جمعبندي سبك شناسانه برخي آثار ادبي هورامي دوره خاندان اردلان -از دايه خزان سهرگهتي تا مولوي تاوگو
نویسنده عادل محمد پور - قسمت اول
چكيده:
زبان و شعر هورامي از قديميترين گويشهاي زبان و شعر كُردي محسوب ميشود نقش آنان در تركيب تاريخي همگراي اقوام مادي و نيز در پروسهي نُضج، پيدايي و رونق فرهنگ، زبان و ادبيات كردستان انكار ناپذير است. شعر هورامي واجد ويژگيهاي منحصر به فرد خود است؛ با سبكهاي رايج فارسي و نيز شعر كُردي سوراني تفاوتهايي دارد.
در اين مقاله منحصراً اختصاصات و شاخصهاي شعر هورامي كه در زمان اقتدار هفتصد سالهي «اردلان»ها زبان ادبي-ديواني بوده است، با ديد سبكشناسانه بحث و بررسي شده است.
كليد واژهها:
اردلان، زبان و شعر هورامي، سبك شناسي، شاعران مشهور، سطح فكري، سطح زباني، سطح ادبي و...
مقدمه:
خاندان «اردلان» بي گمان يكي از بزرگترين امراي محلي كُردستان بوده كه بيشتر از هفت قرن متوالي در اين ديار حكومت ميكردهاند. اساس شكلگيري تاريخي آنان را بايد دوره مروانيان(احمد بن مروان) در اواخر سده پنجم هجري قمري دانست كه «بابا اردلان» از نوادگان آنان از ترس تعدي ابن جهير(جحير؟) وزير بغداد آنجا را ترك و به ميان «گوران»ها آمد و مؤسس اين خاندان شد[1]. زبان هورامي چند سده پيشتر از «خاندان اردلان» نشانههايي از حيات متداوم و صيرورت زماني داشت، اما در زمان آنان به شيوه رسمي مطرح و به عنوان زبان «ادبي- ديواني» اهميت ويژه پيدا كرد.
لاجرم با چنين ظرفيتهايي ميزيبد با متدولوژي خاص خود، تحليل و بررسي شود. با ويژگيهاي منحصر به فردي كه دارد و نيز عليرغم اشتراكات تاريخي با زبان فارسي و ديگر گويشهاي كُردي؛ دورهبندي نمودن آن بر اساس سبكهاي رايج «دورهاي-جغرافيايي» شعر فارسيِ(خراساني، عراقي، هندي، بازگشت و ...) به لحاظ روششناسي چندان مناسب به نظر نميرسد. اين سبكها هر كدام محصول تعامل مراكز ادبي دربارها و برآيند شرائط و اوضاع سياسي، اجتماعي و ادبيِ زمان و مكان خود بودهاند. خراساني در مشرق و عراقي در مركز ايران در چنين فضايي به نشو و نما پرداخته و شاعراني مثل رودكي، فردوسي، عنصري، سعدي، حافظ و ... در آنها به رشد و بالندگي رسيدهاند.
پروسه ساخت شعر فارسي از قالب قصيده، سادگي زبان و محتوا، مدح و ستايش اُمراء و سلاطين، زميني بودن معشوق(سبك خراساني) به قالب غزل، پيچيدگي محتوا و صناعت شعري، پختگي زبان، آسماني بودن معشوق(سبك عراقي)، و اسلوب معادله، لُغَزگويي و معماپردازيهاي(سبك هندي) و... سير كرده و دوباره تحت شرائطي به مؤلفههاي گذشته بازگشت(دوره بازگشت) و به مشروطه، تجددگرايي و سرانجام تحول نوگرايي و شعر امروز دست يازيدهاست. حال آن كه شعر هورامي در طول حيات خود غالباً شكل و قالب سرايش شعر ثابت بوده(بسآمد با مثنوي بوده) و محتوا و صنعت بديع در همان حوزه «سادهسرايي، ايجاز، آوردن خُرده مضامين و توجه به اصل تنوع ادبي و...» باقي مانده است. اين رويكرد را ميتوان در عناصر شعري و صُوَر خيال اين جريان بعينه مشاهده كرد.
اگر چه زبان كُردي هورامي خود مدتها زبان «ادبي - ديواني» بوده، اما شاعرانِ شاخص دورهها به طور نسبي كمتر از شرائط سياسي زمان خود متأثر شدهاند بلكه از سير انفُس و تمسك به سلوك و مكاشفه فردي به يك سبك شخصيِ منحصر به خود در سرودن شعر دست يافتهاند؛ تاليان و دنبالهروان هم شيوههاي رايج آنان را تقليد و اقتباس كردهاند؛ به اين دليل است كه اين منهج ادبي در خط متوالي و مترتب زماني به عنوان «سنت ادبي» معهود، يك دست سير كرده است. از نگاه نگارنده اين مؤلفههاي ادبي است كه بيش از هر چيز ديگر اين شعر را با شعر فارسي و حتي ديگر گويشهاي كُردي متفاوت ساخته و باعث شده از سبكهاي دورهاي رايج در شعر فارسي تبعيت نكند و خود داراي يك سنت ادبي منحصر و واجد ساختاريي ماهوي و مستقل باشد. «پايبندي بدان سنت ديرينه ادبي، تقليد از شاعران تأثيرگذار، عزلت و انزوا، محدوديت منابع، فقر ارتباطات و تفاوت ساختاري با ساير گويشهاي كُردي و...» در عدم يكنواختي فُرم، محتوا و جهان بيني شاعران كلاسيك هورامي بي تأثير نبوده است اين علل و عوامل باعث شده شاعران كمتر از شرائط بيروني هورامان وكُردستان تأثير بپذيرند و بيرونگرايي آنها مُلهم از طبيعت هورامان و فضاي بومي و سنت رايج ادبي آن منوط و محدود شود.
طبيعي است چنين متوني بايد داراي يك سري از اختصاصات ادبي باشد كه در اين مقاله با اختصار به آنها پرداخته ميشود. نخست به ذكر اسامي برخي از شاعران نيز اشاره و بعداً به ويژگيهاي سبكي پرداخته ميشود.
اسامي شاعران مشهور از قرن 5 تا 14 ه.ق :
1- دايه خَزان سهرگهتي (قرن پنجم ه.ق
2- شيخ عيسي برزنجي(754- ...)
3- شيخ صفيالدين اردبيلي(735-650)
4- ملا پريشان لُر(825-757 ه.ق)، بابا جليل دَوداني(...-883)
5- شيخ شهاب كاكو زَكريايي(1072-1003)
6- كهلبالي خان اردلان(1089-...)
7- شاكه و خان منصور(1177يا1175-1105ه.ق)
8- [بابا لُره لُرستاني(دوم و سوم ه.ق)،
9- بابا رجب لُرستاني(دوم و سوم ه.ق)،
10- بابا حاتم لُرستاني(دوم و سوم ه.ق)
11- بابا نجوم لُرستاني(دوم و سوم ه.ق)
12- بابا قيصر هورامي(قرن 4 ه.ق)
13- بابا سرنج كَلاته(قرن 4ه.ق)
14- بابا گرچك هورامي(قرن 4 ه.ق)
15- ريحان خانم لُرستاني(قرن 5 ه.ق)
16- فاطمه لُره گوران)قرن 5ه.ق)
17- لزا خانم جاف(قرن 5ه.ق)
18- بابا بزرگ لُرستاني(قرن 5ه.ق)
19- بابا هندو هورامي(قرن 5ه.ق)
20- قاضي نبي سَرگَتي(قرن 5ه.ق)
21- احمد جاف(قرن 5 ه.ق)
22- پير احمد كركوكي(قرن 6ه.ق)
23- شيخ شهاب سهروردي(632-539 ه.ق)
24- پير بنيامين شاهويي(قرن 7 ه.ق)
25- پير داوود دهوداني(قرن 8 ه.ق)
26- بابا يادگار761-... ه.ق)
27- سيد محمد برزنجهاي(645-... ه.ق)
28- سيد شهابالدين شارهزوري(748-659 ه.ق)
29- سيد مير احمد مير سور(745-652 ه.ق)
30- سيد مصطفي شارهزوري(761-657 ه.ق)
31- حاجب سهي باوهيسي(778-676 ه.ق)
32- پير قباد ديوانه(639-... ه.ق)
33- پير محمد شارهزوري(733-638 ه.ق)
34- پير احمد لُرستاني(642-... ه.ق)
35- پير مالك گوران(735-642 ه.ق)
36- پير منصور شوشتري(738-646 ه.ق)
37- پير ابراهيم جاف(740-651 ه.ق)
38- پير فتحعلي صحنهاي(652-... ه.ق)
39- پير حاتم همداني(738-654 ه.ق)
40- پير ميكائيل دهوداني(736-658 ه.ق)
41- پير محمود بغدادي(735-661 ه.ق)
42- پير كاظم كنگاوري(775-686 ه.ق)
43- پير سليمان اردلاني(762-676 ه.ق)
44- پير موسي ميانهاي(772-681 ه.ق)
45- پير قابل سمرقندي(...-756ه.ق)
46- پير مامل ماهيدشتي(765-... ه.ق)
47- پير صادق مازندراني(779-... ه.ق)
48- پير تيمور هوراماني(...-789 ه.ق)
49- پير اسماعيل كولاني(قرن 8 ه.ق)
50- پير حسيم استانبولي(قرن 8 ه.ق)
51- پير ركنالدين هورامي(قرن 8 ه.ق)
52- ... ملا الياس شارهزوري(...-783 ه.ق)
53- ملا جامي شارهزوري(...-797 ه.ق)
54- ملا سوره شارهزوري(...-769 ه.ق)
55- ملا غفور شارهزوري(...-791 ه.ق)
56- ملا شفيع شارهزوري(...-768 ه.ق)
57- خاتوو زربانو درزياني(...-845 ه.ق)
58- كاكه عربي هورامي(...- 814 ه.ق)
59- كاكه رحمان درزياني(قرن9.ق
60- كاكه پيره درزياني( قرن 9 ه.ق)
61- ميرزا قُلي دهوداني(...-891 ه.ق)
62- سمن خانم دهوداني( قرن 9 ه.ق)
63- و ...[9]، بيساراني(1052/1113 ه.ق/ 1641/1703 م)
64- شيخ احمد تختهاي(1134-1026ه.ق)[10]
65- شيخ حسن مولاناوا(1136-1070 ه.ق)[11]
66- خاناي قبادي(1168-1083يا 1192-1116ه ق/ 1700-1759 م)[12]
67- الماس خان كَنولهاي(قرن 12 ه.ق)[13]
68- ميرزا شفيع كُليايي(قرن 12ه.ق)[14]
69- مُلا خدر(خضر) رواري(1205-1138ه.ق)[15]
70- وَلي ديوانه(1216-1158 ه ق، قرن 18 م)[16]
71- مُلا عمر زنگنه-رنجوري-(1224-1164 ه.ق [17]
72- صيدي هورامي(1265-1199 ه.ق)[18]
73- ميرزا شفيع پاوهاي(1252-1200ه.ق)[19]
74- مُلا قاسم پايگلاني(1259-1197ه.ق)[20]
75- سليمان بيگ زنگنه(1261-1219ه.ق)[21]
76- مُلا احمد عارف(1263-1206ه.ق)[22]
77- ميرزا مصطفي دليدلي(قرن 13ه.ق)[23]
78- سيد محمد صادق صفاخانهيي(1280-1212ه.ق)[24]
79- مولوي تاوگُزي(1300-1221ه.ق)، مولانا خالد شارهزوري(1242-1193ه.ق)[25]
80- مستوره كُردستاني(1264-1220ه.ق)[26]
81- سيد محمد سعيد كُردستاني(1280-1227يا1239ه.ق)[27]
82- غلام شا خان والي(1284-1239ه.ق)[28]
83- مهجوري كُردستاني(1287-1210ه.ق)[29]
84- احمد بَگ كوماسي-خالوي كوماسي-(1294-1210ه.ق)[30]
85- حاج مُلا احمد نودشي(1302-1228ه.ق)[31]
86- شيخ حسن سازاني(بلبل، قرن 13 ق)[32]
87- شيخ عبدالله مرادويسي-داخي-( 1305-1224ه.ق)[33]
88- شيخ محمد صالح فخرالعلما(1305-1250ه.ق)[34]
89- احمد پريسي(1307-1233ه.ق)[35]...
90- فقيه عبدالقادر ههمهوهند( 1308-1247يا 1248 ه.ق)[36]
91- شيخ عبدالله عبابهيلهاي-جفايي-( متوفي ابتداي قرن 14 ه.ق)[37]
92- عبدالله بَگ شرف بياني(معاصر مولوي) [38]
93- ميرزا شفيع جامهريزي(قرن 13ه.ق)[39]
94- ميرزا عبدالقادر پاوهاي(1328-1266 ه.ق/1834-1907 م)[40]
95- شيخ عزيز جانَوره(متوفي ابتداي سده 14ه.ق)[41]
96- شيخ عبدالرحمن جانوره(متوفي اوايل قرن 14ه.ق)[42]
97- جهان آرا خانم(1275-1329 ه.ق)، ميرزا عبدالله خيالي(1294-1213ه.ق)[43]
98- سيد محمد خانقاهي پاوهاي(متوفي 1300ه.ق)[44]
99- نجف خاني بايندور(1300-1227ه.ق)[45]
100- مِلا ابوبكر يوسف(1302-1239ه.ق)[46]
101- ميرزا محمد ههوشاري(1304-1246ه.ق)[47]
102- خليفه الماس گزهردهرهيي( 1305-1220)[48]
103- محمد مستوفي-محزون-(1316-1252ه.ق)[49]
104- شيخ عبدالرحمن مولانآبادي(1306-1250 ه.ق)
105- ميرزا حسن –جنوني-(متوفي 1308 ه.ق)[50]
106- شيخ ضياءالدين عمر نقشبندي-فوزي-(1318-1255 ه.ق)[51]
107- فتح الله متخلص به فهيم(متوفي 1319ه.ق)[52]
108- كمر خان(متوقي 1232ه.ق)[53]، ملا فتحالله پاوهاي(قرن 13ه.ق)[54]
109- ملا محمد مفتي زهابي(قرن 13 ه.ق)[55]
110- ملا عيسي جوانرودي(قرن 13ه.ق)[56]
111- سيد فتاح (1287 ه.ق)[57]
112- جواد خان گروسي(1315-1252ه.ق)[58]
113- بابا جان بورهكهيي(1337-1256ه.ق)[59]
114- محمد بيگ (1338-1273ه.ق[60]
115- ملا احمد كلاشي-كيفي- (متوفي اوايل قرن 14 ه.ق)[61
116- مُلا فرج بورهكهيي(1343-1244ه.ق)[62]
117- قيدار هاشمي(1363-1300ه.ق)[63]
118- فكري پاوهاي( نامعلوم)[64]
119- محيالدين صالحي(قرن 13و14ه.ق)[65]
120- ميرزا حسن علي غريب(1370-1299ه.ق)[66]
121- حيدر بَگ برازي(1368-1308ه.ق)[67]، و...
جمع بنديِ ويژگيها و شاخص هاي سبكيِ شعر اين دوره
الف) سطح فكري
1- چنانكه در مقدمه بدان اشاره شد؛ زبان ادبي خاندان اردلان «هورامي» و از پيشينهاي غني منحصر به فردي برخوردار بوده است؛ در واقع بايد شناسنامه و هويت و اصالت ادبيات كُردي را از مصاديق متون شعر آن جستجو، تئوريزه و يا طبقه بندي كرد. قديميترين گويش زبان كُردي است كه دست كم پس از ظهور اسلام در منطقه 14سدهي متوالي بدون گسست زماني عليالخصوص در دربار« اردلان» كه به «گوران»[68] هم مشهور بوده، به آن شعر سروده ميشده و مدتهاي مديد زبان ادبي-ديواني شاعران هورامي، سوراني، باجلان، زنگنه، شهبهك، زازا، بهرزنجه،كلهُري، گروسي، لُري در سراسر مناطق غربي ايران(دربار اردلان) تا حوالي شوشتر و دزفول و بخشهايي از كردستان تركيه و كردستان عراق و ... بوده است.
2- صيرورت و توالي زماني، ماندگاربودن، مقبوليت عام، اصالت، سادگي و ساده سرايي، زيبايي و صميميت در فُرم و محتوا را بايد از ويژگيهاي ديگر اين جريان دانست كه استمرار و دوام دورهها و لزوم تقويت اسلوب هجايي و جريان كركه(نغمه) را در پي داشته است.
3- نظر به نمونههايي كه درمقدمه به آن اشاره شد، مشخص ميگردد علي رغم اين كه شعر هورامي مدتها زبان ديواني و ادبي بوده اما گويندگان آنها در قياس با شاعران ديگر، فرهنگ و جهان بيني ادبيِ سادهاي در شعر داشته و به طرح موضوعات فلسفي پيچيده و مسائل سياسي، قومي به شكل فراگير، در شعر نپرداختهاند. اهتمام آنها بيشتر پرداختن به خُرده مضامين ادبي و اصل تنوع در فرآيند شعري، منويات شخصي و بعضاً مضامين اجتماعي، فرهنگي، آداب و رسوم، عرفان، مسائل ديني، وصف طبيعت، تقليد و اقتباس از تجربههاي شعر شاعران شاخص و ديگر مناسبتهاي گوناگون و... بوده است كمتر شاعري توانسته باني يك نحلهي فكري، فلسفي و عرفاني و جهان بيني به معني اخص و صرفاً يكدست باشد.
در اين زمينه با سه دسته شاعر روبهرو هستيم:
الف) دستهاي از شاعران مثل بيساراني(1052/1113 ه.ق/ 1641/1703 م)، خاناي قبادي(1168-1083يا 1192-1116ه ق/ 1700-1759 م)، شاكه و خان منصور(1177يا1175-1105ه.ق)، وَلي ديوانه(1216-1158 ه ق، قرن 18 م)، صيدي هورامي(1265-1199 ه.ق)، مستوره كُردستاني(1264-1220ه.)، احمد بَگ كوماسي(1294-1210ه.ق)، و... با اينكه برخي عالم ديني و اهل تنسك و تزهد بودهاند؛ بيشتر به منظومههاي عاشقانه، شعر ناب و اصل تنوع در آفرينش ادبي آن اهميت ميدادهاند و شعر را تنها در خدمت شعر قرار دادهاند؛ و نيز مضامين شعر آن ها از بهرههاي روحي، تعاملات عرفاني و مكاشفات روحاني بي بهره نبوده است. *
بيساراني(1052/1113 ه.ق/ 1641/1703 م)
شاعر شاخص و صاحب سبك قرن يازدهم شعر كلاسيك كُردي است. ميتوان ويژگيهاي سبكي بيساراني اين گونه طبقه بندي كرد:
الف - ايجاد يك جريان ادبي با نمود خلاقيت، ريتم و انسجام در شعر هجايي و تثبيت جريانِ كركهي هورامي با مايه گيري از آداب و سنن ملي و سنتي . فيالواقع بايد او را براعت استهلال ابداع، خلاقيت و بالندگي شعر هورامي در حوزه طرز(سهل و ممتنع) و اهتمام به صورخيال و بازيهاي شاعرانه در دورههاي بعد دانست.
ب - تأثير گذاري بر شيوهي بيان سخنآوران معاصر پس از خود.
ج - حفظ و امانت داري در گونهها و فرم هاي سنتي كهن.
د - طلايه داري در خلق و ابداع هنري زيبا و رمانتيك و در پارهاي از موارد رئال و واقعگرا و الهام از جلوه هاي زيباي طبيعت هورامان
ه - «خزانيه» به عنوان يك شاخص فردي در اسلوب سخن و تأسي از برگ خزان پاييزي و تمثيل جلوههاي اندوهناك و رمانتيك آن در قياس با احوال نفساني خود.
و - به كارگيري و استعمال مجموعه اي از واژگان و اصطلاحات و تركيبات شعري در بافت كلام خود كه در تعيين سبك هنري او راهگشا و توجه برانگيز است.
ح - آشنايي او با دنياي ادب فارسي عصر صفويه و تأثيرپذيري از مبادي فكري اين سبك
ط - در جريان او مضاميني از قبيل: عنايت به مسائل ديني، اخلاقي، پند و موعظه به ويژه براي نوآموزان و طُلاب (مُلا خدر رواري) و توجه به عنصر روايت داستانهاي بزمي(خانا قبادي) و ... در شعر هورامي اهتمام به سزايي نموده است. *
مستوره كُردستاني(1264-1220ه
مستوره كُردستاني(1264-1220ه.)، شاعر كُرد پارسيگو، زوجهي خسروخان ناكام والي اردلاني، بيشتر اشعار او به زبان فارسي به تأثير ار شاعران بزرگي مثل خيام، حافظ، سعدي و هاتف اصفهاني سروده و با يغماي جندقي هم عصر بوده با ايشان مراوده و مشاعره داشته است. از آن جا كه زبان مادري مستوره كُردي بوده، به گويشهاي هورامي، سوراني و اردلاني نيز اشعاري به جا مانده است.
شعرهاي هورامي او گذشته از ارزش زيبا شناختي و تأثير پذيري از شاعران گذشته هورامي، حاوي نكتهها و دانستههاي مهمي در مورد زندگي و به روشن شدن برخي ابعادها و جنبههاي مهم ناشناخته زندگي وي كمك ميكند[69]. بسياري از شاعران و مورخان از او به خوبي يادكردهاند، از جمله مولوي شاعر شاخص هورامي در ديوان خود از مستوره ياد كرده و اورا ستوده [70] و نالي شهرزوري(1212-1295ه.ق) قصيدهاي هزل گونه دربارهي او سروده است[71]. در قياس با غزليات فارسي او اشعار كُردي هورامي بسيار ضعيف بوده است و بيشتر در حد نظمهاي ساده ميگنجد تا انتساب آن به شعر. *
احمد بَگ كوماسي(خالوي كوماسي، 1294-1210ه.ق)
احمد بَگ كوماسي(خالوي كوماسي، 1294-1210ه.ق) [72] يكي ديگر از غناييپردازان هورامي است كه زبان مادري او سوراني بوده است. مشهورترين قصيده غنايي او، سوگسروده«گلكوي تازهي لهيل، Gilkoy tazey leyl» در 53بيت است كه در رثاي همسرش با زباني روايت گونه، ساده، رسا و صميمي به شيوه ديالوگ و گفتگو در قالب مثنوي ده هجايي سروده است. اين چامه در كنار سوگسرودههاي مولوي تاوهگُزي كه در رثاي عنبرخاتون همسرش سروده؛ از شاهكارهاي شعر كلاسيك كُردي به شمار ميرود. در اصل شعر 53 بيت بوده است به خاطر اهميت ادبي-تاريخي آن برخي از ابيات آن ذكر ميشود:
گلكوي تازهي لهيل، گلكوي تازهي لهيل... ئارو شيم وه سهير گلكوي تازهي له يل
نه پايهي مهزار ئهو لهيل پر مهيل ... نه ديدهم وارا ئهسرينان چوون سهيل
شيم وه سهرينش وه دلهي پر جوش ...سهنگ مهزارش گرتم نه ئاغوش
واتم: ئهي دلسوز قهيس لونگ نه كول ...موبارهكت بو يانهي تهنياي چول
سهر هور دهر نه خاك سهول خهرامان ... من مهجنون توم وهي تهور پيم ئامان
كوچ بي وادهت كاري پيم كهردهن ...بيزارم جه گيان رازيم وه مهردهن
گرهي نار عهشق دووري بالاي تو ... كاري پيم كهردهن نهو نهمام نو
وهختهن وينهي قه يس ليوهي لونگ وهكول ... تهن بو وهخوراك وهحشيان چول
سهوگهند بهو خالان فيروزه و شهرهنگ ... بهو دهستهي زلفان پهشيوياي پاي سهنگ
چهو ساوه گهردش چهرخ پر ستهم ... من و تو يه تهور جياكهرد جه ههم
تو بهردهن وه خاك سياي تهنگ و تار ... من مام پي ئازار جهفاي روزگار
نه به رو ئارام، نه شهو خاومهن .. چوون چهم گلكهران گلاراومهن ...
ههر چهند پهري من شين و زاريتهن ... نه پاي قهبر لهيل بي قهراريتهن
ههر چهند پهري من تو ئهلوهداتهن ... ئاخر سهرهنجام ئي جاگه جاتهن
هينده خاك و سهنگ وه جهستهم بارهن ... نه جاگهي جواب نه راي گوفتارهن (
ئهحمهد) پهري كوچ شاي جهمين جامان ... رهستاخيز كهرو تا مهرگ سامان[73] . *
صيدي هورامي(1265-1199 ه.ق)
از شاعران سرآمد و از اضلاع توانمند شعر كلاسيك هورامي-پس از بيساراني و مولوي است. صاحبان كتب تاريخ ادبيات و تذكرهها، صيدي را دو پاره كردهاند. به تحقيق هنوز چگونگي زندگي وسيرتاريخي زبان و ساختار شعر اين شاعر به درستي روشن نشده، كماكان شخصيت ادبي او در هالهاي از ابهام باقي مانده است.
ويژگي زباني، ادبي و فكري او را بايد در تنوع در (ساختار، ريتم و تِم كلام) او جستجو كرد. با سه زيان هورامي، فارسي و عربي و تضمين آنها با دو نوع موسيقي هجايي و عروضي شعر سروده است. سادگي محتوا، صميميت در زبان، ديالوگ با عناصر طبيعت و جوهر شعري از ويژگيهاي اشعار هجايي اوست كه با زبان توانشي مادري سروده شدهاند. اما قوالب عروضي، جامهاي كوتاه و نا همگون بوده بر قامت افراشته و تنومند زبان او؛ لاجرم ساختار اين اشعار داراي زباني سخيف و كهنه ساخته شدهاند(نه سروده شدهاند) كه بايد آن را راز دوپارهگي شخصيت ادبي او دانست... [74]
ب) برخي ديگر مثل مُلا پريشان لُر( 825-757 ه.ق)[75]، مولانا خالد نقشبندي(1242-1193ه.ق)، مُلا خضر رواري(1205-1138ه.ق) و...خداشناس، عالم، عارف و زاهد بوده و شعر را تنها وسيلهاي براي نشر افكار، عقايد و آموزهها و رويكردهاي ديني و فكري خود قرار دادهاند. از جمله دو اثر منظوم ملا خدر به نام، يكي به نام روله بزاني(فرزندم بدان) و ديگري دهولهت نامه(دولت نامه). روله بزاني، اولين منظومهاي است در بيان عقايد و احكام اسلامي براي تعليم نوآموزان و كودكان در ادبيات مكتوب كُردي نگاشته شده است اين كتاب در تاريخ (1338 ش) با خط مرحوم علينقي هشيار در تهران چاپ افست شده است، اين چنين شروع ميشود:
روله بزاني، روله بزاني
فهرزهن وهل جه گرد مهبو بزاني
ئهسل و فهرع دين چهني ئهركاني
چهني ئهحكامان پهي موسلماني
مهبو بزاني ههر يو پهنجهني
ئهر چي پهنجهني به لام گهنجهني
ئهسل دينمان ذاتهن و سيفات
مهبدئو مهعاد، پهنجهم نبووات
فهرع دينمان نمانه و روچي
زهكات، حهج، غهزا بزانه تو چي؟[76]
*دولتنامه نيز منظومهاي است هورامي مشتمل بر سنن و آداب، پزشكي، اجتماعي كه ناظم از روي اخبار و هم چنين اقوال و تجارب گذشتگان اسلام براي آموزش و تعليم ترجمه و ذكر شده است. اينك چند بيتي از خاتمهي منظومهي دولتنامه كه در تاريخ (1197 ه.ق)[77] آن را سروده است .
به مهعني نامش ههن دهولهت نامه
خامهي وهش كهلام ئامه يا نامه
واتهي ئهخزهري ئيبني ئهحمهدهن
موحتاج به رهحمهت خوداي ئهحهدهن
به نهزمش ئاورد پهري ئهتفالان
پهي مهكتهبيان ساحيب ئيقبالان
بو به نموونه پهي كهمالشان
نيشانيوه بو جه ئيقبالشان...
تاريخي نهزمش مهبو شنهفتهن
ههزار و يهك سهد نهوهدو ههفتهن
ماهي رهمهزان، شه هري موبارهك
ئي نهزمه به خهير دريا تهدارهك
جه مزگي نهوبيناي سهردهربهند
ههم بهئي تاريخ مهعموور بي يهك چهند[78]
يا نمونهي زير از مُلا پريشان لُر(825-757 ه.ق
يا رب تو رزاق روز خواراني
منشأ سحاب قطره باراني
رازق جهنين طفل صغيري
رحيم و ئهرحهم شيخ كهبيري
(ربالارضين) هفت سماواتي
مميتالاحياء محيالامواتي...[79] ج)
خيل ديگر از شاعران مثل مُلا عمر زنگنه-رنجوري-(1224-1164 ه.ق)، مولوي(1300-1221ه.ق)، ميرزا عبدالقادر پاوهاي(1300-1221ه.ق) و...، هم به شعر اهميت ميدادهاند و هم به افكار و عقايد ديني و مذهبي خود. هم چنين مضامين و موضوعات زندگي، آداب و رسوم اجتماعي و فولكلور هورامان و كُردستان را با زبان هنري و تلميح گونه، از نظر پنهان ننمودهاند. مولوي در اين چامه به طور استعاري و شخصيت بخشي، هواي سرد زمستان را به آرايشگري تشبيه كرده كه گوشواره در گوش نوعروسان زيبا ميكند و يخ هم مثل آينهدار است در مقابل تازه عروس، و مِه هم چادري است براي پوشش نو عروس. اينها همه مظاهري از آداب عروسي در هورامان است.