طب سنتی گنجینه هورامان / فتح اله نجفی
به یقین می توان گفت که منطقه پاوه و اورامانات یکی از عجایب راز خلقت و از عظمت و قدرت خالق هستی در روی کره زمین به شمار می رود .
وجود کوه ها ، و آب فراوان ، هوای معتدل کوهستانی و هزاران هکتار جنگل و مراتع و باغات سرسبز ، با بهترین ویژگی های جغرافیایی منحصر به خود ( آب ، هوا و خاک ) و وجود صدها گونه گل و گیاهان زینتی و معطر که اکثراً خاصیت دارویی و شفا بخش را دارند ، و درخت زیبا و کم یاب ارغوان با آن شکوفه های ارغوانی ودل ربا و سایر درختان با انواع شکوفه های رنگارنگ و میوه های شیرین و حضورانواع پرندگان مختلف با آواز زیبا و فرح بخش و دیگر جانواران وحشی ، در ابتدای هرسال آمدن فصل بهار را جشن می گیرند ، جشنی بزرگ و دیدنی با خصوصیات نمایشگاهی به وسعت هزاران هکتار . این وضعیت جالب و دیدنی چشم هر بیننده ای را خیره و انسان را متحیر می سازد .
کسانی که روزانه گذری در طبیعت هورامان را دارند با دیدن چنین طبیعت زیبا و وضعیت چشمگیری ، احساس لذ ّت و آرامش نموده و می توانند در پای طبیعت هورامان بسیاری از مشکلات زندگی وحتی غم وغصه را فراموش نمایند .
طبق اظهار یکی از پزشکان روسی که آشنایی کامل با مناطق کردنشین از جمله هورامان را داشتند ، اظهارنمودند : که دیدار و یا سکونت و حتی گذری در منطقه هورامان می تواند درمان بسیاری از بیماریهای روحی و روانی و بیماریهای اعصاب و روان و کمکی در بهبود سایر بیماران نیز باشد .
در نتیجه افرادی که می خواهند از آلودگی هوا و سروصدا و شلوغی شهرها برای مدتی راحت شوند و آرامش نسبی را داشته باشند با سفر به منطقه هورامان این مشکل برطرف خواهد شد .
تعدادی از محققین و حکیمان منطقه هورامان :
در گذشته که پزشکان با تخصص های امروزی و یا با این دستمزدهای سنگین و میلیونی وجود نداشتند ، و داروهای شمیایی هم با این عوارضی که در پی دارند موجود نبودند ، افرادی آگاه در هورامان که آنان را حکیم می گفتند ، با استفاده از انواع و اقسام گل و گیاهان منطقه که اکثراٌ خاصیت داروئی و درمانی را دارند ، سخت ترین بیماری و زخم ها و جراحات و شکسته گیهای مردم منطقه و حتی از سایر شهرها ی ایران و کردستان عراق را به طور رایگان معالجه و مداوا می کردند . آنچه که خود ، کار این حکیمان را دیده ام و یا حضوری با آنان برخورد داشته ام ، بسیار عجیب و شگفت انگیز بوده، و در علوم پزشکی امروزه جای تعجب و شگفتی را خواهد داشت . زیرا این حکیمان هم دارو ساز بودند و هم طبیب و فاقد سواد کافی نیز بودند. در این راستا پزشکان بزرگی چون دکتر داس و دکتر دیوید در بیمارستان در امور شکسته بندی بارها از وجود بعضی از این افراد از جمله مرحوم حاج سید محمود فخری بهره و استفاده می نمودند .
اما به علت نداشتن سواد کافی در بین این افراد ، آثاری از نحوه ی عملکرد و یا تجربیات با ارزش آنان بر جای نمانده ، به قولی می توان گفت کار این حکیمان بیشتر تجربی و عملی بوده به همین دلیل آنان نتوانسته اند کار خودرا به دیگران بیاموزند و یا اطرافیان هم نتوانسته اند از نحوه عملکردشان مطالبی را برای استفاده یادداشت نمایند .
لذا به منظور ارزش و اهمیت موضوع و گرامیداشت یاد و نام این بزرگان اسامی تعدادی از حکیمان منطقه که سال ها در امور طب سنتی زحمت کشیده ودر خدمت مردم بوده اند و افرادی که تحقیقاتی را انجام داده اند یادی به عمل می آید .
1- آقای امیر امینی ( پاوه ) محقق و نویسنده کتاب گیاهان دارویی به چهار زبان فارسی ، کردی ، عربی و انگلیسی .
2- شیخ محمد سعید نقشبندی ( روانسر ) حکیم و داروساز .
3- مرحوم شیخ عثمان نقشبندی ( هورامان تخت ) حکیم ومحقق و داروساز .
4- مرحوم حاج شیخ سید نجیب اشرافی ( خانقاه ) کیم و محقق و داروساز .
5- مرحوم حاج سید محمود فخری (خانقاه ) حکیم و جراح توانا در امور شکسته بندی .
6- مرحومه سیده خانم روشن محمودی ( خانقاه ) حکیم و دارساز .
7- مرحوم سید کریم حیدری ( خانقاه ) حکیم و حجامت .
8- مرحومه خانم جهان منوچهری (شمسی) ( خانقاه ) حکیم در بیماریهای چشم .
9- مرحومان ، استاد محمد و استاد سعید و استاد باباخاص جراح زاده ( پاوه ) حکیم و داروساز .
10- مرحوم حاج احمد جراح زاده ( پاوه ) حکیم و دندانپزشک تجربی و ختنه .
11- مرحوم حاج محمد علی محمودی ( پاوه ) حکیم و دندانپزشک تجربی و ختنه .
12- مرحوم مراد خان جراح زاده ( پاوه ) حکیم و حجامت و ختنه .
13 - مرحومه خانم خدیجه جراح زاده ( پاوه ) حکیم توانا و دارو ساز .
14 - حاجیه خانم طوبی حاتمی ( پاوه ) حکیم در امور شکسته بندی .
15 - مرحوم درویش صالح ولدبیگی ( نوریاب ) حکیم در امور شکسته بندی .
گل و گیاهان دارویی منطقه هورامان :
کسانی که به داروخانه های سنتی و گیاهی مراجعه نموده ، مشاهده می نمایند که انواع گل و گیاه در آنجا بسته بندی وبرای درمان بیماران و نیازمندان نسخه و تجویز می شوند . اما ما بیخبر و بی اطلاع از این همه نعمت که در طبیعت هورامان موجود بوده و یافت می شوند .
در این زمینه اسامی تعدادی از گل و گیاهان منطقه که خاصیت داروئی و درمانی را دارند به زبان فارسی و کردی جهت اطلاع مردم و جویندگان این گنجینه بیان می گردد .
منبع :
فرهنگ گیاهان دارویی - امیر امینی
1- سریشم ( خوژه ) 2- پرسیاوشان ( قیته ران ، سیاوه ش ) 3- تره وحشی ( کنیوالی ) 4- پیاز کوهی ( پیازه مارانه ) 5- مخلصه ( گیا مه لهه م، زه نگوله بچک ) 6- گور گیاه ( قمام - په له سور ) 7- بلادن ( هه نگوره تاله - ته ماته مارانی ) 8- بومادران کوهی ( به رده گیا - وه رکه مه ر) 9- گون ( مه نیژه گه ون - گه ونه تاله ) 10- گون کتیرا ( چه رمگ گون ، گه ونه چه رمه ) 11- بومادران ( زه رد شابه نگ - بوژانه ) 12- کرفس کوهی ( سالیون - کاشمه ) 13- بادام کوهی ( بادام کیوی ) 14- درخت ارغوان ( ئه رخه وان ) 15- خار مقدس ( دره ده وا - که رکول ) 16- درمنه کوهی ( به رزه لنگ ) 17- بابا آدم ( پوزپیچ - بناوه توم ) 18 - جعفری صحرایی ( جافری کیوی - شانوکه ) 19 - ختمی ( گول هیرو - هه رمه لی ) 20- بابونه زرد ( گوراله زه ردی ) 21- انگور مار ( میوه مارانی - ته ماته مارانه ) 22- گل گاوزبان ( گوزربان - گول گه وزروان ) 23- کاسنی ( چه ق چه قه ) 24- خار نقره ای ( دره بوولینه ، درکه که وه ) 25- کنگر ( قنگر - قنگه ری ) 26 - گل انگشتانه ( کاسه گول - وره گیا ) 27 - کُما ( که ما ) 28- گیاه شکر تیغال ( درکه گورزه - که رته شی ) 29 - شاه تره ( خوین پالین - شاته ره ) 30 - لاله سرنگون ( شلیره - قه قله بازی ی ) 31- شیرین بیان ( به له ک ) 32- زنبق آسمانی ( شینه ره مه ق - زه مه قه که وه ) 33- گزنه زرد ( گه زه نه زه ردی ) 34- گل مینا ( گول مینا - گوراله چه رمی ) 35 - گزنه سفید ( گه زه نه چه رمگ - گه زه نه چه رمی ) 36- پیزک ( توله که - توله کی ) 37- گیاه مورد ( میرت - مورد ) 38- بادرنجبوبه ( فاتمه داروباخی ) 39- پونه ( پوینه - پونگه ) 40- گل نسرین ( وله گلاویی - گول بو ) 41- شاه آبی ( به ر یه می - کوزه له ئا وی ی ) 42- فرنجمشک ( فاتمه دارو - هه نگ به ر ) 43- آویشن کوهی ( هه زو کیوی له - هه زبه که ژی ) 44- شقایق - (نانوو دوبر - کاسه شکه ن ) 45- بارهنگ ( گلاری کیشه - بار هه نگ ) 46- اسپرک ( خاکشیر ده یمی - کونجی ده یمی) 47 - ریواس ( ریواس- ریواوی ی) 48- کرفس عطری ( نینور ) 49- چای کوهی ( سک ساریژ ) 50 - کاسنی تلخ ( چه ق چه قی تال) و .. ده ها نوع گل و گیاه دیگر که خاصیت درمانی و داروئی را دارند در منطقه هورامان یافت می شوند .
دیگر منابع : تحقیقات میدانی نویسنده
فتح اله نجفی - پاوه