ئێمهو ڕاو هۆرامانی – 3
این مقاله بسیار وزین به زبان هورامی که توسط دوست فرهیخته ام جناب آقای محمد مصطفی زاده ارسال گردیده است، قسمت سوم از یک مقاله چند قسمتی است که قسمتهای اول ودوم آن در وبلاگهای ده نگ و ئاوه ز به نمایش گذاشته شده بود وبنده این دوقسمت را در هم ادغام نموده وقبل از این مقاله در وب دایره المعارف آورده ام. لازم به توضیح است که جناب مصطفی زاده از جمله نویسندگان هورامی است که دغدغه فراوانی نسبت به زبان هورامی ونگارش آن به رسم والخط هورامی دارد .امیدوارم دوستان هورامی زبان وخوانندگان عزیز به دقت این مقاله را خوانده ویاد بگیرند و سعی کنند زبان مادری را خوب بخوانند وخوب بنویسند. حیف از این زبان زیبا که به انزوا برود.
*****
نویستێو کهجه وارهنه مهێ وتارێوی فره گرێنگا به خهت و زوانی هۆرامی که دۆسی ئازیزم کاکه محهمهد مۆستهفازادهی کیاسهن . دوێ قسمهتێ ئهچی وتارهیه وهڵێنه جه بلاگهکاو دهنگ و ئاوهزیانه بڵاوڤێ بیێبێنهێ منیچ ههرڤێ قسمهتهکێم تێکهڵێ کهردێ وه جه دایرهالمعارفهنه ئاردێم. قسمهتوو ئاخریچ یام یهرۆمیچ ئینهنه که خزمهتوو شمهی ئازیزیهنه منیهیمێشهره. هۆمێذم ههن ههرچی هۆرامی زوانا بتاڤۆ به زوانوو ئهذایش بوانۆڤه و بنویسۆ .
*****
ئێمهو ڕاو هۆرامانی – 3
چهنی هۆرامیانهو ئارویانهبنویسمێ؟
ئهگهر گهرهکتانا قهڵهم بهینهدلێ دهسیتاو ههر وهخت دڵتا پوهبی بنویسدێ. ئهگهر ئارهزوو نویستهی و لهزهت بهردهی جهنویستهی دڵتانهپهنگش واردهن و هورنمهی. ئهگهر چهمهراو ئانهیهبیێندێ ورینێوههورگنو پهیتاو بهنویستهی سفرهو دڵیتا هاڵی کهردێ. ئهگهر بهئاواتێ بیێندێ دلێ وانگا، فێرگا و یاگهجوراوجورهکاو ژیوایتانه بههورکرووکیهی، ئهرهچڵهکیهی وئهژنیهی قسێوێ کرژوکوڵ دهس بهردێ پهی قهڵهمی و بێ وهربهس مهتڵهب بنویسدێ یان ئهگهر بهههر دهلیلێوهنمهتاودێ بنویسدێ، بهیدێ با پێوهره گنمێ راههنگام بهههنگام بلمێ وهڵێوه، پلێکان بهپلێکانی وشکنمێ، هاز و قورهتما سهنجنمێ تا ئهگهر زاناما و تاواما هوروهزمێ.
گردێما مزانمێ ههر جهکونهوهواچیان؛ "زانای تاوایا".
دیارا دڵوو وێتانهماچدێ:
دهی خاسا ئانا قهڵهمما هورگێرت و قوڵێما هوردهیوه و واتما بهنامو خودای، مشیۆم چێش کهرمێ و راکێش چهنی بیۆزمێوهتا دهسما بهیرهچنی نویستهی؟
چهنی ویرێ، واژێ، ئهندیشێوئیدێ پسنهههمیری بارمێنهمشتهماو ههر جورێو دڵما پوهبی وارش و قاڵبشا بدهیمێ پهنهو وهزنمێشاره سهروو کاغهز یان تهختهکرێڵی؟
بێ قسه و کوڵهکان متاومێ واچمێ: بنهما و پهرگهماو ههر کاریوی دروسی یان ههر هوروهستیوی فهردی و کوماڵهیی؛ نهزم، خواینای و ئهرهمدرایا. ئهگهر کهسیویچ ئی خسڵهتێشهنهبا مشیۆم کوشو وهڵێنهئانیشا بهدهس باروتا بتاوۆ بنویسونه.
پهی راحهت ئهنهیاوهی، عالتهر ئاوهزیهی و دروس ئهرهجمای و بێ یاگهدرێژ نهکهردهی قسهکاما لازما باسهکهیما سهروو ههنگامهکاو واریهوهمهرزنمێرهو بهرمێش وهڵێوه.
ههنگامهو یهکی
مشیۆم بزانمێ پهی چیشی منویسمێ یانێ بزانمێ دهلیلهما کامهنه یان دهلیلێ نویستهیما چێشێنێ؟
ئێچێگهنهیاگو هیچ شکه و گومانیوی نیهنهچوون ههرکهس دهس بهرو پهی قهڵهمی مزانو چی منویسو، پهی نموونهی:
وهشی، سهرگهرمی، پهیوهند، جواب ئهوهدای، روشن ئهوهکهردهی، ئهوهمهنهی، بیهی و پیویهی، زهڕوسهرمایه، ئهرک بهیاگهئاردهی، وهڵاوهکهردهی ویر و ئهندیشهی، ئهوهگێڵنهی روهدریاکا، هاگاوهکهردهی، راس وساق ئهوهکهردهی، رائهرمانهی، دیماشکراو پاکوینت کهردهی، ئاشکرا کهردهی پرگ و پهنگهکا و... تد.
ههنگامهو دوی
وهختێو زاناما چی منویسمێ مشیۆم بزانمێ بهچهتهشکێو بنویسمێش، یانێو قهواره و چوارچو نویسته کهیما دیاری کهرمێ، مهسهڵهن:
شێعره، نامه، واتار، تهنز، یادنویس، راوراوین، گوزارش، شی ئهوهکهردهی، ئێژوکێش، نهقد، خاتره، داستان و... تد. چوون ههر کام چینیشا ئهرمانه و ئهژناسهی جیاکارشا ههن ئهوهجهما گنو پانهیه گردی عال و دروس بزانمێ و مهرزێشا پهی بنیهیمێره. ههڵبهت چی ههنگامێنهفرهو جارا ئێمهئا قاڵبا تێکهڵێ کهرمێ و وێچما بهئێحتێماڵ مزانمێ چوار خهتێ نویسیا نمهبو بهواتار، یادنویس، نهقد و... پهوچی لازما چی پاپلهنهیۆ چا تهشکا کهبڕێو جه ئێمه فرهو جارا دڵما پوهن نویستهکاما دروس و نادروس پا سهردیارهبرمانمێ، وزمێ وهروو چهمی و نهختێو سهرشهوهمدرمێره، یانێ "واتار".
بهئێنشایوهنهکهم و نهفرهی ههدهفدارهکهسهروو یهک بابهتی دیاری کریای منویسیۆ ونهتیجێش بهر مهی چنهماچا واتار. واتار مشیۆم : بابهت، وهخت، یاگێ و مهتنش یهکپارچێ با و داراو نهتیجهی بونه.
ههڵبهت واتارێ بهپاو بابهتهکاشا بڕهبهشێ کریا به: عیلمی، سیاسی، ئێقتسادی و...
چوارچو واتارا بهپاو دلێگهری:
1. پهیجوری 2. وهڵاکهردی 3. پورهوهئامهی
رواڵهتو واتارا بهپاو قاڵبی:
ئهلف. عادی (12 پهلێ A4 تایپ کریا و 4 پهلێ وارشێ یا جهدوهلێ)
ب. کوتا (6پهلێ A4 تایپ کریا و 2پهلێ وارشێ یان جهدوهلێ)
پلێکانێ واتار نویستهی عیلمی:
1_ پهلوو سهردیاری (نامو بنویس یان بنویسهکا و نامێ فامیلیه، دهرهجهو وانهی، کسم و یاگو کاری، ئادرهس، نامو چوارچو واتاری جه چهموو بنویسیهوه.)
2_ چکیاره(بهئهوهوانهی چکیارهی وانهر مشیۆم بتاوۆ راو وێش هورچنو؛ یا بلونهدلێ دلێگهروو واتاری یام دهس بازو.
یانێو: کوتا و ئازیاره شێوه، باس و نهتیجهو واتاریش چنهبو.)
3_ کرێڵ واژێ(شونهو ئهوهوانهی چکیارهی و هاگاوهبیهو وانهری جهرهوتوو ههرمانێ، وانهر مشیۆم بزانو کام مهفهووم و مهوزووع کهوتێنێ وهروو چهم و دیهی، ئهوپهرش تا 10 واژێ.)
4_ دلێگهروو واتاری (وهڵینه، شێوهو ههرمانێ _ پهیجوری مهیدانی، پهیجوری وهسفی و... _ بهدهس ئامهکێ، جیاوهکهردهی و شی ئهوهکهردهی، سهمهره، دهس وهشی و قهدرزانهی.)
5_ وارشێ و جهدوهلێ
6_ سهرچهمێ
با ویرما نهشۆوهئهگهر گهرهکما بو عیلمی و ئاکادێمیک بنویسمێ ههرکام چا تهشکا پهی وێشا پلێکانێ تایبهتیێشا ههنێ کهمشیۆم وهرچهم گیریا.
ههنگامهو یهری
گلێرهوهکهردهی ویری، بهویرهوهئاردهی مسیایهکا، گێڵای دلێ سهرچهمه نویسیایهکانه
ئهگهر دهروونیما تهشبی کهرمێ بهدلینهو یانهیوی کهههم کتێبخانهش ئینا چنه و ههم ههمار، متاومێ واچمێ؛ ههرچی کهلوپهلوو دلێ یانهکهیما ڕێکوپێکتهر مهرزیابوره یانهکهما ئهوهپهساریاتهرو یاگهدارتهرا. ئهگهر گرد چێو سهروو یاگو وێشهوهنریابوره، حهتمهن ئاسانتهر دهسینه و کهرهسهکاما میۆزمێوه. وهختیویچ بلمێنهدلێش بهکهمێو وێمارنهی و لاوشکنهی گولالهتهرین چێوی بهرمارمێ. ئهگهر کتێبێ کتێبخانهکهیما بهپاو سهردیاری هورچنیهیبا و دلێ رێزگهو وێشانهمهرزیهیباره، کهم وهخت نیازما گنو بهگێڵای شونهو مهوزوعی و وهخت ههدهر دایهره. ئهگهر ههمارهکهیچما پسنهکتێبخانهکهیما مهرزیابوره ئاوهختهمتاومێ ههناسێوی راحهت هورکێشمێ.
ساپهس مشیۆم یانهکهیما خاس بژناسمێ، عال دلێشهنهگێڵمێ، کونجاوکونجیش وشکنمێ و یاگو گرد چیویچ بزانمێ تا سهروو وهختی بزانمێ چێشی چکو پهیدا کهرمێ.
ئانهیچهدیارا ئهگهر کتێبێ فرێما وانهیباوه، دلێ پهلیانهکانهسهرکهشی و سهردای فره ماکهردهبو بهڵام نهزانمێ کام مهوزوعما چکو وانانهوه و کام مهتڵهبما چکو هورگێرتهن، پسنهنهکتێبخانهیوی ئهرهشیویاو ههماریوی ئهوهنهپهساریاما بونه. یانێو وهخت و زهحمهتی زیادتهر و مانیایی فرهتهریچ ئینا شونیهوه.
وهڵێ ئانهیهنهبلمێ سهروو قهدهمو چواری پهی ئانهیه بتاومێ دروس بنویسمێ لازما بهچهمیوی دهروونشناسانهتهماشهو وێما کهرمێ و بارمێوهویرما:
_ دهروونیوی واز(ئهوهکریا)و دڵیوی گۆرهما بو
_ ههمیشهلاو ههقێ گێرمێ و جهواتهی ههق و راسی بهرنهشمێ و ئهگهر سههوهما کهردهبهیمێ پهنه
_ بهههر قسهو ئیشارێو کرژ نهوڕمێرهو نهگێڵمێوهدما
_ زوو هور نهیمێ و وێما نهدهیمێ دهسهوه
_ گردوو ئینسانا باروومدارو ساحیب ئهرهج بزانمێ
_ ویهردهکاما و ئانیشا کهپهی هۆرامانی زحمهتشا کێشتهن یان ئهسهرێوشا ئاستهن جیا بهگۆرهیی و حورمهتهوهنامێ بهرمێ و جهئاساریشا سوود هورگێرمێ.
ههنگامهو چواری
ئیسهوهختوو ئانهیهنهواچدێ باشهن چهنی دهس پنهکهرمێ؟ ئا واژێ کهفرهتهر مشیا پهی ئی مهرحهلهیهو متاومێ بهکارشا بهرمێ ئینێنێ:
وهڵینه/وهربهره/وهرشیپان
متاومێ بهپاو بابهت و مهتڵهبی وهڵینه بنویسمێ. مهسهلهن گهرهکمانا کتێبوو "شازادهوهشڵه"ی بههورئهوهگێڵنهی هوردهست "کوورش ئهمینی نودشه"ی نهقد کهرمێ، ئهگهر شمهپهرسدێ چهنی وهربهرهکهش دهس پنهکهری ؟ منیچ پی جورهجوابتا مدهۆوه؛ چوون تا ئیسههیچ فرموولێوهئهوپهرینه نهرمانیهینه متاوو پی شێوهدهسش پنهکهروونه:
شازادهوهشڵهبهرویروو "ئانتوان دوسنت ئێگزوپری" فهرانسهوی، کتێبێوا بهنهسریوی سادهوقورس! نه پهی زاروڵا ههم پهی گۆرا، بهدهموو ئینسانی و جهروحوو بیهینهوهراوهقسێ کهرو. شازادهی عهینوو ویری وهرهورزینی ئهرمانیاروو پاکی و عالی مزانو. ئاد گهرهکشا واچو بنیادم سهرش شیویان وهنهو نمهزانو تهنیا متاوۆ حهیران بونه، روحش بهتهبیعهتی سرهونونه و... تد.
لازم نمهکهرو وهڵینهی فرهدرێژ کهرمێ، چوون بهچهمپێک وهرشیپان پهی ئانهیهبو نویسهر یاوگه و ئارمانوو وێش جهنویستهی ئا مهتنیه و ههر پاسنهپهرسهکا، ئهژناسهکا، کهم و کورتیهکاش بهشێوێوی کوتا بهر وزو.
ههنگامهو پهنجی
بنهئهرهدای
مهژگه و شاکڵهو نویستهی ئینا ئێچێگهنه، ههر پهی ئا نمونهیهکهسهرهوهئاردماوهیانێ چوختهو(نقد) کتێبوو شازادهوهشڵهی، متاومێ پی جورهبنهش بدهیمێره:
ساڵهو 1386روجیاری هوردهست ئهمینی سهرئهنجام بهکوشش، سهعیه، وێمارنهی و پا نیای سهروو پهیمانهنابهرابهر و ژهنگ واردهکاو روزگاری، بهگوژمێوهههرهقهتینهو باوهریوی پتهوهوهبهقهڵهمهتێژ و نهمدرهکهش ههژگوهاژهو دهوروبهرو یانهپێواربیهکهو ئهدهبیاتوو هۆرامانیش لا بهردێ و بههورئهوهگێڵنهی شازادهوهشڵهی وهرهتاوو هومێدیش بهردهنهدلێ یانهکهی و جهسهبیمارهکهش وستهوهساراو ههناسهش ئاردهوهسهر . چا روهوهلا ... تد.
چی پێسنهبنهش مدهوره؟ چوون وهڵێ هوردهست ئهمینی و وهڵێ ئی کتێبیهنه، کهسێوتهر نامان کتێبێوتهر پسنهشازاده وهشڵهی بهنهسریوی ساده، رهوان و ئارویانه هورگێڵنۆوه بهزوانوو هۆرامیی پهوچی ئهمن بهچهموو ئهههمیهتیهوهمدیهوش پهی و ملوهنهدلێش و بنهش مدهوره.
لازما واچیۆ: ههرگیز پهلهنهکهردێ، ههر جورێو دڵتا پوهبی بلدێنهدلێ تێمهکهی. چا ئهوهڵهوهپهی ئانهیهدهستا بهیرهچنی نویستهی ههر پا شێوهقسێ کهردێ پا فورمیچهبنویسدێش.
بڕێو حهز کهرا قاڵبهوهبلا پهی مهعنای، بڕێویچ بهپێچهوانه دڵشا پوهن مهعناوهبلا پهی تهشکی. کهسانێو ههنێ پهلهوهملا پهی پهیکهری، کهسانێویچ چهپهوانهو ئادیشا. تاقمێو بنهرهت و پایهورههوروهزا، تاقمێوتهریچ سهرهرهوهزارهوار و...تد
چی ههنگامێنهدیدوو نویسهری شهرتێ ئهسڵیهنهپهی قهوارهو نویسیای، یانێ ههر بارێوهره تهماشهو دنیای کهرمێ چێگهنه رهنگ مدۆوه. ئهگهر چهمیوی عیلمی، ئایینی یان ئینسانیما بو نویستهکهیچما رهنگیوی عیلمی، ئایینی یان ئینسانیش ئینا پوه.پاسنهدیارا بنهئهرهدایچ فرهسهخت نیا چوون بێگومان ههر کهس بهکهمێو زهحمهت دیدوو وێش میۆزۆوه و شونهو ماوێویهرهشێوهو نویستهیش دهق(سبک) گێرو بهوێشهوه.
دماههنگام
نهواچیا گردێما مزانمێ دمایین مهرحهله؛ سهمهرهو نهتیجهگیرین.
ئایا پهی گردوو قهوارهکا وهرچهم گێرتهی تهماموو ئا ههنگاما لازما؟
ئهگهر پهی ئانهیهعالتهر بیاومێنهپهرسهکێ بهیمێ "واتار" و یادنویسی(یادداشت) گێرمێ پێوهره، وینمێ فرهو کوڵهکهکاشا یۆینێ و تهنیا جیاوازی ئهسڵیشا ئینا دلێ نهتیجهگیریهنه؛ چوون واتار مشیۆم حهتمهن داراو نهتیجهگیری بو بهڵام یادنویس کریۆ نهبونهش. پۆچی ههر پاسنهکهوهڵتهریچ واتما تێکهڵێ کریا!
یانێو جوابوو پهرسهکێما بو بهنا.
پرگ ئهژناسهی و رائهرمانهی
گاههز بڕێو واچا ئێمهیچ مهتاڵبوو ئا ههنگاما زانێنمێ تو تهنیا ههنگامهکێت دهسهبهندی کهردێنێ بهڵام گیروو ئێمهئانهنهچی نمهتاومێ بنویسمێ؟
بهراسی ئینهگۆرهتهرین گرفتمانا و مشیۆم ههرکهس وێش گێڵو شونهو جوابیهره.
ئینهیچهراسا فرهکهسێ ههنێ متاوا بنویسا وهلی وهروو ئا وهزعێ کهئینهی دلێشهنه(ئهرک و کاری فره، وهختی کهم، دهرئامهدی کهم و نهپهردهچییهی و...) گیرشا واردهن. ههڵبهت ئینێ عامڵێ بهرینیێنێ و پیویۆ فرێما پانیشاوهبینیهینمێوه. بهههر حاڵ شکهش نیهنهچنهئا وهربهسێ ههنێ و ئێمهیچ نمهتاومێ راو لابهردهیشا پهی بنیهیمێره بهڵام بریویچ وهربهسێ دهروونیێشا ههنێ پهوچی نمهتاوا بنویسا دیاراوهردهنگێ ئێمهئێدێنێ، پهی نمونهی من بهعزێو چا وهربهسا وارهنهماروهوه:
1_ چیوی تازهما نیا پهی واتهی
2_ ویرما پهی گلێر نمهکریۆوه
3_ ئهجوما ئاچێوهئێمهمزانمێش گردکهس مزانوش
4_ ئێمهکهمینێنمێ نویستهی بهزوانوو وێما دهردهو چیشی موهرهنه
5_ حهوسهڵهو تاقهتما نیا
6_ ئهجوما زوانوو هۆرامی تهوانوو نویستهیش کهما
7_ بهفارسی، کوردی و... راحهتتهر منویسمێ
8_ زوانوو هۆرامیی ئوسلووب و قاعیدێ فرێش ههنێ و سهختا پهی نویستهی
لازم نمهکهرو خاڵ بهخاڵی وشکنمێ و دانهبهدانهو ئا بههانا شی کهرمێوه و بزانمێ چی پاسنهویر کهراوه؛ چوون بهگردهوهمتاومێ واچمێ نهبیهی ئاگاهی، نهیاوهی بهوێ ئاگاهی و تهنپهروهری بنهشانه.
ئهگهر گهرهکما بو بیاومێ به ههر مهرامیوی وێپای مشیۆم:
A_ ئاگاهی بیاونوما بهوێ ئاگاهی
B_ وێ ئاگاهی بیاونوما بهباوهر بهوێ
C_ وێباوهری بیاونوما بهگوژم و ئیراده
D_ گوژم و ئیرادهیچ کهنهتیجێش جمایا
با بهیمێ پاسنهبنیهیمێره و پاسنهوێما وینمێ کهیاوهینمێ پانهیهمشیۆمههرمانه کهرمێ، یاگێش ههنهپهرسمێ: چێش بنویسمێ؟ بابهت و سهوهرێ فرێنێ بهڵام وهروو ئانهیهلیشکهوزمێنهدلێ راکێ و وهرهپاما روشن و ویرێما گلێرێ کهرمێوهبڕێوشا مارمێوه:
_ رازهکا، سهفهرهکا، خاترهکا، وهرمهکا و ئهفسانهکاما گێڵنمێوه
_ فیلمێو، نمایێشێو، کارتونێو و... گێڵنمێوه
_داستانێوهجهزوانێوتهرهوههورگێڵنمێوه
_ دهمبوڵێو کهچنی دهوروبهریاما بیهنما
_ جهنگ و دهمقڕێو کهچنی یۆتهری کهردهنما
_ کوڵهکانو زورهزمێوهکهچنی یۆتهری کهردێنهما
_ ههر جور ئارهزوێو کهئینا دڵمانه
_ ههر جورخیاڵێو کهئینا دهروونمانه
_ ههر جورویریوی تازهکهمهینهسهرهما
_ ههر جورهئیدێوهرا واز کهرهدهردهوهره
_ ههر جورهپهرسێوهپهنگ واردێ و نهواچیهی
_ ناراحهتیهکا و خهفهتهکاما مجمێرهو بدهیمێشا چێرهوره
_ خهیر و خاسیێو کهدهرههق بهئێمهکریان
_ دوعا و دهس وهشیێو پهی ئانیشا کهدهسشا گێرتێنمێ
_ وهشی، شادی و دڵگهشیێو کهئامان وهرهوهپهیما
_ رهنج ، سهختی، دهردهو وێما و یۆتهرانی هوربڕێچـمێ
_ غهریبی و بێکهسی وێما ئهویشاتهری بنویسمێ
_ خهم، جیایی و مهینهتیێو کهئامان وهرهوهپهیما
_ ئێش و ئازارو نهدارا و ههرامهننا بنویسمێ
_ دهربارهو کسم و کاریمارهبنویسمێ
_ دهربارهو وهرزهکارهبنویسمێ
_ وههار، هامن، پاییز و زمسانی وهسف رمێ
_ ویهرین و بهسهرئاماو وهڵات، شار، دهگا و یاگێوێ گێڵنمێوه
دما قسه
ئهگهر گهرهکتانا روهو ویهردهکا و ئایهندهکاما چهرمێ کهرمێ و به سهربهرزی و گۆرهییوه نامو هۆرامانی مانۆوهمشیۆم زوان و ئهدهبیاتهکهیما پارێزنمێ، گهشش کهرمێوهو بهرمێشهنهدلێ وانگا، فێرگا و مێدیای.
ههرکهس پهی وێش بنویسو ئا گڕوگاڵهبو بهکــــــــو
قهترهی ئاوهن بو بهجـــــــــو شهوهزهنگهن بو بهرو
شێعرهو: زیندهیاد مهرحووم باقی سهفاری
محهمهد مستهفازاده. مهریوان1/7/1390روجیاری