ورڏهباسێو سهروو دلێگروو شێعرهکاو لالۆ "مۆمن نۆدشی"یهوه،بهشوو دووهمی
3- ئهوهگێڵنای بهشێو جه ویهرڏهو (چهنیهتی ژیوای) کۆمهڵگاو ههورامانی به زوانێوتهر
لالۆ مۆمن جه شاکاروو "وهزۆ گۆماڵێ"نه که وات و واچێوا بهینوو وێشهنه چنی قهڏیمیتهرین وهزۆ نۆدشهی به نامۆ "وهزۆ گۆماڵێ"(ئا وهزێ ههر پاسه که شاعێر ئیشارهش پنه مڏۆ جه ئاساڤوو سانی لاو هانهو سیروانسکیهنه بێ که به داخهوه بڕیهشا و چنی وێش ههمارێو ویهرڏهش شاراڤه!!) باسوو هۆرزهوئهرهنیشتوو خهڵکی کهرۆ جه سهڏ ساڵێ ویهرڏێنه و پێسه جامیوی خاسی و خرابی ئا زهمانیه مرمانۆ. هۆنیار ئانه ڕاسا ئانهیه ماچۆ، گۆترهی بهرز مهکهرۆوه!، گۆترهی شانازی به ویهرڏهیش مهکهرۆ!، نهتهرسانه نهوهشیهکاو ئا زهمانیه قاو مڏۆ. نزمی ڕادهو سهواڏی، نهڏاری و بێتهگبیری و ههرپاسه هازدار بیهی شێخ و مهڵڵای به عینوانوو نهمادێ دهسهڵاتدارێ ئا وهختیه باس کهرۆ، پاڵوو ئانهیچهنه چهمێو ڤزۆ چهنیهتی ژیوای خهڵکهکهیچ و به تهنزیوی دڵئێشن باسوو قهناعهتیشا کهرۆ!. لالۆ مۆمن به شیویوی دڵگیر پهرسۆ جه وهزۆ گۆماڵێ که تۆ چن دهورانێت به چهم دیێنێ :
پهرسام پیرهدار پیری کۆههن ساڵ
مهعلووم جه لاتهن ئهحواڵاتی حاڵ
تۆ چن دهورانت وسهن پشتی سهر
جه چن زهمانی تۆ ههنت خهبهر
ئیجا وهزۆ گۆماڵێ چ پێسه زامداریوی دهس کهرۆ قسێ کهرڏهی و جوابوو مۆمنی مڏۆوه و وات و واچهکه دهس پنه کهرۆ :
وهزۆ گۆماڵێ داشهوه جواب
واتش ئهی مۆمن سۆتهی دڵ کهباب
جه داخی دنیا تۆ نیات خهبهر
ئانه تۆ دیهن ههزار زیاتهر
وهزۆ گۆماڵێ ملۆ دلێ بنکڵیشهو باسهکهیهره و مهیوه قسێ :
عهمری تهمامم نیا جه یاڏم
لهقوپۆم مڕیان تهمام بهرباڏم
چن دهوری ناباو و چن زهمانم دی
چن ئاوهڏان و چن وێرانم دی
چن حهق چن ناحهق چن دهورانم دی
چن سهڏای زاری مهزڵوومانم دی
چننه بهڏبهخت و چن زهلیلم دی
چننه مهزڵوومی بێدهلیلم دی
چن سهروهتمهند ساحیب نانم دی
چننه بێژهمهن پهریشانم دی
یاگێوهتهرهنه ماچۆ :
چن خان و سهرڏار چن ئهمیرم دی
چن یانهوێران چن فهقیرم دی
یامکهتی :
چن زۆڵمی ناحهق جه ئێرانم دی
چن تاجوتهختی من وێرانم دی
چننه مهجلێس و چن دیوانم دی
ناڏر و نهسرهدین، کهریم خانم دی
چن لاشهی بێگیان نهوجوانم دی
جهنگی لهۆن و ههورامانم دی
سهرڏاری لهۆن جافرسانم دی
جه سانی زووتهر مووسا خانم دی
سکهی جۆراوجۆر چن زهمانم دی
بیچوه و سهننهری و نیکله و قرانم دی
چن لهشکهرم دی چی سهره ڕاوه
دهسوپا مڕیا ئاما و گێڵاوه
وهزۆ گۆماڵێ چێگهنه پێسه چهمداریوی بێلایهنی باسوو ئا بهسهرئامایا کهرۆ که دیێنێش و گۆترهی پنهش وهش نیا ویهرڏهیش بێمهینهت نیشانه دۆ و باسوو ئاغا و بهگی و گهورهییشا کهرۆ!! بهڵکووم تهک مڏۆ لاو چینهکاو واروو کۆمهڵگایهوه. جه یاگێوهتهرهنه شاعێر پی جۆره باسوو ههرماناو ئا زهمانوو ژهنۆ ههورامانی و ئاڕایێشیش کهرۆ :
یا جه ئاوای بۆ یا جه چۆڵهوه
لهتهرێ ڕێسێ کۆڵ به کۆڵهوه
یام کۆڵکه یا موو یا پهژم و مهرهز
دهم به گۆرانی و بێ کینه و خهرهز
یام :
چهمێ ڕهژێنێ کوڵه وازێنێ و
تا حهننوو زنجی زڵفێ ئازێنێ
پاییز پهی هێزما کۆیێز واچێنێ
به کۆڵ ئارێنێ و وهشیچ ساچێنێ
جه کهمی نانێ هیچ نهبێشا خۆف
نیمهو خۆراکی وهنی و مهژگه و تۆف
هیچ باکش نهبێ ئاوای بۆ یا جۆڵ
کۆڵش ههر کۆڵ بێ و زاڕۆڵه سهرکۆڵ
باسوو ههرمانێ خهڵکی به گرڏی پێسه وێنهی ڤزۆش وهروو چهما و ماچۆ :
وهختوو تفه یاوای بنهره ماڵای بێ
دهسێو بهوهشی دهسێو ناڵهی بێ
تفهوه چنیهی گهل و ئهوهڵ بهر
گهل بێ و ڕهشبهڵهک دهره سهرانسهر
دڵ پیسی نهبێ مهگهر به کهههڵ
عهیبوعار نهبێ ژهن و پیا تێکهڵ
ئاخ لهیلولهیل بێ سێ جار و گێڵای
چهپێ و چهپڵێ بێ چنی فهتاح پاشای
چۆپیکێش به قیو دهنگ وهش لهرزانه
خاڵۆ ڕێبوار بێ و سیاچهمانه
دهسهو جاهێڵا دهم به گۆرانی
پاتۆڵ ههڵاوه و چۆخێ و سۆرانی
خنجهری دهبان جه وهروو شاڵی
بازووش واچینی ڕۆسهموو زاڵی
پهی قهناعهتی و ساڏهگی ژیوایشا و ههر پاسه دهس ڕهنگینیشا ماچۆ :
گوزهرانی ساڏه و وهش ویارێنی
گجیێو حهوت وهیوێش پنه ئارێنێ
نمهڏیوی تازه چنی یۆی نیمداشتی
چوار ڕوێ وشکهژاو جاریویچ چاشتی
جه شاڏی و شیوهن مهجلێس نشینی
جگهره حهر نهبێ سهبیل کێشێنێ
پۆشاکی بهڏهن وهسیلهو یانهی
ئێحتیاجشا نهگنێ دهسوو بێگانهی
دۆن و شهلهمین ساعبانهی گریێ
نامۆ قهنوچهی عهسڵهن نهبریێ
تهجهمۆڵات و تهشریفات نهبێ
زیندهگی ئاسان گرڏ چێو ساڏه بێ
لالۆ مۆمن پهی نشاندای دهسهڵاتی بێئهننازهو دهسهڵاتداراو ئا زهمانیه به شیویوی ژیرانه ماچۆ :
پوول و نهختینه، سهروهت و سامان
هیچکهسی نهبێش غهیرهز شێخ و خان
یهک و دوو ئاوا پهی پووڵ جهم کهرڏهی
ئیجا جۆرش ئهی ئیسقاتوو مهرڏهی
نه مهڏرهسه بێ نه وهنهی و سهواڏ
بێجگهم مامۆسای گرڏ کهس بێسهواڏ!
شاعێر جهبارهو فهرههنگی ڕهسهنی ههورامی و ئهوهئاسهی زوانی به دهسوو وهڵینیاو ئی نیشتگایه ماچۆ:
زوانشا قاتی زوانا نهبێ
ئێحتیاجشا زوانوو بێگانا نهبێ
قهوڵی ڕاس و ڕێک زوانشا لووس نهبێ
مێللهتش پاک بێ بێنامووس نهبێ
بهڕاسی لالۆ مۆمن جه شاکاروو "وهزۆ گۆماڵێ"نه به تهرزیوی ڕئاڵیستی باسوو ویهرڏهو ههورامانی و هۆرزهوئهرهنیشتوو خهڵکهکهی کهرۆ و ههر پاسه که وهڵێنه واچیا گۆترهی پنهش وهش نهبیهن بهرزیێوی بێمهک بارۆنه دلێ تانوپۆ هۆنیهکاش و شانازی به ویهرڏهیش برمانۆ به وهردهنگی بهڵکووم ڕهنگا بتاڤی واچی ئێننه ڕێک هۆرزهوئهرهنیشتهکهش به شێعره واتهن که کریۆ پهی خهڵک شناسی خهڵکوو ههورامانی کهڵکیوی خاسشا چنه هۆرگیریۆ.
4- زیتهوه کهرڏهی بڕێو ههرمانه قیزهونه کۆمهڵایهتیهکا :
حهشاش چنه مهکریۆ دلێ خهڵکیویهنه بڕێو ههرمانێ قیزهونێ کریا به باو و گرڏ کهس ملۆ شۆنیشاره! جه ڕواڵهتێوهنه که ئا ههرمانێ گهورهتهرین وهرێژ مڏا فهرههنگوو ئا وهڵاتیه. ئهرکوو زانایاو ئا نیشتگایچه ئانهنه که خهڵکی لۆمه کهرا و نازا ئا کارا بهرا ڕاوه، متاڤی واچی لالۆ مۆمن ئا جاڕشه جه شێعرهشهنه دان و باسوو ناشیرینی ئا ههرماناشه کهرڏهن. پهی نموونهی جه داستانهشێعرۆ "ههره کهوڵه"یهنه که زهماوننه کریۆ پهی ههره کهوڵه و لالۆ مۆمن ملۆ هیجبی پهیش لاو کابرای ساحیب ماههریهوه، کابرا ڕازی بۆ و شاعێر چا ئاخرهوه قسهکێ درکنۆ و ماچۆ :
عهسڵهن تهماعه ناما خیاڵش
تا وێم پهرسام ئهی شیروه وماڵش؟
واتش کاکه گیان ئاوڕووم مهبهره
جه ماڵهشیروهی هیچ بهحس مهکهره
مهزانی شیروهی پیس و حهراما
ئهر شیروهی بوهروو پیاگهریم کاما؟!
بڕێو پاسه ماچا که شۆنۆ وهڵاوه بیهی نهواروو ئا داستانهشێعرێ تهنانهت فرهو خهڵکی ئا ههرمانه خرابێشا تهرکه دا و تخوونش نهکهوتێوه.
ههر پاسه لالۆ مۆمن جه داستانهشێعرۆ "وهزۆ گۆماڵێ"نه پهی قیزهون کهرڏهی ههرمانۆ حهشای بێ پهناوپێچ باسیش مارۆنه دلێ شێعرێش و نهتهرسانه واقێعی تاڵیش درکنۆ و ماچۆ :
بهڵام داخهکێم حهشا باوه بێ
ژهنی بێعهقڵه دائێم ڕاوه بێ!
شاعێر جه زهمانێوهنه که فرهو کهسا جه شێعرێ کلاسیکێ پهی بهر وسهی خهیاڵوو وێشا کهڵک هۆرگیرا، باسوو ههرمانه قیزهونهکاو دلێ کووچه و کۆڵانهکا کهرۆ و شێعرهش کهرڏێنهش به زوانحاڵوو خهڵکی.
5- باس کهرڏهی جه ژیری و دهسڕهنگینی ههورامیهکا :
چیویوی ئهوهنهشاریان که خهڵکوو ههورامانی ههر جه کۆنهوه به خهڵکیوی سهربهوێ و وێپا ئهژناسه کریهینێ و فرهو ئهوهجهکاو وێشا به ژیری و دهسڕهنگینی بهگا ئارڏێنێ و نهکهوتێنێ خهڵکێوتهری. هۆکاروو ئا وێپا بیهیچه هۆرگێڵۆوه پهی ئانهیه که ههورامان وهڵاتیوی سهخت بیهن و نه ههورامیهکا تاڤانشا بهتایبهت جه زمسانهنه ئامهشۆ مهحاڵێوتهری کهرا و نه خهڵکوو یاگێوهتهرێ کریانشا پنه بهیا دلێ شاخ و داخهکهو ههورامانی. ههر ئانه بیهن نوونگیوی کاریگهر تا ئێڏێچێ گنانه ویروو وهش کهرڏهی ئا ههوهڕا که گهرهکێشانێ و تا ڕادیوی فره تاڤانشا ههوهڕه پیویستهکاشا وێشا وهشێ کهرا ههڵبهت بهیاوهری و دهسباری ژیری و ئاوهزی پنهیاوایشا که ئهر ئا ژیریشا نهبیایا ڕهنگا پڕزۆ ههورامیچ تا ئیسه قهرهچۆڵهش نهمهنهیا!. بهڵام بهداخهوه به ئامای جۆرێو جه مۆدێڕنیتهی قهسالهینی خهڵک دهسش چا سهنعهتیه کێشت و ئیسه چانیشا تهنیا نامێشا ئهگهر مهنێبۆوه!. بهباوهڕم مشیۆم ئی نامێچه هۆرگیریا و چهنیهتی وهش کهرڏهی ههر یۆیشا جه لاو ئۆساکاشهوه(تا مهنێنێ ژیوایهنه) واچیۆ و بنویسیۆنه کتێبێو تا گاههز زهمانێو ههورامانیچ چڵهکیاره و ئا سهنعه دهسیێشه دهس پنه کهرڏێوه ههڵبهت بهکهڵک گێرتهی جه زانستی تازهی!. لالۆ مۆمن یۆ چا شاعێرانه که نامۆ فرهو ئا ههوهڕاشه که ههورامی به دهساو وێش وهشێ کهرڏێنێ جه شێعرهشهنه ئارڏێنێ. پهی نموونهی جه داستانهشێعرۆ "وهزۆ گۆماڵێ"نه ماچۆ :
شانه و لهتهره، چهمچه و تهشپێڵه
وهینه و نانهشان، سهوه و ترازێڵه
من و تهورێزی، سیه و کێشانه
کهوچ و نیمهکهوچ، چارهک پیمانه
پووزوانه و کڵاش، پاڵا و خامینه
فهرهجی و نمهڏ، بهرگنه و پهژمینه
ههڵاوه و مهوجه و چۆخهڕانکی کاڵ
دووکه و دووکهکه، دهسکێش و بهرماڵ
یام یاگێوهتهرهنه ماچۆ :
چهمچه جه چۆی بێ، گۆشێ جه ههڕێ
تهشبی لکهدار پهی چاشته تهڕێ
ساچمه و وهرهندڵ، حهسکه و جانبێزار
ههم پهی دیفاعی ههم ڕاو و شکار
ئهنجام :
ههرچن مشیۆم بهیمێچ پنه که به وهرهچهم گێرتهی وهرلوای کرژوکۆڵوو زانستوو بهشهری و ههرپاسه فاڕیای جۆروو دیای ئینسانوو ئی سهردهمیه به جههانوو دهوروبهریش ئێتر شێعرێ کلاسیکه وهروو ئا وهربهسا که بهتایبهت جه تهشکهنه(فۆرم) ههنێش و وهرهڕاو واتهی فرهو ئاواته بهرزهکا گێرۆ، مهلیڤیۆش پهی پێسه وهڵێ وهشهویسۆ خهڵکی بۆ و یاگێش دهینهش به شێعرێ نهوێ، بهڵام ئیسه که ههر دهسێو جه هۆنیاره ئازیزهکا ئا نهوع شێعرێ پهسینا مهبۆ یهکسهر سهروو ڕهوتوو وهڵیناوه بلا وهرهوه و دنیا فانتزیهکهو وهڵینیانه گیر بوهرا و مشیۆم چهمێ دڕاره کۆمهڵگاکهیشا. بهباوهڕیچم کریۆ دلێ شێعرێ کلاسیکێنه بڕێو جه واقێعهکا درکنی و پێسه لالۆ مۆمنی واچی :
زهمینوو گهنمێن تریاک نهشانی
نهکا تۆمێو بۆ زددوو ئینسانی
دژمهن بنهتۆمی پیست پهی بارۆ
تۆ کهرۆ تۆمشان برات زهرهر بارۆ
و عهینوو سهڏ ساڵێ چیهو وهڵی نهڏیهی پهی کۆمهڵگاو ههورامانی، کۆمهڵگهیو که جه دماو مامۆسا مهولهویهره هیچش نهڤاڕیابۆ خۆ دالێو مهژگوو بنیاڏمهکاش فاڕیان و ڕهنگا پێسه وهڵینهکاشا نهتاڤا مامهڵه چنی ڕۆمانتیسموو دلێ شێعرێ کلاسیکێشا کهرا!!.
بێ هیچ شکێوه لالۆ مۆمن نۆدشی یۆ چا شاعێره ئازیزانه که جه دنیاو شێعرێ کلاسیکێ ههورامیهنه فرهو تهلبهننهکاش قرتنهینێ و بهشیویوی ژیرانه ڕهسمه باوهکێش گهرهشێل کهرڏێنێ ههڵبهت جه دلێگرهنه. ئاڏ بهچهمیوی ڕاس ڤین واقێعهکێش دیێنێوه، باسش کهرڏێنێ و نهتهرسانه ناڕاسیهکێش درکنهینێ. بهپاو ههر ئا فاکتا بیهنه که شێعرهش وهسێنهنه دلێ کۆمهڵگای و خهڵک جه ههر چینێو متاڤا پهیوهننیشا چنی بینا. جه دماینهو ئی ورڏهباسیهنه ئاوات موازوو جه زووتهرین وهختهنه شێعرهکێ لالۆ مۆمنی کریا به کتێب و کهڵکی فرهتهرشا جنه هۆرگیریۆ.
18/11/1390 نۆدشه