو شناخت یان "عێرفانی" بیهن و ئادیچ تهنیا به زوانو"حاڵ"ی بهیان کریۆنه نهک زوانو "قاڵ"ی. زوانو قاڵی ئا زوانهنه که بهرهوه مهینه دهرونو ئینسانی بهڵام زوانو حاڵی دهرونهڤره هورزو.
+ نوشته شده در یکشنبه سیزدهم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 19:19 توسط ابراهیم شمس
|
زوانی ئهدایی - شیعرهو مهرحوم( باقی سهفاری)
فهرانسهویا واتهنشان
ههرکهس زوانوو ئهذێشان
نهزاناننێ پهی وێشان
وهحشی دلێ ئاکهشان
***************
یۆنسکۆخاس جاڕش دان
ههر مللهتهی چی جههان
زوانوو ئهذهی نهنویسان
به نهزانانش وانان
***************
ئا مێللـــهته نـازانـا
با چــن زوانێــچ زانا
با نهزانمــــا نـــهزانا
زاڕۆیـــچ زوان ئهذایـــچ وانا
***************
وێمــان به کهم نهزانم
با زوانوو وێچمــان زانم
نهدان تهشـهروو تانم
چــی دونیانه نهوڕان پانـم
***************
عهرهبی،تۆرکی یام فارسی
فێرێ بیمێ بهراسی
هۆرامیچ پێسهن پارسی
بازانمێش پهیوێ شناسی
***************
پهی گرد زوانێوه خونچیۆ!
چی پهی وێچش نهخۆنچیۆ
نهنویسم، نهوانم، پڕچیۆ
زوانوو ئهدایمان ڕچیۆ
***************
ههر کهس پهی وێش بنویسۆ
ئا گڕوو گاله بۆ به کۆ
قهترهی ئاوهن بۆ به جۆ
شهوه زهنگهن بۆ به ڕۆ
***************
مهگهنۆ، مدرۆ ئاوی!
جم و جووڵت بۆ، تاوی
تۆ به خهڵکیتـــهر یاوی
ئهشکۆفهن بۆ بهســــاوی
***************
نهزانمێ زوان ئهدایی
گردما مهگنم گهدایی
بێ نامونیشان سهر ڕایی
پهی هیچ بیمێ فهدایی
***************
زوان هۆرامی ڕهسهنا
لای ئهدهب دوست پهسهنا
چی واچۆ بێکهسهنا
یاریش دهیمێ، تهمهننا
-------------------------------------------------------
ڕۆحت شاذ
+ نوشته شده در یکشنبه سیزدهم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 18:32 توسط ابراهیم شمس
|
یادکرداروو مه رحووم کاکه محه مه دی مسته فازاده
ئهرهنیشته و
گڵێروبیه په ی یادکرداروو مه رحووم کاکه محه مه دی مسته فازاده بێ وێنه
بێ.(همایش ویادمان مرحوم کاکه محمدمصطفی زاده بی نظیربود.)http://haneberchem.mihanblog.com/post/405
ئهرهنیشته و گڵێروبیهی په ی یادکردارو زینه یاد محه مه دی مسته فازاده
بنویسمێ به زوانی هۆرامی، بوانمێوه به زوانی هۆرامی
که ئاڵاو قهڵهمی نهبڕیهینه باڵاو هیچ مێللهتێویهره. ( محهمهد مسته فازاده)
وێنه و ئه ره نیشته که ی جه درێژه وباسه که ی
سپاس په ی کاکه میلاد نیکره فتاری
همایش ویادمان زنده یاد مرحوم کاکه محمد مصطفی زاده
به زبان هورامی بنویسیم ، به زبان هورامی بخوانیم
که نوشتن و قلم به دست گرفتن نشان و افتخار ملت خاصی نیست.
(محمد مصطفی زاده)
ئهرهنیشته و گڵێروبیهی په ی یادکردارو زینه یاد محه مه دی مسته فازاده که ئاڵاو قهڵهمی نهبڕیهینه باڵاو هیچ مێللهتێویهره. ( محهمهد مسته فازاده)
جه ڕۆ په نج شه مه ی 10 سیاوکاموو 1391ی ڕۆجیاری پهی یادکرداروو نویسهری ویربهرزوو هۆرامانی هۆردهس
مه رحووم کاکه محهمهد مستهفازاده ئهرهنیشته و گڵێروبیهیه جه لاو
تاقمهو ڕاوهبهرا لوا ڕاوه؛؛که جه هۆرامانه نه بێ وێنه بێ؛وئینه نێشانه و
ئێحترام و ئه ده ب به ویر وئه ندیشه و گه وره پیاوێو بێ که ژیوا و یاد و ویرش په ی هۆرامانێ بێ.
وێنه و ئه ره نیشته که ی جه درێژه وباسه که ی
سپاس په ی کاکه میلاد نیکره فتاری
-------------------------------------------
همایش ویادمان زنده یاد مرحوم کاکه محمد مصطفی زاده که نوشتن و قلم به دست گرفتن نشان و افتخار ملت خاصی نیست.
(محمد مصطفی زاده)
در روز پنج شنبه 10اسفندماه 1391شمسی برای یادمان و بزرگداشت زنده یاد نویسنده واندیشمندهورامان مرحوم کاکه محمدمصطفی زاده همایش و یادمانی توسط کمیته اجرایی برگزارشد؛که درهورامان بی نظیربوده؛واین نشانه ی احترام وادب به اندیشه بزرگمردی بود؛که زندگی و فکر وذکرش برای هورامان بود.
عکس همایش در ادامه مطلب:باتشکراز آقای میلاد نیکرفتار
عکس همایش در ادامه مطلب:باتشکراز آقای میلاد نیکرفتار
+ نوشته شده در جمعه یازدهم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 23:17 توسط ابراهیم شمس
|
یادکرداروو مه رحووم کاکه محه مه دی مسته فازاده
ئهرهنیشته و گڵێروبیهی په ی یادکردارو زینه یاد محه مه دی مسته فازاده که ئاڵاو قهڵهمی نهبڕیهینه باڵاو هیچ مێللهتێویهره.
( محهمهد مسته فازاده)
جه ڕۆ په نج شه مه ی 10 سیاوکاموو 1391ی ڕۆجیاری پهی یادکرداروو نویسهری ویربهرزوو هۆرامانی هۆردهس
مه رحووم کاکه محهمهد مستهفازاده ئهرهنیشته و گڵێروبیهیه جه لاو
تاقمهو ڕاوهبهرا لوا ڕاوه؛؛که جه هۆرامانه نه بێ وێنه بێ؛وئینه نێشانه و
ئێحترام و ئه ده ب به ویر وئه ندیشه و گه وره پیاوێو بێ که ژیوا و یاد و ویرش په ی هۆرامانێ بێ.
وێنه و ئه ره نیشته که ی جه درێژه وباسه که ی
سپاس په ی کاکه میلاد نیکره فتاری
-------------------------------------------
همایش ویادمان زنده یاد مرحوم کاکه محمد مصطفی زاده که نوشتن و قلم به دست گرفتن نشان و افتخار ملت خاصی نیست.
(محمد مصطفی زاده)
در روز پنج شنبه 10اسفندماه 1391شمسی برای یادمان و بزرگداشت زنده یاد نویسنده واندیشمندهورامان مرحوم کاکه محمدمصطفی زاده همایش و یادمانی توسط کمیته اجرایی برگزارشد؛که درهورامان بی نظیربوده؛واین نشانه ی احترام وادب به اندیشه بزرگمردی بود؛که زندگی و فکر وذکرش برای هورامان بود.
عکس همایش در ادامه مطلب:باتشکراز آقای میلاد نیکرفتار
عکس همایش در ادامه مطلب:باتشکراز آقای میلاد نیکرفتار
http://haneberchem.mihanblog.com/post/405
+ نوشته شده در جمعه یازدهم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 23:16 توسط ابراهیم شمس
|
به یادوو کاکه محه مه د مسته فا زاده ی
+ نوشته شده در جمعه یازدهم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 16:45 توسط ابراهیم شمس
گۆرانیێ ههورامیێ و لامشتێو گێچهڵێ! - ئۆمید حهبیبی
گۆرانیێ ههورامیێ و لامشتێو گێچهڵێ ! - ئۆمید حهبیبی
پۆختهو وتارهکهی :
چی وتارهنه دهس نریان سهروو ئا نۆقسانیه بنهڕهتیا که تووشوو گۆرانیێ ههورامیێ ئامهینێ و خهریکا ههروهرهنه وهرێژ مذا ئهو هۆنهروو گۆرانیۆ ههورامانی. ئا وهرپهنگێ که نویسهر چی وتارهنه کلکهش پهی کێشتێنێره جه وهرهچهموو وێچشهوه باسش کهرذێنێ.
دهسه واچه بنهڕهتیهکێ :
گۆرانیێ ههورامیێ، سیاوچهمانه، گۆرانیهواچ، مووسیقا، بهزمه ڕهسهنهکێ، شێعرێ فۆلکلۆرێ
وهڵینه :
ژیوای بنیاذمهکا بێ بیهی هۆنهری، نمهی وهروو چهما و چیویوی سهمهره مرمانۆ! و کریۆ بهی پنه که کۆمهڵگا بهشهریهکێ ههر جه بنهڕاو دهس پنه کهرذهی ژیوایشا تا ئیسه ئهوهجهشا به هۆنهری نهبڕیان، دهیمهدهره به هۆنهرشا، شۆنۆ درکنای جوانخاسیهکا و قاو دای نهوهشیهکاوه بیێنێ، عهشق و وهشهسیایی، خهم وخهفهتهکێ و ئاواته بهرزهکێ چنی تۆ گێرتهی کۆمهڵگا ئینسانیهکا سهرهشا هۆردان و ئینه هۆنهر بیهن که جیاکار جه قازانج و درۆ و دهلهسه باوهکا ئا چێوێشه ئهرمانهینێ. دلێ گرذوو قهمچ و پێچهکاو هۆنهریهنه گۆرانیه پشکێوه بنج و بهتانهدارهش پنه یاڤهینه و ڕێخێش تا قووڵیگاو ویهرینوو بهشهری بهرذێنێ.گۆرانیه به ههوازیوی مهکین و دهنگیوی سهر وهشکهر واچیهینه.
ئهیۆب ڕۆسهم جه زوانی دۆکتر حهمید مهجید یهوه ماچۆ : ئینسان چا وهختهوه بنۆ ژیوایش دانهره گۆشش گێرتهن پهی ههوازهو پهلهوهرا، گڤهو ڤای، هاڕهو هانهچهمهکا و قامهو دهرهکڵهکا و..،ئی دهنگێچه کارشا ڤنه کهرذهن و وهشش ئامان بڕیویشا و قینیش هۆرگێرتێنه جه بڕێوتهریشا، جه لاساوێ(یهنگێ) کهرذهی ئا دهنگا سهرهتاو گۆرانیێ واتهی دهسش پنه کهرذهن. (ئهیۆب ڕۆستهم، 2011،ل456) مهحاڵوو ههورامانی به بۆنهو دیمهنی بهههشت ئاساشهوه ههر جه کۆنهو گلێرگاو گۆرانیا و ههوازه مهکینا بیهن. وهڵاتێو که وهش دۆختیش لاو خهڵکیهوه بیهن به هێماو بهههشتی ههرهقهتینی و چ خاس مامۆسا گۆران جه تاریفشهنه ماچۆ :
سیاچهمانه سیاچهمانه
بهههشتی عهشقه ئهم ههورامانه
ئهوهندهی داروبهردی ههورامان
ڕهحمهت له ژنی بهژن و باڵا جوان
ههورامان جێگهی سیاچهمانه (دارا محهممهد عۆسمان، 2010، ل122)
ئینه نوونگیوی کاریگهر بیهن پهی ئی مهحاڵیه که یۆ جه ڕهسهنتهرین و وهشتهرین جۆروو گۆرانیێش جه دنیانه بۆ و شیپانێوه سهروو نهتهوهکاتهریهوه مدرۆره. سهرتهڵوو گۆرانیێ ههورامیێ سیاوچهمانهن که ئارۆ ههر هیچ نهبۆ دلێ ئانیشانه که دالێو میاڤانه هۆنهری ئهژناسیان و ڕهنگا ئا پێڕه زانه، قسهکۆ مهڵا حهسهنوو دزڵیێ پهسینا که واتهنش « سیاوچهمانه ههوازیوی غهیبیا که مهزانوو خوای پهی کام پێغهممهریش خهڵاتش کیاستهن!».
بێژگه سیاوچهمانهی پێسه بهرکهوتهتهرین لهقوو گۆرانیێ ههورامیێ چننێ بهشێتهر باڤه یۆ تا گۆرانیێ نیشتگاکهیشا وهشێ کهرا، ئا گۆرانیێ که جه نهکیسا و بارهبوود تا یۆسۆ ئاسکه و ئهحمهذوو نازارێ، مامۆ ههیذهر، ئهلی نهوسووذی، نهسرۆڵا ناسکۆڵ، ڕهشه غۆاموو ئهحمهدئاوای تا بیاڤۆ حهمهحسهین کهیمنهیی، جهمیل نهوسووذی و پهلهوهری دهنگ وهشوو ئاسمانوو هۆنهری ههورامی مامۆسا عۆسمان ههورامی سینه به سینه پارێزیهینه و دریهینه دهسوو ئێمهمانا. متاڤی واچی تا ئیسه تهنیا نوونگهو ئهوهمهنای گۆرانیێ ههورامیێ به گرذوو بهشهکاشهوه ئاوهزی بهرز و ویری گهورهو ههورامی زوانهکا بیهن و هیچێوتهر.
خهڵکێو که بێ پاڵپشتی دهسهڵاتیوی هازداری وهروو وهشهویسی وهڵاتیشا، حهزشا به هاگاذاری هۆنهروو گۆرانیێ ههورامیێشا کهرذهن، بهڵام به داخهوه به ڤاڕیای دیمهنوو کۆمهڵگاکهی و ئهنهڤهسهی دیمهنی مۆدێڕن (مهبهست چێگهنه تهنیا دیمهنی مۆدێڕنا پێسه وهش بیهی تهشکوو شاری و فاڕیای دیامانوو دێهاتی نهک ویری مۆدێڕن) و ههر پاسه نهمهنهی دهنگوو سیاوچهمانهچڕه بهرزهکا پهی چننێ ساڵا ملۆ نهوهشی عهینوو وهرهی ئا درهخته هێقمهشه پوونان، گرذ کهسیچ گۆشێش وهراوهر پا نهذامهتیه ئاخهنهینێش. ئا گۆرانیێ که وهختارێو ئێمهی ههورامی زوان به ئهژنهڤیهیش خهیاڵما وهروو بهرهیشهنه لهپهڕۆ ئیژیێ، ئیسه هیچ تهژنایی ڕۆحیما مهکشۆ بهڵکووم به ئهژنیهیشا کاپۆڵیهما مهی ئێش و مهژگما مدرۆ گیر!. بهااسی ئاژهو گۆرانیێ ههورامیێ خاسه نیهنه و وهشتهرا زووتهرین وهختهنه ئا نهوهشیێ که پێسه پهتای، هۆنهرهکهما گێڕشا ڤسهن به دهسوو شارهزایا چار کریا. گهوره پیهیڤ ماچۆ خاستهرین چار پهی ههر گێچهڵێوێ ئانهنه که ئا گێچهڵێ وراذ ورذ بشکاڤی و بزانی چکۆوه ئامهینه ملتهره، با ئێمهی ههورامی زوانیچ گێڵمێوه شۆنۆ ویهرذهو هۆنهروو گۆرانیێماره و بزانمێ وهرپهنگێ وهرهڕایش کامێنێ و تا وا حهننا لیڤیۆما پهی ئا کهلهبهرا گێرمێ.
به باوهڕم شش 6 گێچهڵێ بنهڕهتیێ نوونگهو کز بیهی گۆرانیهکامانێ که بهپاو هازێم جه بارهشاوه باس کهروو.
1- قهرهت کهرذهی گۆرانیێ ههورامیێ به دهسوو ناههورامیهکا :
گۆرانیێ ههورامیێ چوونکهتی وهش لهحنێ و مهکینێنێ و ههرپاسه وهروو ئانهیه که پێسه ئهڤ گۆرانیهکا وهردهنگیشا مهماننا! نهتهنیا لاو خهڵکوو ههورامانیهوه بهڵکووم لاو خهڵکانێوتهری جه کورذهسانهنه وهشهویسێنێ، ههر ئینه بیهن نوونگهو ئانهیه که گۆرانیهکێ به دهسوو بڕێو به نامێ هۆنهرمهندا! که قازانج و زهڕ پهرذهش ئارذهن ملوو چهماشاره! بهشیویوی ناوهش واچیاوه، کریا به ئاڵبووم و شۆنۆ ماوێویهره بازاروو هۆنهری گێراره. تێکهڵ کهرذهی ئا گۆرانیا که بهپاو فهرههنگ و چهنیهتی هۆرزهوئهرهنیشتوو خهڵکوو ههورامانی وهشێ کریهینێ و ههروهرهنه یاڤهینێ لاو ئێمه چنی نهوعێو مووسیقای وهرنیشتی (که فهرههنگیوی جیاکارهنه هۆرئامان و چنی ئێحساسوو ئێمه مهگۆنجیۆ) به دهسوو ئا کاسبه بێ ئاوهزا که سهروو هۆنهروو نیشینگهو سیاوچهمانهیوه کیسهشا وراسهن! چێرهوزوهریش کهرذهن خهڵات پهی دنیاو گۆرانیێ ههورامیێ. وهروو بێ پهرذۆچی و بێ دهسهڵاتی، تاقمیوی زانستیچ نیا که وێش به خهمهوهر و وهرپهرس بزانۆ تا نازۆ ئا بهرههمێ که مهشیا بهیانه بازار، گنا وهروو چهموو خهڵکی. ئی گێچهڵێ ڕهنگا بهتایبهت چی دویهر ساڵهنه به ئامای گۆرانیهواچیوی بێ هۆنهری و دزیای فرهو گۆرانیه ههورامیهکا و قهرهت کهرذهیشا خاس خاس کهوتهبۆوه سارا.
2- شێونای شێعره فۆلکلۆرهکا :
مهتهڵێوه ڕووس یه ههنه ماچۆ : جه گۆرانیهنه نه کهلیمێوه لا بریۆ نه فڕهیچ ماریۆ. (ئهیۆب ڕۆستهم، 2011،ل457). بێ هیچ شکێوه هێقمی و ههسهمی فهرههنگوو ههر وهڵاتیوی زیاتهر جه گرذ چێوتهری، فۆلکلۆروو ئا مهحاڵیهنه. فۆلکلۆر : پا ئهفسانا، داستانه قهذیمیا، مهتهڵا، گۆرانیا و قسهو وهڵینا ماچا که دلێ خهڵکیهنه وهشێ کریهینێ و بێ ئانهیه وهشکهرشا دیار بۆ جه ئهدهبیاتی دهمواچهنه پرز به پرز پارێزیهینێ و دریهینێ دهسوو ئێمهمانا. (بۆرهان قهرهداخی، شانۆکاری کورد له یۆتۆپیای ئهزموونگهریدا، 2004، ل74). فۆلکلۆر چوونکهتی دلێ خهڵکیهنه هۆرتهقان و چهپهوانهو ئهدهبیاتی نویسیاری تۆمار مهکریۆ، ئهرکوو پارێزنایش قۆرستهرا و مشیۆم هاگاذاری سهرشهوه فره بۆ. ههورامان جه ڕوهو بیهی فۆلکلۆریهوه شیپانێوه ئینا سهروو یاگهکاتهروو کورذهسانیهوه بهڵام بهداخێوێ گرانهوه وهروو بێ مۆبالاتی دزیان و به نامۆ ئیذی و ئهڤ یهوه تۆمار کریان! یامکهتی به نامۆ ههورامانیهوه ئازیانهوه بهڵام تێک و پێک دریان و دوارذۆ نهزانی و گێلی قڕتنان!.
یۆ چا بهشه دهوڵهمهنا ئا شێعره فۆلکلۆرێنێ که جه گۆرانیهنه ماچیاوه، گۆرانیهواچهکێ بێ ئانهیه جه درۆسی و نادرۆسی ئا شێعرا هاگاذارێ با ههرپاسه منیشا ملهره و جگهی قازانجی وهرێژ مذا هۆنهرهکهی. ههرچی مهی دهمشاڤره ماچاش و فی فیشا مهی ڤنه!. گۆرانیهواچ مشیۆم لهیهکوو ئا شێعرا که قهرارا جه بهزمهکهشهنه واچۆشا دۆڤه. پهی نموونهی شێعرێوه فۆلکلۆره ههنه که ماچۆ :
خوا نهکهرۆ بهذ وه گیانت بۆ / دهردت وه نهسیب دۆژمهنانت بۆ
گۆرانیهواچێو که لاوێشهوه چا هۆنهرمهنده پایهبهرزاو ههورامانیهنه، جه بهرههمێوشهنه ئا شێعرێ پاسه ماچۆوه :
خوا نهکهرذه دڵ وه گیانت بۆ / ههر بۆت وه نهسیب دۆژمهنانت بۆ!!!
ئیجا به دالێو سهرهنج دای مزانی چهنی وهروو نهزانکاری شێعرهکێ ههم جه تامی گنۆ، ههمیچ فۆلکلۆرما دهسهنه مشۆ. شێعرێوهتهره که فۆلکلۆرهنه و فرهیچ کهوتێنه سهروو زوانوو خهڵکی، ماچۆ :
تا کهی بنیشوو جه سای دیواران / زهنجیر له گهردهن چوون گۆناکاران
که ههر ئا گۆرانیهواچه ماچۆ :
تا کهی دانیشم له سای غهریبی / زهنجیر له گهردهن وهکوو غهریبی!!!
یامکهتی نیم بهیتێوه فۆلکلۆره ههنه ماچۆ :
شێوهت جه شێوهی لهیلێ مرمانۆ
که به داخهوه گۆرانیهواچ ماچۆ :
شێوهم له شێوهی لهیلێ مرمانۆ!!
ئی شێعرێ دیارا که ئهراگێڵی پهی بهرزی و جوانخاسی یارێش واتێنه، لهیلێ یۆ چا دڵداره ههرهقهتینا بیێنه و یاگێوه بهرزهش لاو عاشقهکاوه ههنه و ئهراگێڵی واتهنش دیمهنوو یارێش ئهجۆ دیامانوو لهیلێ ن بهڵام گۆرانیهواچهکه وهروو نهزانی و کهمتهر سهرهنج دای به فاڕیای واچێوێ گرذوو ماناو شێعرهکێش ڤاڕهینه!.
نموونێ فرێ ههنێ دلێ بهرههموو گۆرانیهواچهکانه که ئا پا جۆره شێعره فۆلکلۆرهکێشا جه گۆرانیهکاشانه تێکێ دهینێ. بهڕاسی ئهگهر ویر جه وهرگێرتهی ئی تێکدایه نهکریۆ بهشیوی فره جه سامانوو فۆلکلۆریما دهسهنه مشۆ چوونکهتی فۆلکلۆر پێسه بهرههمه نویسیاریهکا تۆمار نهکریان و نهنویسیان و تهنیا به تهرزیوی دهمواچ پرزهکێ دهماودهم میاڤناش دهسوو یهکترینی.
3 - تێکدای شێعرۆ شاعێرهکا جه گۆرانیهکانه :
حهشاش چنه مهکریۆ ههر گۆرانیهواچێو پهی وهش کهرذهی بهرههمیش ئهوهجهش به شێعرێ ههن. جه ههورامانهنه پهی گۆرانیا جه شێعرێ ده بڕگهیی (ده هێجایێ) کهڵک هۆرگێرا که یام شێعرهکێ فۆلکلۆرهنه یامکهتی شێعرۆ شاعێریهنه، سهرهوه جه بارهو شێونای شێعره فۆلکلۆرهکا قسێ کریهی چێگهنه سهروو تیکدای شێعرۆ بهتایبهت شاعێره کلاسیکهکاما به دهسوو گۆرانیهواچا باس کهرمێ که بێ سێ و دوو یۆتهر چا گێچهڵانه که بهرهکۆ هۆنهروو گۆرانیێش جه ههورامانهنه گێرتهن و وهرهڕاو ترۆقیش گێرتهن.
گۆرانیهواچی ههورامی مهلۆ وێش ماننۆ و دیوانه شێعرۆ شاعێرهکا بوانۆوه و دهموو ئیای و ئهویهوه مژنهڤۆشا، شۆنۆ ماوێویهره تێکێشا ماۆ!، ئی ههرمانه نازانستیێ نهتهنیا بۆ نوونگهو ئانهیه که زانایی گۆرانیهواچی جه دنیاو هۆنهری بلۆ چیروو پهرسێ بهڵکووم وهشی و زهریفی شێعرهکا نهگنۆوه سارا پهی گۆشگیری. پهی نموونهی مامۆسا مهولهوی ماچۆ :
بێ وهفایهکهت کهرذهن به عاذهت / دهرذێوه گیری ناوهری شاذهت
که بهداخێوێ گرانهوه گۆرانیهواچ مهی ماچۆ :
بێ وهفایهکهت کهرذهنت عاذهت / دهرذێوه گیری نه وهک ئیشارهت!!!
مهبهستوو مامۆسا مهولهوی جه شێعرهکێ ئینهنه که درذێوه گێری ئێننه پهڕ ئێشه بۆ نهپهرذهچیۆت ئیمان و شاذهت باری که ههر ئینسانیوی مۆسڵمان جه سهرهوهختوو مهرگیشهنه مشیۆم واچۆش که گۆرانیهواچی نهزان پا فاڕایه گهورهتهرین خهسارش یاڤنان لاو تهشکوو گۆرانیێ ههورامیێ.
یامکهتی مامۆسا بێسارانی جه شێعرێوه شاکارهشهنه بهنامۆ یاران کێ دیهن؟ شۆنۆ ئانهیهره که ماچۆ کێ پێسه من خهمبارا و قامهتش خهمی چهمنان جه دمایین بهیتهنه ماچۆ :
ههر کهس خهمبارهن بهیۆ جه لای من / خهم چهنی خهمی زوو مهبۆ ساکن
گۆرانیهواچهکه مهی ڕهگێ ملی ماسنۆ و ماچۆ :
ههر کهس خهمبارا خهم بارۆ لاو من / خهم چهنی خهمی دڵ مهبۆ ساکن!!
ئیجا ئێتر ئانه وهرێژ نهبۆ ئهی کاما وهرێژ!؟
4 - نهبیهی وهحدهتوو ئا شێعرا که گۆرانیهواچهکێ ماچاشا :
جه گۆرانیێ فرهو وهڵاتهکانه گۆرانیهواچ ملۆ گێڵۆ دلێ شێعرهکانه چن پارچه شێعرێشا هۆرچنۆ، جه ههرکام جه بهزمهکاشهنه پارچه شێعرێوهشا موانۆوه یانێو جه ئهوهڵ تا ئاخروو بهزمهکهی به شێعرێوه که دهسش پنه کهرذهن پا شێعرێچه دماینهو بهزمهکهیش مارۆ بهڵام بهداخهوه چێگهیچهنه گۆرانیهواچهکێ ئێمه لاشا دان! بهتایبهت وهختارێو گۆرانیهکێ دوه قۆڵیه ماچیۆ و دوێ نهفهرێ یهکترینی مساناوه ههر یۆ پهی وێش ههرچێو ئاما سهروو زوانیش ماچۆش، پهی نموونهی یۆشا گۆرانیهکێ به وهسفوو وههاری بنه مذۆره و ئانه که مسانۆشهوه باسوو تۆریهی دڵدارێش کهرۆ، به واتهو وهڵیناما «یۆ شاما و یۆ شیراز!».
ئینه یۆتهر جه گێچهڵه بنهڕهتیهکاو گۆرانیێ ههورامیێن و تا وا حهننا هاگاذاریم بۆ ههر جه ههورامانهنه پاسهنه!!. گۆرانیهواچ ههن تا بهزمێو تهمامنۆ دوێ بهیتێ جه بێسارانی مارۆ، دوێش فۆلکلۆرێنێ و دوێ بهیتێ مهولهویچ کهرۆ ئامیانشا که بهڕاسی ئینه حهقوو شاعێرهکا خاس خاس پاشێل کهرۆ.
5 - تێکدای بهزمه ڕهسهنهکا :
ههر بهزمێو جه گۆرانیێ مێلۆدیێوی تایبهت به وێش ههنش که ئهگهر گۆرانیهواچ چا مێلۆدیه لاش دا ئا بهزمه ڤاڕیۆ و ملۆ سهروو بهزمێوتهری. بهڕاسی لا دای جه مێلۆدی بهزمهکهی یهکسهر بهزمهکهی شێڤنۆ پێوهره و وهشی و بهرزی بهزمهکهی پا تێکدایه، مهمهنۆ.
جه فرهو یاگاو دنیایهنه که هۆنهروو گۆرانیۆ نهتهوهکا تێکهڵ چنی مووسیقای کریان ئا گۆرانیه تۆت نویسی کریهینه و گۆرانیهواچهکه شێوهو واتهی گۆرانیێ جه ئاکادێمیاو مووسیقایهنه مسۆ و فێر بۆ. چا ڕواڵهتهنه که بهزمهکه نۆت نویسی کریان ئهگهریچ گۆرانیهواچێو نهزانۆ بلۆ سهروو بهزمهکهی و شێڤنۆش زوو مزاناش پنه بهڵام بهداخهوه جه ههورامانهنه که پێسه زانستی سهروو مووسیقایهوه ههرمانه نهکریهینه، گۆرانیهواچهکه تهنیا مشیۆم ئا بهزمیه لت و کۆت چیلاوچهولاوه فێر بۆ، چا تهشکیچهنه ئێحتماڵوو ههڵه کهرذهی فره ملۆ سهر.
گۆرانیهواچه قهذیمیهکێ وهختارێو دهسشا کهرذهن واتهی پهی نموونهی سیاوچهمانهو پهسهکی، خواڵهداذ یام سیاوچهمانهو مێو بڕیهی تا ئاخر سهروو ئا ڕهوتیهوه مهنێنێوه بهڵام ئیسه گۆرانیهواچهکێما فرهو کهڕهتا لا مذا و وێچشا مهزانا لاشا دان، ئینه یۆ جه گێچهڵه گهورهکان که زوو چار نهکریۆ و شارهزاکێ هۆنهری نهلا سهردهمشهوه جه دماڕۆیوی نزیکهنه فرهو ڕهسهنایهتی بهزمه ههورامیهکا دهسمانه مشا و هۆنهروو ههورامی چینهیه که ههن کزتهر و مهلووتهر بۆ.
6 - دیسانهوه کهرذهی شێعرهکا جه بهشه جیاکارهکاو گۆرانیێ ههورامیێنه :
ئینه پهی گرذ کهسی سهلهمیان که ههر بهشێو جه گۆرانیێ ههورامیێ تایبهتمهندی وێش ههنش پهی نموونهی سیاوچهمانه مشیۆم جه ههوای تایبهتی وێشهنه چایۆ، گۆرانیێ خاوێ، دهرهیێ،گۆرانیێ گێای، چهپڵێ و...... ههرپاسه. سهرتهڵوو گۆرانیێ ههورامیێ ئاشکران که سیاوچهمانهن، سیاوچهمانه تا ئیسه پهیلوای فرێ سهرشهوه بیێنێ، ههوازیوی مهکین و ئههوورایی که فرهو لهیهکهوه دهرا و پهیجۆرکهرا جه گهورهییشهنه مهنێنێوه.
سیاوچهمانه که لهحنیوی جیاکارا و چایهی چایۆ مشیوم به شێعرێ تایبهت به وێش بهر ڤزیۆ، ههرپاسه ئهو بهشێ گۆرانیهکاچما چامنێنێ و ههر یۆ وهروو تایبهتمهندیێوی وهشێ کریهینێ و مهبۆ پهی نموونهی ههر ئا شێعرێ که سیاوچهمانهنه ماچیا جه چهپڵهکاچهنه دووبارێ کریاوه، ئا چهپڵێچه به پاو ڕیتموو وێشا شێعرهشا گهرهکهنه وهلیم گۆرانیهواچێ لاو ئێمه گۆششا نیا چا خاڵه زانستیا و وهروو زانایی کهمی جه فرهو بهشهکانه شێعرهکا دیسانهوه کهراوه و مهکینی گۆرانیهکا تا ڕادیوی فره کهم کهراوه و ماراشاره واری.
ئهنجام :
چیویوی ئهوهنهشاریان که یۆ جه لهقه هێقمهکاو فهرههنگوو ههر یاگێوێ، هۆنهروو گۆرانیێشا. ئهدویت ئهسلان ماچۆ : گۆرانیه پاڵوو ڕهقس و شێعرێنه هام تهمهنوو ژیوای بنیاذمهکان، ههر ئا یهره دلێ وێشانه سهرهتاو هۆنهریشا دهس پنه کهرذهن وهروو ئانهیه ئا یهره جه یهکترینی جیا مهکریاوه و جیاوه کهرذهیشا بازنهو هۆنهری تێک مذۆ. (ادویت اصلان، 1970، ل16). ئیجا ههر نهتهوێو بهتایبهت هۆنهرمهندهکێش مشیۆم تا وا یاگێ پنهشا کریۆ گۆرانیهشا پارێزنا و نازا ههروهرهنه فهوتیۆ به تایبهت ئا ههرمانێ لاو هۆنهرمهندێ ئا یاگاوه که فهرههنگشا دهوڵهمهنا بهڵام پاڵپشتی مهکریۆ قۆرستهرهنه و ئهرکوو ئا هۆنهرمهندا سهنگینتهر کهرۆ. ههورامان پا گرذوو فهرههنگه بریقهدارهیشهوه بهداخهوه وهروو بێ پهرذۆچی و ئهوهنهپهرسای کهمتهر تاڤانش لهقه فهرههنگیهکاش هاگاذاری کهرۆ. هۆنهرمهندی ههورامی مشیۆم هاگاش ئا وهرێژا بۆ که پێسه ههوریوی چڵکنی ئاسمانوو هۆنهرهکهیشا گێرتهنهره و به زانایی و شارهزایی وێش نازۆ ئا سامانه نهتهوهیه گهوره دهسهنه بشۆ.
سهرچهمێ :
1) دارا محهممهد عۆسمان، مێژووی موزیکی ههورامان، چاپی یهکهم، ساڵی2010 ز، سلێمانی
2) ئهیۆب ڕۆستهم، ههورامان(لێکۆڵینهوهیهکی مێژوویی، کولتوورییه)، چاپی سێیهم، ساڵی2010ز، سلێمانی
3) بۆرهان قهرهداخی، شانۆکاری کورد له یۆتۆپیای ئهزموونگهریدا، 2004ز، سلێمانی
4)ئهیۆب ڕۆستهم، ههگبه و ههوارگه، چاپی یهکهم، 2003ز، سلێمانی
5) ادویت اصلان، فن المسرح، الجزء الاول، 1970ز، القاهره
6) محهممهد جهلیل عهندهلیبی، گۆڤاری ڕامان، ژماره 45، 2000ز، ههولێر
7) حهکیم مهلا ساڵهح، دیوانی بێسارانی، چاپ دوم، ویراستار حسین سبحانی، 1375ڕۆجیاری، سنه
8) مهلا عهبدولکهریمی مۆدهڕێس، دیوانی مهولهوی، چاپی یهکهم، 1389ڕۆجیاری، سنه
9) پهلیانۆ ڤارانی
+ نوشته شده در چهارشنبه نهم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 17:50 توسط ابراهیم شمس
|