ئهدهبیاتو ههورامانی کؤگهوه ملۆ؟- ئۆمید حهبیبی
نویستهو واری،وتارێواکهجه "فیستیڤاڵوو وێژهی ههورامی" که 19 مانگۆ کۆپڕوو ئێساڵێ جه ههڵهوجهنهگیریا پنهش بهشدار بیهنا
پۆختهووتارهکهی
وهڵێ ئانهیه باسهکهیم بنه دهوره و بلوو بنکڵیشهشهره، پهنهوازا دوێ خاڵێ ڤزوهوه سارا پهی وهردهنگی وهشهویسی، یۆوهم ئانه که مهبهست جه ئهدهبیاتی چی وتارهنه دنیا پان و پۆڕهکهو ڕۆمانێن، ئا ئهدهبیاته وهرههڵا هێقم و نهمرهنه که زوانوو خهڵکیا و شانازی پانهیه کهرۆ که وهراوهر به سووک کهرذهی ئهرزشه ئینسانیهکا چهمێش نهقووجنهینێ و دهمش قوتش نهگێرتهن، ئا ئهدهبیاته جیاکاره که یاگێوهنه پهی واتهی ئاواته بهرزه ئینسانیهکا و وێش گیرۆذهو هیچ مهرزیوی مهکهرۆ و خرووکش مهی ونه بۆ به وهیوڵۆ دهسوو کۆنه پرێسی و ئیرتێجاعی و ڕازۆ نۆقم و پێوار نهبیهیش دلێ تهپو تۆزوو ویهرذهینه ههر ئانهنه. دووهم ئانه پنهم وهشا تا وا یاگێ خامه لاوازهکهم یاوهریم دۆ ئهدهبیاتوو ئارۆ ههورامانی چنی ئا جۆر ئهدهبیاتیه گیروو پێوهره و نۆقسانیهکاو ئهدهبیاتوو مهحاڵهکهیم کلکه نیشان کهروو.
وهڵینه :
حهشاش چنه مهکریۆ ئهدهبیاتێو که ئارۆ دنیانه سهرلهبهرا، ئهدهبیاتێوا که پاڵوو ساده نویسهینه دوورا جه وێ ئهرمانهی و بهکار بهرذهی زوانیوی وشک و ڕهسمی و چنی سهرکهوتهی و چێرکهوتهی ئاواته بهرزهکاو کۆمهڵگای بهشهری به گرذی و خهڵکوو لاو وێش به تایبهتی لاقۆره ڤاڕۆوه، ههیان ههیان وهرپهنگێ و گێچهڵێ ئینسانوو سهردهمی زیتێ کهرۆوه و چڕۆشا گۆشوو کۆمهڵگاکهیشهره، ئهدهبیاتوو ئیسهیه گهورهتهرین حهزش ئهرمانای زامه پهترۆک بهسهکاو جهسهو بهشهری و ئهنهئارذهی چهمکه بهرزهکا پێسه ئازادی، عهداڵهت و بهرامبهریا دلێ تان و پۆ نویستهکاشهنه، ئهدهبیاتوو ئارۆی به پێشکهش کهرذهی فهلسهفیوی قووڵی و به ئهوهکهرذهی دهلاقیوی وهره چهم وهسیعی گهرهکشا وانهری ژیر و تارسهبارش، جههانوو دهروبهریش جۆرێوتهر وینۆ، تهژناییش کشۆ و ئهوهجه(احتیاج) ئێحساسیهکاش بهگا بارۆ، ئهدهبیاتوو ئارۆی وێش جه وهراوهروو وهشی و نهوهشیهکاو کۆمهڵگای ئینسانی وهرپهرس مزانۆ و پنهش وهشا تا وا حهننا لیڤیۆ پهیش هاواروو نهذامهتیهکاو خهڵکهکهیش بۆ ههرچن ناحهزێش هاواریش به گاڵهگاڵوو شێتیوی لاساری بزانا و هیچێوتهر!! ئهدهبیات یاگێوهنه پهی واتهی ڕهخنهکا و نیشاندای ههرمانه چڵک و چهپهڵهکاو ئا بنیاذمه گۆلالا که گهورهتهرین ئاواتشا وشک کهرذهی سهرچهمهو وهشهویسیا و چی تووڵهڕاچهنه گێرتێنهشهنه وهر، هیچ، مهتهرسۆ بارهگاو زۆردارا و هازۆ نهیارا بهڵکووم تف کهرۆنه میاچهماو کۆنسێرواتیزمی و دماگووژی و دۆگماتیسمی، چهمکێ چامنێ لاشهوه لهیذێنێ و خوهش مهی پنهشا، ئهدهبیاتوو ئارۆی ئێتر چوارچۆ تهسکهکهو ڕۆمانتیسیسمی گلش مهذۆوه و دنیا فانتێزیهکهشهنه که پێسه شیشێ ناسکا و به ههر ڕێزێو مڕیۆ مهمهنۆوه و خذێ مهذۆنه ئهوینوو عاشقیوی لێوهی و دووری نازارهکێش و تۆریهی جه جههانوو دهوروبهریش بهڵکووم خهریکا بۆ به چراوێوه که به شۆڵهیش فهلسهفهو ژیوای شی کهرۆوه پهی بهشهری و نازۆ گنۆنه مای وهزهنۆ ویرێ پووچێ و نێهێلیسمی
ئهدهبیاتی تازه جه وهرنیشتهنه کهی دهس پنه کهرۆ و وهروو چێشی :
تاوی واچی ویهرذهو ئی جۆر ئهدهبیاتیه هۆرگێڵۆوه پهی نیمهو قهڕنۆ نۆزدهی، قهڕنۆ چێرهوزوهر بیهی سیستمی کۆمهڵایهتی و سیاسی جه ئۆرووپانه به دهسوو خهڵکی و وڕنای پێکئامای فئۆدالی و ویری بینیا و ترۆق نهکهرذه که ئاکاموو ئا سهردهمیه بێ، قسۆ ئا زهمانیه ئازادی ویری بێ و خهڵک ئهخلاقی نهریتی رهذ کهرێنێوه، چی بهینهنه نهیارێ دهسهڵاتهکا فرهتهر جه گرذ چێوتهری به ئهدهبیاتی ڕهسمی، وشک و برێنگ و به ئهدیبه درۆزنهکا ههوکهشا(هێرش) بهرد و هڕوومشا نیهی و یهک کهڕهت پهی ههمیشهی ئهدهبیاتی کلاسیکشا به ویری کۆتا و بینیاشهوه، به وهشهویسی و قهدریوی تهمامهوه ئهسپارا به ویهردهی و چۆڵێشا هۆرکهردێ پهی دهسپنهکهرذهی قۆناغێوێ تازێ که بنهڕهتش ئازادی ویری بێ و تا ئیسه ههر بۆنهو ئا ئازادی جه ویر کهرذهیهنه چننها مهکتهبێ تازێ جه ئهدهبیاتهنه ئامهینێنه و ئهگهر واچوو ههر یۆ لهی کهمهوه کهڵه پیهیوی زاناشا ئهژناسنان به جههانی که به ئاوهزی وهڵکهوتهش دنیاش ئارذهنهنه لهرزێ درێم نهذهینه. ئیمیل زۆلا که کریۆ واچی وهشکهروو مهکتهبوو "ناتۆرالیسم"یا ههر چا قهڕنۆ نۆزدهیهنه ماچۆ «قهڕنۆ ئێمه وهختوو ڤاڕیایا، بهڕاسی ویهرینیوی قیزهونهنه ئامهینمێ بهر و ڕوو به دماڕۆیوی نادیاری جمهینمێره». مهکتهبانێو پێسه رئالیسم، سوورئالیسم، ئهدهبیاتی دمامۆدێڕن ( ئا مهکتهبێ ههر یۆ تایبهتمهندی وێشا ههنێشا بهڵام به داخهوه چێگهنه یاگۆ باسیشا نیهنه) یام تهنانهت ئێگزێستانسیالیسم که شۆنۆ شهڕوو دوهمی جههانیهره به عینوانوو مهکتهبیوی فهلسهفی وهش کریابێ و مهرزیابێره و جه ئهدهبیاتیچهنه نویسهره گهورانێو پێسه سیمۆن دۆبووئار، ژان پۆل سارتر و ئالبێر کامۆی خزمهتشا کهردهن، مۆهێمتهرین شۆڕشێ ئهدهبیێ قهڕنۆ نۆزدهی تا ئیسه بیێنێ که بێ هیچ شکێوه تاوی واچی ئهوهتهنای ئهخلاقی بهشهریشا فره کهردهن و ئا خاڵێشا سهلهمنهینه ملوو کۆمهڵگای جههانیهره که ئهدهبیات سهرچهمهو واتهی فهلسهفهو ژیوایا و پێسه ئاو واردهی چنی جههانوو سیاسهتی و دهروونناسی، زانسته کۆمهڵایهتیهکا و.... وێش تێکهڵ کهرۆ و گۆشێ وهردهنگیش زرینگنۆوه، داخۆم کهسێو بۆ دالێو ئهدهبیاتی بژناسۆ بهڵام رۆمانه ئێعتێرازیهکێ جهیمز جۆیسی ئیرلهندیش نهوانایباوه، رۆمانانێو پێسه «دووبلینی ها» یام «ئۆلیس» که ئی دماینێشا ههرچی ڕهخنهگیری ئهدهبی ههن شێتش کهردهن و ماچا گهورهتهرین رۆمانۆ قهڕنۆ ویسیهنه و ئهدهبیاتی دمامۆدێڕن پا رۆمانێ دهسپنهکهرۆ ، سوورئالیسموو ئاندره بێرتۆن و ئاراگۆن یش چهم پنه نهکهوتێبا یامکهتی وهختوو ئهوهوانای «قۆمار باز» کهو داستایووسکی یام «جهنگ و سۆڵح» کهو تۆڵستۆیهنه مووچرکێ نامهیبا مازیشهوره!!، بهڕاسی ئهگهر بهیمێ نویستێ ئهدیبه گهورهکاو ئهدهبیاتی هام چهرخی ئێژانه و کێشانه کهرمێ و دهیمێشا پی دیم و ئهو دیمهره گنۆ بهر پهیما که ئی ئهدهبیاته یهکسهر جه دنیاو ئهدهبیاتیوی خهیاڵی و بێ مانا و مهفهووم یام کهم مانا که وانهریش نهبهرۆ ویرێره لاش دان و پهرذۆچێ مهکینێ و ئارۆیێ و پڕمانای گێرۆنه سهر و ئاواتش یاونای ڕێک و پێکوو قسۆ وێشا.
با ئیسه بهیمێوه سهروو ئهدهبیاتوو مهحاڵوو ههورامانی و به پاو فاکتێ وهشکهرێ ئهدهبیاتی جههانی دهیمێش هێڵهکهره و دوێ پهرسێ ڤزمێ وهروو دهمیما و واچمێ ئایا ئهدبیاتوو ئێمهنه شهپۆلێ چامنێ گنا وهروو چهمی و وهشێ بیێنێ یام ئهدهبیاتما یاگه تهسک و تهنگهکهو جارانیهنه مهنهنهوه و ههواو تازهوه بیهیش هۆرنهلووشتهن؟ و ئهگهر ئهدهبیاتوو مهحاڵهکهیما نهیاوان به تهعریفیوی ئارۆیانه و زانایانه و جه ڕێسکۆ ئا جۆر ئهدهبیاتیه مهنهن جیا، گێچهڵێ وهره ڕایش کامێنێ؟ و یۆبهیۆ جه بارهشاوه باس کهرمێ، ڕهنگا جوابهوه دای به پهرسێ ئهوهڵینێ به بنهڕهت گێرتهی ئا بهرههمه نویسیاریا که تا ئیسه چی بابهتهوه به زوانی ههورامی نویسیهینێ و بارهسهیشا ئاننه مهرمانۆ و دویهرێو زیاتهر نیهنێ و مهترازیا، فره سهخت نهبۆ و به ئهوهوانایوی ساده بهرگنۆ پهی وانهری که به داخهوه ئهدهبی ههورامی ههرچن چی دویهر ساڵهنه دهنگهدهنگوو تازهوه بیهیش مژنهویۆ و خامه ڕهنگینێ و ویرمهندێ ئازیزێ خهریکێ ههرمانێنێ و به ئهرکوو سهروو شانیش مزانوو چێگهنه دهسوهشیشا چنه کهروو بهڵام نا، ئهدهبیاتما تهجرۆبێ چامنێشه نهبیێنێ و ههرمانێ فرێش گهرهکهنه بیاوۆ به ئا جۆر ڕهوته تازا که سهرهوه باسما کهردێ، سهرش ونه شیویان و گیرش وارذهن دهسوو تێکراریوی قیزهونیهوه، چی تێکراریه سهرپهننام کهوتهن و جه ئهدهبیاتیوی وهسفکهری و نهماد وهشکهریهنه مهنهنهوه که ئهپهڕوو ویر و ئاوهزیش فره دوور مهلۆ و وانهر حهزش پنه مهکهرۆ، به باوهڕوو ئی خامهیه سهرپهننامی چێمنه جه ئهدهبوو ههورامانیهنه هۆرگێڵۆوه پهی چوار نوونگه بنهڕهتیا که به پاو ههمیهتیشا وارهنه ئیشارهشا پنه مذهو.
1)کۆمهڵگای نهریتی: شکێوهش نیهنه چنه ئهدهبیاتێو که قسێ کریا جه بارهشهوه، زاڕۆڵهو مۆدێرنیتهیا یانێو مشیۆم کۆمهڵگا جه حاڵهتی نهریتیهنه بهر بهی و بلۆ پێوای مۆدێرنیتهیهوه و واوشی کهرۆوه پهی ڤاڕیای بهروبوومیش تا ئهدهبیاتی چامنه سهره بهر بارۆ و وهش بۆ، بهڕاسی دلێ چوارچۆ سیستمی کۆمهڵایهتی کۆنهنه، ڕهوتێ تازێ دلێ ئهدهبیاتیهنه وهشێ مهبا و نویسهر سووژێش پهی نویستهی سهرهتایێنێ و چوونکهتی مهتاوۆ جه ئهدهبیاتشهنه دماڕۆیوی رۆشنش بۆ مهجبوورا هۆرگێڵۆوه سهروو ویهرذهیش و ههر چا ئێلێمێنتا که ماوێوی فره ئهدهبیاتوو مهحاڵهکهیش پنهشا گێان، کهڵک گێرۆ و خذێ نهذۆنه مهفهوومه تازهکا. به داخهوه ههورامانیچ یۆ چا کۆمهڵگا نهریتیانه که جه یاوای به کۆمهڵگای مۆدێرنی کرژ نیا و دلێ سیستمیوی پیا سالاریهنه پهکهش کهوتێنه و ئیسهیچه فرهو جارا پرێنسیبێ کۆمهڵگای دهرهبهگایهتی دلێشهنه پیویا، ههر ئانه بیهن نوونگهو ئانهیه که ئهدهبیاتیچ پهکهش گنۆ و نهتاوۆ تازه بۆوه، کۆمهڵگای نهریتی ویریچش نهریتیا و ئاسۆ ئاوهزوو نویسهر و ئهدیبهکاچ فره دووری مهوینۆ، مهژگش مهگێڵۆ و خهیاڵش گێچهڵه کۆمهڵایهتی و سیاسی و دهروونناسیهکا مهپێکۆ و ئهوپهڕش ئهوینیوی ناسکهنه وێش پهشۆکنۆ. کۆمهڵگاو ههورامانی چهمکه تازهکا مهژناسۆ و به سهر و واروو کۆمهڵگاو پیاسالاری عاذهتش کهرذهن و شۆڕشیوی کۆمهڵایهتیش گهرهکا که تۆبهتۆ چینهکاو خهڵکی گێرۆوه به تایبهت ویرمهندێ بواروو ئهدهبیاتی تا ههروهرهنه نویسهرهکێ ژیوای دهلاقێوتهرهنه وینا و ئاوهزشا گنۆ جم وجۆڵ و شۆڕشی ئهدهبیچ دهسپنهکهرا و بهبێ ئا شۆڕشیه و یاوای به دیمهنوو کۆمهڵگای مۆدێرنی، ئهدهبیات حاڵهتوو کلاسیکیهنه پهنگیۆ!!
2)چێرکهوتهی ئهدهبیاتی نویسیاری: ئهگهر به شیویوی گردین ئهدهبیاتی بهش کهرمێ کریۆ واچمێ بۆ به دوێ بهشێ؛ ئهدهبیاتی دهمواچ و ئهدهبیاتی نویسیاری، مهرجی بنهڕهتی وهرلوای ئهدهبیاتی چی سهردهمهنه پڕهاز بیهی ئهدهبیاتی نویسیاریا تا نویسهرێ تاوا به قوهتێو که جه نویستهی ئهدهبیاتیشانه وینا دهس دا ههرمانهوه، پهی نموونهی ئهدهبیاتوو وهڵاته وهرنیشتهکا تهنیا به شێوهو نویسیاری گێڵۆ و قسهکهرذهی پهی ئاذیشا تهنیا سهره ئێشنهیا و مشیۆم ههر کهسێو ئا هازێ وینۆ وێشهنه ویریش بنویسۆ و ڤزۆش وهروو دهموو وانهری بهڵام به داخهوه ئهدهبیات جه ههورامانوو لاو وێماوه فرهتهر به تهرزوو ئهدهبیاتی دهمواچیا و کهمتهر ههمیهت دریان به ئهدهبیاتی نویسیاری و فرهو وهختا ههورامیهکێ پهی واتهی و نویستهی پهیلواکاشا جه زوانێوتهری کهڵکشا هۆرگێرتهن و زوانوو وێشا به داماگی مهنهنهوه و ئا خزمهته که مشیۆم پهی ترۆقوو زوانیوی کریۆ تا تاوۆ گهمهی زوانیش پنه کریۆ و چێوش پنه بنویسیۆ نهکریان پهی زوانی ههورامی، بهپاو ئا قسێ زوانی ههورامی حاڵهتوو دهمواچیهنه مهنهنهوه و ئهدهبیاتی تازهیچ یانێو بڕهوو زوانی و پڕهازی ئهدهبیاتی نویسیاری که داخهکێم مهشۆ ههورامانهنه نویستهی به زوانی ههورامی خاس خاس گهرهشێل کریان!!.
3)حهز به مۆنۆلۆگی: ئهدهبیاتوو ئارۆی جه نویستهکاشهنه دیالۆگوو چن تاکاش پنه وهشا و به ئهوهوانای رۆمانێوێش گۆشت ئینا قسهوباسوو یهرێ چوار تاکه جۆربهجۆرا که ههر یۆ ویرێوش ههن و خهریکێ دهمهتهقێنێ، نویسهر به ئاردهی دیالۆگوو چن نهفهرا گهرهکشا ڕهحهتتهر ئا فهلسهفه ئینا مهژگشهنه واچۆش به وهردهنگی و وانهری بهرۆ خهیاڵێره، نویسهر ههر یۆ چا بنیاذما به نهمادوو نهوعێو فهلسهفهی منیۆره و ئینه نیشان جه ترۆقوو ئهدهبیاتیویا که تاوۆ فرهو وهرپهنگه ئینسانیهکا بارۆنه تان و پۆ نویستهکاش و بهشهری وهراوهر پا مهسهلا ژیر کهرۆوه بهڵام ئێمه جه ههورامانهنه چوونکهتی فرهتهروو ئهدهبیاتیما کلاسیک بیهن ئاذیچ به شیوهو شێعرێ، نویسهر تهنیا چنی وێش قسێش کهرذێنێ و تهنیا ئهندیشیوی وهرتهسکش دان به وهردهنگی، نویسهرێما خذێشا دهینهنه مۆنۆلۆگی و تاوی بێ سێ و دوو واچی تا مۆنۆلۆگ نهبۆ به دیالۆگ ئهدهبیاتی جهدیدیچ مهگنۆ ڕا و نویستێ ههمیهتدارێ نمهیانه وهر و ئهدهبیاتی ههورامیچ تا چینهیه زیاتهر دێرش نهکهرذهن مشیۆم دهس دۆ پا ههرمانه بهپیتێوه.
4)زانایی کهم: چی سهردهموو «جههانی بیهی»یهنه ههر ئینسانێو گهرهکش بۆ تاوۆ به کهڵک گێرتهی جه ئینتێرنێتی زووتهرین وهختهنه جه بارهو ئا چێویهره که دڵش پوهن فرهتهرین و تازهتهرین زانیاریێ بهدهس بارۆ بهبێ ئانهیه که جه مهرزیوی دیاری کریای دلێ دنیای ههرهقهتینیهنه ویهرۆ، کرژی ئی ڕهوتیه تا ڕادێوا که دنیای چێمنهشا نامێ نیان «دێهاتی جههانی» و ههواڵێ زوو زوو یاوا دهسوو خهڵکی و به بیهی یاونهره(رسانه) کۆمهڵایهتیهکا پێسه فهیس بووکی،یووتیۆبی و تووئیتێری فره کهم ڕێک گنۆ رووداوێو قۆمیۆ و پۆژیۆره و نهیاوۆ گۆشوو خهڵکی، شهپۆلێ ئێنه زله که گرذش تازهوه بیهیا تا ئیسه نهبیێنه، پهیوهندی یام با خاستهرا واچوو ئهوهبینیای بنیاذمهکا پی دنیاوه تا ڕادێوا که ههر کهس به گێرتهی ههواڵا، ئهوهوانای وتارهکا و ڕهوته تازهکا وێش تازه نهکهرۆوه بێ سهوادیێنه مهنۆوه و پهیوهندییش چنی جههانوو دهوروبهریش فره سهخت بۆوه بهتایبهت کهسانێو که ئینهی شۆنۆ یاوگیوی(مهبهست) تایبهتیهوه که یۆ چانیشا ئهدهبیاتا، ئارۆ ئهدیبهکێ و نویسهرهکێ زانانشا بڕهوو یاونهره ئینتێرنێتیهکا فره فرهتهرا جه باقی یاونهرا پێسه وهڵاکریایا،کتێبا،گۆڤارا،رادیۆ و..... چوونکهتی بهشهرێ زیاتهرێ چهمشا گنۆ بهرههمه تازهکاشا، مواناشاوه و میاوانه ویریشا، ئیسه ئێتر ههر تاقمێوه یام ڕێکڤزیایێوی ئهدهبی مهرزیۆره یۆوهم کهڕهت جه ئینتێرنێتهنه وێش مژناسنۆ و هاگاداری وهش بیهیش مذۆ، به داخهوه مشیۆم واچمێ ههورامان چی فاکته بنهڕهتیهچهنه تا ئهندازیوی فره بێبهشا و نویسهرێ و ئهدیبهکێما کهمتهر وێشا پهشۆکنا به دنیاو ئینتێرنێتیهوه و ئاکامش ئانهنه جه ڕهوتێ تازێ ئهدهبیاتی جههانی مهنا جیا و جار ههن شۆنۆ چن ساڵاره تازه نویسهری ههورامی کتووپڕ چهمش گنۆ بهرههمیوی ئهژناسیای جههانی که ئینه شۆنهماش خرابهنه سهروو ویر و ئاوهزوو نویسهرهکاماره و چوونکهتی نویسهرهکێما کهمتهر زانیاریێ مهیا دهسشا ههست به تازهوه بیهیچ مهکهرانێ. ئهدهبیاتی ههورامی گهرهکش بۆ وهردهنگش بۆ و خهڵک حهزش پنه کهرۆ مشیۆم شۆنۆ تازهگهریهوه بۆ نهک خجڵیۆنه سووژانیوی که ئیسه کۆنێنێ و ماوهشا ویهرذهن!!.
قسۆ ئاخری پێسه ئهنجاموو وتارهکهی :
جه ئاخرهوه پنهم وهشا واچوو به سهرهنج دای به ئارۆ ئهدهبیاتی ههورامی گنۆ بهر پهیما که جه وهش کهرذهی نهوعێو تازهگهریهنه فره ئینا دماوه و به هۆرلووشتهی ههوایوی تازه ئهوهجهش ههن که ئاذیچ به بێ ویری ترۆق کهرده و ئاوهزی وهڵکهوته مهکریۆ و مهلۆ ڕاوه. بهڕاسی ئهدهبیاتوو ئیسهو ههورامانی گێڵۆوه بڕێو بهرههما که تاک و تووک مهیاوه بهر، تێکراری زیاتهر چێوێوتهرش نیا، پهنهوازا ئینهیچه واچوو زیننهوه کهردهی بهرههمیوی فۆلکلۆر یام پهیجۆریێو سهروو ئهدهبیاتی کلاسیکی چنی باسوو تازهوه بیهی ئهدهبیاتی زهمین تا ئاسمان فهرقش ههن و دوێ خاڵێ جیاکارێنێ. ئاواتهوازهنا پرزێ تازێ ههورامی که ههروهرهنه خهریکا هۆرمهیا و سهره بهر مارا چهمشا چا چێوا بۆ تا ئهدهبیاتوو ئێمهیچ بلۆ وهرهوه و گهشهنه بۆ، به تهماو ئا ڕویه.
ئۆمید حهبیبی
سهرچهمێ:
1) ماکسیم گورگی- الگاکنیپر چخوا- کورنی چوکوفسکی – ولادیمیر یرمیلوف، نقدی بر زندگی و اڤار انتوان چخوف، ترجمهی کتایون ێارمی، تهران 1369، انتشارات پدیده
2) ایزایا برلین، ریشه های رومانتیسم، ترجمه عبدالله کازرونی، تهران 1385، نشر ماهی
3) میشل لووی، درباره تغییر جهان، ترجمه حسن مرتڵوی، تهران 1376، انتشارات روشنفکران و مطالعات زنان
4) ویتالی شنتالینسکی، روشنفکران و عالیجنابان خاکستری (دفتر هفتم تا چهاردهم)، ترجمه غلامحسین میرزا ێالح، تهران 1379، انتشارات مازیار
5) فئودور داستایوسکی، قمار باز، ترجمه ی ێالح حسینی، تهران 1381، انتشارات نیلوفر
6) فئودور داستایوسکی، جن زدگان، ترجمه ی علی اێغر خبره زاده، تهران 1380، انتشارات نگاه
7) ولادیمیر ایلیچ لنین، مقالاتی دربارهی تولستوی، ترجمهی یوسف نوری زاده، تهران 1388، نشر مرکز
8) جیمز جویس، از دوبلینی ها و نقد دوبلینی ها،ترجمهی منوچهر بدیعی، تهران 1386، انتشارات نی
9) اولوف لاگِرکِرانس، دربارهی اولیس جیمز جویس، برگردان مرتڵی ڤقفیان، تهران 1379، انتشارات نی
10) جعفر کازرونی، اڤار علی اشرف درویشیان در بوته ی نقد،تهران 1377، انتشارات ندای فرهنگ
سهرچهمهو ئی وتارهیه : دهنگ (دهنگوو ههورامانی)