ئێمهیچ ههقما ههن چا بکهنمێ پهی باخوو وێما ---داریوش رهحمانی. مهریوان
د
ماو سهدو یهرێ ساڵا ژیوای باوام عهمرهو خودایش کهرده و میراس بهرهکێش کهوتێ میراس بهشکهردهی. گهورهتهرین میراسوو باوایم زهمینیوه وهراو و نهخت بێ. ئاوێوه مشهممرهش بێ به جورێو جیا جه ئاودارای زهمینهکا ئاساوو شێخیچ گێڵنێنهو هاژهو ئاوهکێش جه دهرهنه ههمیشه یاوینه گوش. جوگێ "ئاغهیاو باریهکی" جه دوڵهو "ژاوهروینه" ئێننه نامداره بێ شێخه پایه بهرزهکاو هۆرامانیچ که "دووڕونه" بێنێ هامنانی پهی ئهوهحهسیایشا ئێنی پهی باخ و باخاتهکاو دهشتهو باریهکی و خاشخاشێ.
باوام سێنزه کورێش بێنی و پهنج کناچێ. گهورهتهرینشا تاتهم بێ. ههرپاسه ههرمانکهر و پووڵ بهرئاوهر خهرجدهروو یانهی. تاتهم چننه ساڵێ وهڵێ باوایمهنه کوچی دمایینش کهرد و یوتهر جه ماموهکام وهڵێ ئانهینه ژهنی بارو جوانهمهرگ بی. سهروو بهشکهردهو زهمینهکهی شهڕ و مهرافێعهیه گهوره کهوت بهینوو زاروهکاو باوایم تا ئا یاگێ یو جه ماموهکام تهورش ماڵا سهرهو وێشهره و وێشت کوشتوه. یۆتهریچشا سهرهش زهخمی بی و نزیک به چوار ساڵاو نیم جه یاگێنه نهتاواش تهکانی بوهرو و هوربێزووه. ئا شهڕه پاسه دلێ ویر و خاترهو خهڵکینه مهنهوه که ساڵهای ساڵ دماو ئا جهریانیه ئیسهیچه مهردم وهختێو باسوو ویهردهی کهرانێ و مهگنانێ داستان ئهوهگێڵنای و باسوو ویهردهو ئا مهحاڵیه مهکهرانێ یو چا روهدریایا که ههمیشه کوریای کوریووه شهڕوو ماموهکام یانێ کوڕهکاو لالو حمهساڵهین.
پهی ههر روهدریایه تاڵ و شیرینی ماچا زهمانهو وهڵ جه شهڕوو زاڕوهکاو لالو حمهساڵهی و زهمانهو دماو شهڕهکهی. ئاقیبهت زهمینهکه بهش کریا بهینوو کوڕهکاو باوایمهره و کورهزایهکاشهره. ئیمهیچ بهشوو تاتهیما دریا پهنهما. ئاوهخته ئێمه وردیێ بێنمێ و ههتیمێ. میراس بهشکهرهکێ پاسهشانه به خاس زانا که زهمینهکهو ئێمهو ماموه وردیهکهیم پێوهره با. ساڵهای ساڵ یووه ژیوایما بهرد سهر. به بونهو واڵهکام و برایهکاموه که دهرس وانێنێ یانهما لوا شار و دهگاما جیا ئاسته.
دلێ ساڵێنه ههر وهخت تهحتێڵیه بیایا ئێنمێوه سهرکێشی پهی دهگای. زهمینهکهما لاو یانهو مامویموه بێ و کاڵێنێش پهی وێشا و جار و باریچ برێو چێوێ کیانێنێ پهیما. ئامشو رهفتما پێوه بێ و ئادیشا ئێنی و ئێمهیچ لوێنمێ و روزگار ویهرنێنمێ. چی ویهروو زهمانینه ماموهکام پێسهو فرهو مهردموو محاڵهکهیما گیریێنێنه یوی و ههمیشهو خودای شهر و ئاشتیشا بێ. سهروو بڕ و باوهری و ماڵیاتی، سهروو زاروا و فرهو وهختا سهروو نوبهو ئاوێ. دماتهر به بونهو وشکه ساڵیوه ئاوهو هانهکا کهمهوه بیهو و مهردم مهجبوورێ بیێ پهنا بهرا پهی چایا و چا کهنا. ئێمه و یانهو مامویچم چایهما کهنه که جه شانزه میترینه یاوا به ئاوێ. ههرچهند ئێمه وێما فره نهبێنمێ دهگانه بهڵام پهی کهنهی چاکێ و خهرجوو مهخارێجیش بهشو وێما پووڵ و یاردیما دای. ئهوێ ماموهکایچم ههرکام پهی وێشا چایهشا داونه و بیێ به ساحێبوو ئاوهو وێشا.
برایهکا و واڵهکام دهرسشا تهمامیا و ههرکامشا لوای سهروو ههرمانیه و ههر یو کهوت شارێوه. بهڵام گردما ساڵێوه چننه جارێ ئامهولوای دهگای کهرێنمی. برایهکا پاسه تهسمیمشا گێرت پهی ئانهیه موزاحێموو یانهو مامویم نهبیمێ و ههم ئادیشا رهحهتێ بانێ و ههم ئێمه، زهمینهکهیما گیرمێوه لاو وێما. ئهڵبهت بهشهکهو ئێمهشا کهرده بێ وێرانه و درهخته خاسهکێشا بڕیهبێنی و ههرچی درهختوو مێوهی بێ لهقوو پۆشا نیابێوه یو. نه پهرچینش مهنه بێ و نه دهرختێوه دروس و حهسابی. گلهییما نهکهردێ. ههرچن یاگێ گلهییایچ نهبێ.
وهروو وێماوه واتما خهتاو وێما بیێنه. ئهگهر گهرهکما بیایا تاوێنمێ زهمینهکهی نهدهیمێ دهسشاوه و یا کارهکهش وێما کهردایا. تازه ویهرده ویهردهن. به ههر جورێو بی زهمینما گیرتوه لاو وێما. ماشینما گێرتهنه و ههرێزهکهما هۆرگێڵناوه و نهختما کهردۆ. برا گهورهکهم ماچو ئێمه گهرهکما نیهن شهو و ڕو سهروو ئی زهمینیوه ههرمانه کهرمێ. گردما ههنمێ شارهنه و فره فره بهیمێوه حهفتێو جاریۆ مهیمێوه پهی ئیگهیه. بهیدێ با زهمینهکهی یهکسهر کهرمێ درهختێ. ئێمه تهنیا سێوهرێوما گهرهکهن تا چیرێشهنه بنێشمێره و مانیایێ بهرکهرمێ کهمێ و بحهسیهمێوه. یاوایمێ پانهیه مهشیۆم گردوو زهمینهکهی کهرمێ وهزی. چا بهینهنه روێوشا ماموم به واڵهکێمهره پهیخامش کیاسته بێ که ژنهوتهنم گهرهکتانه درهخت بنیهیدێ. واچه به یانهو تاتهیت ئهمن ئاویتا نمهدهو پهنه. واتهبێش چاکێ ئینا بهشهکهو وێمهنه. ئێمه به ژنیهی ئی قسێ باورما نهکهرد چوون ساڵهای ساڵ بێ چنی یانهو مامویم پێوه بیێنمێ و جه ههرچی زهمین و زاروو دهشتێمانه شهریکێ بیهنمێ و ئی جوره قسامانه نهبیێنێ.
بهڵام داخهم نمهشو جهریان ههر پاسه بێ. ماموم بێ هیچ روودهربایسیێوه واتش ئاوهو وێمهنه و ههر کاریه مهکهردێ کهردێ و هیچ ههقیهتا نیهن سهرشوه. برایهکا و واڵهکام و ئهدام فره نارهحهتێ بیێ بێنی و نهزانێنێ چێش واچا و چێش کهرا. یو جه برایهکام چنی ئهدایم نهزهرهشا ئانێ بێ ئێمه مهشیۆ گۆش نهدهیمێ به قسێ مامویم و ههر ههرمانهو وێما کهرمێ و درهختهکا بنیهیمێ و ههر ئاویما مدهو پهنه. گاههس ئیسه تووره بو و دماتر حاڵش خاس بونه. مهتیهکام و ئهوێتهر ماموهکام و هامسا و بهرهامسا فره کوششا کهرد تا یانهو مامویم رازی کهرا که بهشوو دهرختهکاما ئاویما بدا پهنه. بهڵام به هیچ بارێوهره رازیێ نهبیێ. ههرچیه واتما خو بابهگیان پاسه نهبو زهمینهکه فره بو و ئاوی فرێش گهرهکه بو. حهفتهیوه رایه و ئادیچ دوێ ساعهتێ زیاتهر ئاویشا گهرهکه نیهنه بهڵام ئیسهیچ و ئیسهیچ نهلوا گوششاره. کار یاوا پانهیه برای دلێڕاسینم دهرگیر بی چنی یانهو ماموژهنێم. واڵهکام قارشا کهرد چهنیشا و ئاژاولێ کهوتهنه یانهما و پهی نزیک به ههژده ساڵا ئی جهریانه درێژهش بێ.
چی ههژده ساڵهنه زهمینهکهما یهکسهر بی به وێرانهو ئا چن دهرختێچه چهنهش بێنێ وشکێ بیێ و بی به ڕهپهڵگا. ههر کهس ئێ دێ دلێشهره. ئێمه خو نهتاوێنمی به زور ئاوی جه یانهو مامویم گێرمێ و هیچ بهڵگهو سهنهدهیچ نهبێ دهسماوه چا ئاوهو چاینه شهریکێنمی و قانوونیهیچ نهبێ تا به پا قانوونیه رهفتار کهرمێ. لاو وێچماوه واچێنمێ ئێمه ئی گرده ساڵه پێوهره بیێنمێ و ئیسه دروس نیهن بنیشمێ ملوو یوی و کهرمێش شهڕ و ههراوبهزم. مهردم چا دووروه ههرزار جورێ ویرێ خراوێ مهکهراوه.
چی ئاژهنه بێنمێ بهشێو جه خانهوادهیما نهزهرهشا ئانه بێ: با ئی زهمینیه ورهشمی و یهکسهر دهگای جیا بازمێ. بهشێوێج نهزهرهشا ئانه بێ چوون یادگاروو تاتهیمانه مهشیو بازمێشوه. ئهگهر ورهشمێش پهی ههمیشهی پاما جه مهحالهکهیما مهکنیۆ و ئیتر مهگهر به راویاری و یا پهی سهیرانی کتووپڕ بهیمێوه دهگا. ڕۆیهشا که گردما پێوه نیشتێ بێنمێره یۆ جه براکام که ئێسفههانهنه دهرس وانێ واتش: من رایهم ئێستێنهوه که نه شهرش گهرهکهن نه ناوهشی و شکات و شکات کاری. ههرکام جه ماموهکام سهروو زهمینهکهو وێشاوه چایهشا داینهنهو یاواینێ به ئاوێ. هیچ قانوون و سهنهدێو نیهن ئیجازه نهدهو به ئێمهیچ تا چا نهکهنمێ. ئێمهیچ با دلێ زهمینهکهو وێمانه چایه دهیمێنه. خو ئانه زهمینهکهو ئێمه ههن جه لای سهری گردێشاوه و سهدی سهد ئاویش جه هینهو ئادیشا فرهتهره بونه. خو ئانه وههارانی جه کورسوو وهروو زهمینهکهینه تا دوێ مانگێ ئاوی ههر چۆرهش مهی. بودیار بهیمێ و چایه بدهیمێنه و ده میترێ بلمێ واری. به خودا میاومێ به بهحری!
ئهداموهیشا ئهوهڵوه رازیێ نهبێنی و واچێنێ ئێمه چاما گهرهکه نیهنه و چنی یانهو مامویتا شهریکێنمێ. ڕهنجما دان و ههرمانهما کهردێنه و چهنی کریۆ ههرپاسه دهس بازمێ؟ بهڵام دماتهر ئهیشایچ به ههر لونێو بێ یاوای پا قهناعهته ئهگهر چا بکهنمێ خاستهرهن. ههرچهند کوڵیه پووڵش گهرهکهن و مهشیۆ خهرجێوی فره بکهرمێ وهلێ پهی یاوای به ئاوێ ناچارێنمێ ئی ههرمانێ کهرمێ. ئهگهر گهرهکما بو باخیه وهزی بنیهیمێ و تهماداروو سێوهرهکهیش بیمێ مهشیو ئی زهحمهتهیه بگێرمێ گهردهنما. یانهو مامویم وهختێو ژنیشا گهرهکمانه چا بهیمێنه ئهوهڵوه فی فیشا ئێنهو سهره خول دێنێ و خوای خوێنێ. بهڵام دیشا ڕاسهن و بهراسی گهرهکمانه چا بکهنمێ. نهزانێنێ چێش کهرا. ئهوهڵوو پاییزی بێ زهمینهکهما شووم و وهرد کهرد و چاڵیما کهنێ پهی درهختهکا.
ئا ساڵه زمسانش سهخت بێ به جورێو تا ئهوهڵوو ئوردیبهههشتی وهروه وارا. یانهو مامویم دهسشا کهرد به شهره قسه که گوایا نمازمێ چا بکهندێ. دهلیلهیچشا ئانه بێ چوون زهمینهکهو ئێمه ههن سهرتهروه ئهگهر بهیمێ و چا بکهنمێ ئاوهکێ ئهیشا وشک مهکهرمێ. دهسشا کهرد به ههڕهشه و شکات کهردهی لاو ئید و ئهویوه و نامێ به خراو بهردهی.
کارشا یاونا پاگهیه ماموم قهسهمش وارده بێ ههر کهس نزیکوو زهمینهکهی و چاکێشوه گهرهکش بو چا بکهنو یهک فیشهک بڕنهو مهنیهو تۆقهو سهرهیشوه. بهڵام ئێمهیچ پهیخامما کیاست و واتما پا دهلیله که تو ئا ههقیه مدهی به وێت و دلێ زهمینهکهو وێتهنه چا مهکهنینهو و ئاویت گهرهکهنه ئێمهیچ ئا ههقمانه ههن پهی وێما ئا کاریه بکهرمێ. زهمینی بێ ئاوما پهی چێشی؟! ئێمه چا مدهیمێنهو و ئهگهر راس ماچی بورێ بکوشهما. ئاخر و ئوخروو ئێسفهندی بێ که نهمامه وهزیما جه شارهنه ئاوردێ و بهردێما دلێ زهمینهکهینه نیایما. دهور تا دهوروو زهمینهکهیما پهرچین کهرد و بهینهکهیچما شووم بڕی. ئاوهو هانهکا و جۆگهکێ که نوباو (نوبه ئاو) بێ و حهفتێو ڕایه گنێ وهرماوه تا چننه مانگێ بهشو زهمینهکهیما کهرێ و پا ئاوێ ئاویشا دارێنمێ. بهڵام پهی ئاخروو هامنێ کهمه بێوه.
ئا ساڵه مانگهو خوردادی بێ که چاکهنێما گێرتێ و دهسشا کهرد به چاکهنهی. ههفت میترێ لوایمێره یاوایمێ به ئاوێ. چاکێ ئاوهکێش ئننه فرێ بێ به زهحمهت تاواما بیاونمێش به نو میترێ. ئینه چننه ساڵێن که جه ئهرهنیای نهمامهکان ویهردهن. فرهی جه نهمامهکا وێشا گێرتهن و بیێنێ به وهزی گهورێ و برێویچشا وشکێ بیێنێ بهڵام ئهگهر پاییزانی یۆ جه کوڕیمریهموه بدیۆره واری باخێوه جهم و جور و وهشڵانه وینو که جه دوورهوه سهوز مهکهرووه!
دمانووسیا:
ئی داستانێ وێرهگانه وهختێوی وارانی جه راو زرێوارێنه ئاماوه ویرم که چنی دوسێوی لوای لوێنمێوه پهی یانهی و باسوو ئایهندهو زوان و فهرههنگوو هۆرامانی کهرێنمێ.