هۆرامان و ئاسمانی بێ ههساره - 2 (داریۆش ره حمانی -مهریوان )
6- واتم: به نهزهرهت ههدهفشا ئهچی شوعار وارایه چێشهن؟ واتش: نمهزانو جه کێ ئهژنیهنم بهڵام ئانهمه جه ویرهن که واتهبێش زهمانهو زویهنه جه کومهڵگانه به ژهنا واچێنێ: "زایفێ". ئیسه که ئاژه فاریان و دنیا و ئینسان روه به سهراون ملا و گردکهس بیهن تهرهفدارو فمینیسمی و هقوقو! ژهنا به جیاتێ زایفێ ماچا: زهریفێ"! بهڵام جه واقێعهنه ههر دوێ یانێ بێدهسهلاتی، جنسی دووهم، بێئێختار بیهی، پیا ساڵاری، یهکسان نهبیهو ژهنێ و حهق واردهیش و چێرچهپوک بیهی. ئا زهمانه که واچێنێ زوانی یهکگرتو و ئێستاندارد مهنزورشا ئانه بێ که تهنیا یهک زوان بونهو ئهوزوانهکاتهر جهبهین بلاو عهمهڵهنیچ تا تاواشا ئا کارشانه کهرد و ئیسهیچ که نمهتاوا پێسهو ویهردهی بانێ ماچا زوانی رهسمی و هامبهش. رهنگ و ڕواڵهتو واچهکێ فاریان بهڵام دلێنهش نهفاڕیان. ههر ئا ویره فاشیستی و ناسیونالیستانه حاکێمهن و توفیرش نهکهردهن.
جه دیدو شووینیسته زوانیهکاوه ئینسانی هۆرامی قهیدش نیهن دمانیشت یا پهسوهندی هۆرامی دماو نامهکێشوه بۆ. قهیدش نیهن دهسماڵی هۆرامی، فهرهنجی هۆرامی و کڵاشی هۆرامیشا پوره با. موهێم ئانهن دلێنه، ویر و رهفتارش هۆرامیانه و پهی هۆرامی و جه راو هۆرامانینه نهبۆ. تا ههزار ساڵێ ههر بواچه: ئهحمهو هۆرامی، مهحمو هۆرامی، قورقوشم هۆرامی، زڵفخاو هۆرامی، کڵاوزهڕ هۆرامی، لهمزل هۆرامی، وێچنسهر هۆرامی، نوکهر هۆرامی، بێزوان هۆرامی، بهسهزوان هۆرامی، زهڕوهر هۆرامی، بێسهواد هۆرامی. قهڵهم بهزڕ هۆرامی، جاسوس هۆرامی، نهفام هۆرامی. ئینێشانه هیچ ئیرادێوهشا نیهن که دمانیشتو نامهکێشا به هۆرامی بو. تاوی دمانیشتو هۆرامی بکار بهری و پوهشوه شانازی بکهری به شهرتێو نوکهرو ئا حێزبانه بی و راکێت راو ناسیونالیسته فاشیتهکانه بو. بهڵام ئهگهر ئامای و ههنگامێوه جه نامهکێ و جه ڕواڵهتو تێزهفێڵهکێ لات دا و گهرهکت بی به هۆرامی بنویسی، بوانینه و ههرمانهی هۆرامیانێ کهری، پسهو پورهو ههنگی دهسهو شووینیستهکا و نوکهره هۆرامیهکاشا ههوکهت پهی مارا.
شووینیسته زوانیهکا هۆرامانشا تا ئا وهخته لازمهن که جه ریکایی مهنافێعیشانه بو. تاریخو هۆرامانی، زوانو هۆرامانی و فهرههنگو هۆرامانیشا گهرهکهن پهی ئهرهنیاو یانهو وێشا و بهرزوهکهردهی وێشا بهڵام کاشی که مهی عهمهڵ و کارشا نهمهنه پهنهت و یا گهرهکت بی وێت بی و نه نوکهرو کهسی، گهرهکت بی وێپا و سهربهوێ مانیوه، ئاوهخته هۆرامیهکه بو به: دهڵه هۆرامی، براو جولهکا، هێڵێ سوره، خهتهر پهی ئاسایێشو وهڵاتی، دهلیلو شیویهی حێزبا و ههرپاسه زوانهکهش بو به زوانو نائینسانا و زوانی باستانی چون کهس حاڵیش نمهبو چهنه، نمهنوسیوش پهنه، دهردهو وهنهی و ههرمانێ نموهرو.
7 - واتم: تاوی پهی نمونهی چن تیکێ جه ئا وێر و باوهرو فاشیستیهیه که دلێ رهوتو ناسیونالیسمی کوردیهنه وێش مرمانو نیشانهما دهی یا باس کهریپهیما؟ فرهتهر مهنزورم ئاکهسانه که پهنهشا ماچا روشنویر، شاعێر و بنویسی بهشهریهتی و خهڵکی بندهسی! واتش: ئه چا 53 نهفهرهیه که ساڵهو 2008 ینه ئامای و بهیانیهشا دا بهروه و داواشا کهرده که دهسهڵاتی کوردی مهشیو به زور لههجهو ئا 53 نهفهرهیه بکریو به زوانو گردو خهڵکانو کوردهسانی پهیلواو دوێ کهساشا وزمێ وهرو چهمی تا بزانمێ جهباره زوان و فهرههنگو هۆرامیوه چه دیدیهشا ههن. موحهمهد ئهمین هۆرامانی جه کتێبو "جوغرافیاو تاریخو هۆرامانی جه ئهوێستانه" باسو تاوناێوهو زوان و فهرههنگو هۆرامانی به دهسو ناسیوناڵیسته کوردهکا کهرو و پهی نمونهی نامێ شێرکو بێکهسی و رهفێق سابیری ماروه و ماچو: "شاهێدی زیننه چی بارهوه ئانهنه که پهی چننه کهرهتا کتێبم بهرد پهی لاو شێرکوبێکهسی تاکهتێ ئاد پسه ههر کتێبیهتهر نهزهره بدو پهی چاپیش بهڵام دماو دوێ ساڵاره به واسێته سی دی کتێبهکهیش کیاستوه پهیم". رهفێق سابیری که دهرسو فهلسهفهیش وهنهن و جه قهرنهو ویسو یهکیهنه ماچو: "هۆرامیهکا مهشیو به کوردی سورانی جه مهدرهسهنه دهرس بونا نهک به هۆرامی و ئهگهر پاسه نهبو و هۆرامیهکا به زوانو وێشا دهرس بوانا رهگهزپهرهست و ناوچهگهراینێ! " ((
جهماڵ نهبهز ماچو کوردهکا کوچهرێ بیێنێ و نهک یهکجانشین. وهشبهختانه یا بهداخهوه هۆرامیهکا ههر جه زووهلای یهکجانشینێ بیێنێ و عهشیرهشا چهنه نهبیهن و دلێ زوانو هۆرامینه نه کهلێمێ ناوچهیما ههنه و نه ناوچهگهرایی. پی بونهوه ئا کهسانه به هۆرامی ماچا ناوچهگهرا مهشیو خاس ویرێ بکهراوه که ئهگهر بهزور گهرهکشانه سفهتێوه نهبیه چهسپانه به هۆرامانیوه ئهوهڵوه کهلیمێوه هۆرامیهش پهی بێزاوه و تاریخێوهیچ وهش بکهرا پهی کهلیمهکێ. ئهیشا پهی ئیکارانه فره زرهنگێنێ و سابێقهشا ههن. مهگهر چنها ساڵێ نیهن که ههنێ شونهو وهشکهردهو زوانی یهکگرتویوه. پهس حهتمهن متاوا کهلیمێوه سادێ تاشا پهی یاگهوارو ناوچهگهرایی!)).
تێئودور ئادێرنو،Teodor w.adorno ، فیلسوفی ئاڵمانی و ئهندامو ویرچهمهو فرانکفورتی دماو هولوکاستی (ژینوسایدو جولهکهکا به دهسو ئاڵمانیهکا) ماچو: "شونهو ئاشویتسیره شێعر واتهی بهرابهرن چهنی بهربهریهتی و دماو کوورهکاو ئینسان سوچنای فهلسهفهیچ ئیتر ماناش نیهنه". دهی باشهن وهختێو بهشهرێو پێسهو ئێمپراتور شێرکوی دهم جه ئینسان و ئینسانبیهی مدونه، وهختێو نمهتاوۆ حورمهتو کهلیمێ زیننێ/زێندێ بگێرو ئیجازه نمهدو جهبارهو زوانی هۆرامی یا به زوانی هۆرامی کتێب چاپ بکریو، چهنێ متاوی باوهر بکهری به شێعرهکاش و قسهکاش به تایبهت جهبارهو شههیدهکاو ههلهبجهیوه که برێویچشا هۆرامی زوانێ بیێنێ! خو محهمهد ئهمین هۆرامانیچ خهڵکو ئا دهوروبهرهینه. ئیکهسه که نمهتاوۆ یا باوهرش نیهن پانهیه تا حورمهتو ئینسانه زیننهکا و زوانهکهیشا بگێرو ئایا متاوۆنه سادێق بونه جه شێعر واتهیش پهی مهردهکا و شههیدهکا به تایبهت ئهگهر زوان ، تاریخ، ئاوهز و فهرههنگشا چهنی ئادی فهرقش بو؟
شوینیستێوه پێسهو رهفێق سابیری وهختێو کڵاویه لاره منیو سهرو سهرهیش و ئهداو شاعێرا بهرمارو بهڵام ویر و ئهندیشهشهنه حوکم سادر مهکهرو که ههر کهس به هۆرامی بنویسو رهگهزپهرهستهن و ناوچهگهرا چه فهرقێوهش ههن چهنێ ئاتاتورکی و بهعسیهکا؟! ئایا شاعێر بیهی و شێعر واتهی ئیکهسانه دروێ نیهنه و توهین نیهن به ئینسان و ئینسانیهتی؟!
8 - واتم: برێو ئێنسانێ دڵسوزێ به ئا کهسانه که باوهرشا ههن به کێبیهیی وێپا و سهربهوێ فهرههنگی هۆرامانی ماچانه ئیکارێتانه بونه به دهلیلو چن پارچهبیه و یا چنه دهسهیی کوردهسانی! واتش: ئێمه مهشیو تهعریف و مهنزورو وێما جه کورد و کوردهسانی روشن بکهرمێوه. به نهزهرهو من کوردهسان مهجموعهیوه گهورهن جه مهزههب، فهرههنگ و زوانانێ جیاواز و ههرپاسه برێو فهرههنگێ هامبهشێ. پهی ماوهیوی فرهی جه کوردهساناتهنه سیاسهت قسێ ئهوهڵیش کهردێنه و فهرههنگ غایێب بیهن. ئا فهرههنگ و زوانانه که جه مهنتهقهو کوردهسانینه بیێنێ و ههنێ به گردی چێرو نامێ کوردیهنه تهعریف و ئهژناسه کریاینێ. به ههر دهلیلێو بیهن کورد پا تهعریفه که واتما چهنی دهور و بهرهکهیش ههمیشه و دایم جه جهنگ و کێشمانکێشه بیهن. پی بونهوه خهریکو دهسه وهشکهردهی و به قوهتکهردهو وێش بیهن. تا زهمانیو تو دژمهنی بهرینیت بو مهشیو دلێنه یو بی و یهک رهنگ و یهک دهنگ یا به واتیهتهر بێرهنگ بی و بێدهنگ! ناسیونالیسمی کوردی جوابێو بیهن پهی وهرگیری و دفاع جه وهرانوهرو دژمهناو کوردیوه. گێره گهورهتهرین جیاوازی کوردهکا چهنی ئاکهسانه که جهنگشا کهردهن زوان و فهرههنگ بیهن. چون ئهگهر بدیهیمێ پهی وهرهورزی دلێراسینی که کوردێچ چاگهنه مژیوا مزانمێنه که مهزههب، ئاداب و رسوم، رهگهز و فره چێوایهتهرو گردو قهوم و مێللهتهکاو ئی مهنتهقهیه پسهو یوینێ. تا هیزی و پهرێ دنیا دنیاو شهر و کوشتو کوشتاری بیهن و سیاسهت لای سهری گرد چێویوه بیهن. چا ئاژهنه زوان، فهرههنگ، ویهرده و تاریخ کهوتێبێنێ چێرو فشاری و قوربانی کریایبێنێ بهڵام ئارو دنیا روه به ئارامی ملونه و فهرههنگ و مهدهنیهت بیێنی به بنهرهتو کێبیهو کومهڵگای و ههر زوان و فهرههنگێوه پهی وێش یاگی تایبهتیهش ههنه.
پا تهعریفه که سهروه کهردما کوردهسانهنه فهرههنگ و زوانێ جیاوازێ فرێنێ. یو چا زوان و فهرههنگه جیاوازانه هۆرامین که تا ئیسه چیرو سهیتهرهو ناسیونالیسمی کوردینه بیهن. دماو ئی ههمگه ساڵانه که کورد موبارێزهش کهردهن پهیما بهرکهوت و نیشانه دریا که مهنزور جه زوان و فهرههنگو کوردی پێسهو ئهمری واقێعی تهنیا زوان و فهرههنگو مهنتهقهیه تایبهتو کوردهسانین و ئیتر ئهو زوان و فهرههنگهکا و چانیشانه هۆرامی سهرهش بێ کڵاو مهنهنوه. نه تهنیا زوان و فهرههنگهکهش نهپارێزیان بهڵکوم عهمهڵهن چیرو سێبهرو ناسیونالێسمێ کوردینه تاویانوه. تا ئیسه ئێنسانی هۆرامی جه سهنگهرو دژمهنوینی کوردیهوه دنیاش تهماشا کهردهن و وێش به دهسهو ئادی زانان تا دمارونه بهشو وێش به دهس بارو بهڵام ئارو وینو نهتهنیا هیچ بهشێوهش نیهنه و نمهداش پهنه بهڵکوم حاشا جه بیهی فهرههنگی و تاریخیش مهکهرا. ئهگهر باوهرما بۆ که هۆرامان زوان و فهرههنگێوه جیاواز و وێپاش ههن که ئێمه ههنما، مهشیو ئارو بهچهمو قازانج و مهسلهحهتو زوان و فهرههنگو وێماوه بدیهیمێ پهی دنیای. را و پهیلواو ناسیونالیسمو کوردی جیاوازی بنهرهتیش ههن چهنی راو هۆرامانی.
ئینه ئهسڵیوه ئینسانی و حقوق بهشهرین و نه دژمهنایهتی چهنی کهسیتهری. ئهگهر دفاع و پارێزنای زوان و فهههنگی هۆرامی کارێوه نادروسهن چی پارێزنای و گهشهدای به زوان و فهرههنگو مهنتهقهو وێشا دروسهن؟ تهلاشو نزیک به یهک قهرهن ناسیونالیسمو کوردی فرهتهر پارێزناو زوان و فهرههنگی بیهن.
دهی پهیچشی ئیسه ههر ئا ناسیونالیستانه ئا ههقهیه دریغ مهکهرا جه زوان و فهرههنگو هۆرامی و جه خهڵکو هۆرامانی؟ ئاکهسانه پاسه ویر مهکهراوه که فهرههنگ بونه به دهلیلو بهدبهختی و جیاوه بیهی ئینسانا نه ئینسانی مشناسا و نه مزانا فهرههنگ چێشهن. زهمانێو مههاجێره ئوروپایهکا لوای پهی ئامریکای و ئامریکاشا بنهرهت نیا گردو ئهساسو ژیوای و فهرههنگو سورخپوستهکاو ئامریکایشا نابود کهرد و دماتهر که یاگێشا گێرته و دهوڵهتو وێشا نیاره دیشا که ههرمانهکێشا لاره بیهنه و ئیشتیباشا کهردێنه و پهی جوبرانو ئا ههرمانه نائینسانیشانه ئامای فهرههنگ، ئاداب و رسوم، ئاسار و شونهماو سورخپوستهکاشا گلێروه کهرد و ئیسه جه موزوکانه و نمایشگاکانه نیشانهش مداو و پیجوره گهرهکشانه نهفهتیو و شانازیش پوه کهرا. ناسیوناڵیسمی کوردیچ عهمهڵهن گهرهکش بێ ئی بهڵای بارو سهرو هۆرامانیره و زوان و فهرههنگو هۆرامانی بهرونه موزه و نمایشاگا بهڵام وهشبهختانه زوان و فهرههنگو هۆرامانی هیچ موزێوهنه راش نمهبۆوه. رێخه و بنجهو فهرههنگ، ژیوار و شارستانیهتو هۆرامانی قهویتهر و قهدیمساڵتهر چانهینه که جهبهینش بهرا. زوان و فهرههنگو هۆرامی چیرو ئا گرده فشارانه و دماو ئا گرده ناحهقی و بهرخورده نامهدهنیا که بهسهرشا ئارد پتهوتهر جه جارانی ژوژیانوه و گهشهش ئهستهن و ئاڵاو ئینسانی و شارستانیهتیش جه سهراسهرو دنیاینه بهرزهوه بیێنه .
9 - واتم: باشهن. دهی خو ههرکهس ئازادهن قسهو وێش کهرو و گراڵێ مجوره و تهلاش بکهرو پهی بهگا ئاردهیشا؟ واتش: وهڵڵاه و بیللا منیچ پهنهم وهشهن و ئیرادش نیهن که ههر کهس شونهو را و پهیلواو وێش بگنونه. ئیراد و لاری ههن ئهچاگهنه برێو هۆرامیێ وێ باختێ، قهڵهم بهزهڕێ، حێزبیێ و جاشێ دهسهڵاتا ئی شوعارانه واوهی مهکهراوه و پێسهو فارسا ماچا: کاسهی داختهر چه شورباینێ.
10 - واتم: دهلیلشا چێشهن؟ واتش: زوان ڵاڵهن جه بهیانو ئی بێئاوهزی و گهوجبازیهیه. پهی فرهینهو پهیجوریکارا و زانایا کهوتهنوه رێکایی که هۆرامی و هۆرامان زوان، فهرههنگ، کردهوه، رهفتار و هورز و نیشتی جیاوازش ههن. وهلێکانێ پسهو هوردهست فهرید ئهسهسهری وات: برێو جه هۆرامیهکا وێشا گهرهکشانه تاویاوه دلی کوردانه و نهمانانێ. ههمتهر ئاد ماچو: مهشیو فهرههنگ و "عێلم" ی قوربانی سیاسهت و ویری ناسیونالیستی نهکهرمێ. بهداخهوه فهرههنگو هۆرامانی بیهن به قوربانی ناسیونالیسمی کوردی و داخهی گهورێچ ئانهنه که ئی بهڵا و بهدبهختیه به دهس یا دهسینهو هورامیه قهڵهم بهزهڕهکا و هۆرامیه حێزبیهکاوه ئامان ملو هۆرامانیره.
11 - واتم: مهنزورت چێشهن؟ واتش: ههدهف فره روشنهن. ئا هۆرامیانه تا ئیسه پهی هۆرامانی و بهنامێ هۆرامانیوه کارشا کهردهن جه واقێعهنه پاسه نهبیهن که ئێدێعا کهرا. فرهی چا کهسانه خزمهتو حێزبانه بیێنێ ئادیچ حێزبانێو که ویر و راو کردهوهشا به ئهندازهو ئاسمان و زهمینی جه ڕا، ویر و واقێعو هۆرامانی جیان و جیا بیهن. دهسێویچشا پسه دوکتور محهمهد ئهمین هۆرامانی ماچو: زوان و فهرههنگی هۆرامی پهیشا ویهرێوه بیهن پهی یاوای به پوڵ، قازانچ، مهقام و مهسڵهحهتیشا.
12 - واتم: ئیرادش چێشهن؟ فره کهسێ بیێنێ پهی یاوای به زهڕی، فره کارێشا کهردێنی و کهوتێنێ شونهو تهجارهت و مامهڵه کهردهی. دهیبا ئی کهسایچه بهنامێ فهرههنگو هۆرامانیوه ههم خزمهتشا کهرده بو به فهرههنگهکهی و ههم مهسڵهحهتو وێچشا بهدهس ئارده بو. واتش: قسهکێت قهبوڵهمهنه. ئیکهسانه متاوا ههر ههرمانیه که وهششا مهینه ئهنجامش بدانێ بهڵام ههقشا نیهن پهی یاوای به مهنافێعو وێشا تاریخ و فهرههنگێوه قهدیمساڵی بهرا چێرو سوئالێ و پوشناشهره. ئی کهسانه متاوانه ئازادانه و به شههامهت و شانازیوه بواچان که ههدهفشا چێشهن. ئهیشا متاوانه بواچان که ههنێ شونهو ئانێوه که خزمهت کهرا به زوانێوتهری. تاوا بواچانه که حهز کهرا زوانی یهکگرتو، ئیستاندارد یا هامبهش وهش کهرانێ بهڵام نهیاو زوربارا پهی وێشان و فێڵبازانه به نامێ زوان، فهرههنگ و پهیجوری زوانیوه بهجیاتی زوانی هۆرامی بواچان: کوردی هۆرامی، دیالێکتی هۆرامی، شێوهزاری هۆرامی، لههجهو هۆرامی و یا پهی راوهشکهردهی و نوکهری شووینیست و فاشیسته زوانیهکا تێزه فێڵهو زوانو ئێستاندارد، رهسمی و هامبهشی به شێویه کهڵهکبازانه و ساویلکانه تکرار بکهراوه.
13 - واتم: بهخوا نمهزانو چێش بواچو واتش: ههقیقهت ههقێقهتهن و ئهگهر چێوێوت فرهکهرد پهنهش ئانه ئیتر ههقێقهت نیهن. تاریخ، فهرههنگ و زوانی هۆرامی ههقێقهتێوهن که نیازش پانهیه نیهن چیرو برێو شوعارانا دلێنه یا ماهییهتش فاری. جه ویهردهنه زوانی یهکگرتوی کوردی و ئیستاندارد و جه ئارویچهنه تزهفێڵهو زوانی رهسمی و هامبهشی ههردوێ یهک ماناشا بیێنه: ویری فاشیستی، شووێنیسم، شووێنیسمی زوانی. ههرکهس ههرزهمان و ههریاگێوهنه ئی کهلیمانه بهکار بارو ویر و ئاوهزش فاشیستین. به پهیلوا من بهکارئاردهی ئی کهلیمانه لاو ئا بنویسه هۆرامی زواناوه که سهرو زوانیوه ههرمانهی ئاکادێمیکه و پهیجوری عێلمی مهکهران یام وهرو بێ ئاگایی، تهرسێ و نهزانین و یا بهخاترهو قازانجی شهخسی و تاقهکهسین. به راوینو من ئهگهر هۆرامیو پهیجوریکهر ئاما و جه قسه ئاکادێمیهکاشهنه و یا جه نوسیایه عێلمیهکاشهنه واچانێو پسهو: زوانی کوردی هۆرامی، زوانی هامبهش، زوانی یهکگرتو، لههجهی هۆرامی، شێوهزاری هۆرامیش بهکار بهرد ههرمانهکێش ههرمانێوه عێلمیه و وێپا و سهربهوێ نیهنه و جه رای عێلمیه لاش داینهو ههدهفش چێویهتهرهن.
14 - واتم: به نهزهرهو من برێو جه هۆرامیهکا بهتایبهت ئانیشانه که رهگێوهشا هۆرامیا و ئیسه وێشا به کورد مزانا فرهتهر قینیشانه جه زوان و فهرههنگی هۆرامی تا کورد زوانهکا که فرهینهشا ئینسانهایێ حورمتدار، ئازادیواز، ئازادێ و بهشهرهفێنێ. واتش: دهقێق پاسهنه. بهدبهختی ئانهنه ئا هۆرامیانه که وێشا به کهم مزانا و یا رهگێوهشا هۆرامیا وهرو ئانهیه به کورد زوانهکا سابت بکهرا فره کوردێنێ نهتهنیا قینیشانه جه ویهردهو وێشا بهلکوم به کردهوه ئینای شونهو نابودی فهرههنگو هۆرامانیوه. ئهڵبهت جه ههرکوگهو دنیاینه و جه ههر ههرمانێوهنه ههمیشه لاساویکهر و تهقلیدگهر جه ئهسڵهکهی تنتهرهن. ئی وێباختانه وهختێو مهتڵهبی کوردی منویسا مهلا و مهگێڵا دلێ واچهنامهکهو ماموسا ههژارینه و جوره واچانێو مێزاوهو بهکارشا بهرا که تهنانهت شووینیسته زوانیهکایچ ئا کهلیمانه بهکار نمهبهرا. نمونهی تازهش ئانهن یو چاکهسانه که رێخهش هۆرامیا دیوانو شێعرهکاو مستورهی ئهردهلانێش چاپ کهردهن و فرهینهو شێعره هۆرامیهکاش لابهردهن و چاپش نهکهردێنێ. نوکتێوه موهێمتهر ئانێنه که ئیکهسانه پا گرده وێ بهکهم زانایه و دورکهتهیه جه رێخهو وێشا دیسان جه لاو ناسیونالیسته کوردهکاوه تهحوێڵ نمهگیریا و تهمادارێنێ ئا هورامیه وێباختانه فرهتهر وێشان تهحقیر و سوک بکهرا تا گاههس ئیژایی ئانهیشانه بو به عێنوانو کوردی قهبوڵ بکریا. بهڵام ههر جه زووه واتهنشا که توهنی جه یاگێ وێشهنه سهنگینهنه!
15 - واتم: وێم جه نزیکوه دهسێوه چا هۆرامیانه مشناسو که زاهێرهن ههرمانێ فهرههنگیه کهرا بهڵام خاس تا خراب کارشا نیهن سهرو زوان و فهرههنگو هۆرامیوه! واتش: منیچ جه دانشگانه و یاگه فهرههنگیهکانه وینانم و یا ئهژنیهنم که فرهینهو ئا کهسانه که ههرمانهی فرهههنگیه کهرا و کهلاسو ئاموزشو زوانی منیاره هۆرامیێنی و یا هۆرامیهکانێ کارهکاش بهرا راوه. وهختێو جه یویشا پهرسی ئهرێ کاکه گیان تو وێت هۆرامیهنی و زوانو ئهدایت هۆرامین چی جه پاڵو زوانو کوردینه پهی هۆرامیچ و هۆرامیهکا کلاسێو نمهنیهیدێره؟ پسهو ئانهیه دلێ وهرمو ئهسحابو کههفینه بو، جه هیچی خهبهرش نیهن و جه وێبهرشیهی و ئالیناسیونش یاوان ئا راده که نمهزانو زوانی ئهدایی یانێ چێش و ئیژایش چێشهن. دهم باز مهکهرو و ماچو دهی چه فهرقێوهش ههن به چه زوانێو قسێ بکهرمێ و ئاموزش بوینمی؟!
ئیمه به ههر زوانێو قسێ بکهرمێ گردما ئینسانێنمێ!!! دهردهو ئانهیه نموهرو بواچێش پهنه و پهرسیشهنه ئهرێ ژیرهگیان ئهگهر پاسهنه تو جه مهدرهسه و دانشگانه زوانێوتهر فێر بیهنی که ههم نزیکهن به زوانهکهو وێت و ههم فره دهوڵهمهنتهرهن، پهی چێشی ئامایندێ و به رواڵهت ماچدێ کاری فهرههنگی کهرمێ و ئاموزشو زوانێوتهری مدهیدی به زاڕوڵه هۆرامی زوانهکا و ئینه جه حاڵێوهن ئا زاروڵه نمهزانو به زوانهکهو وێش بوانو و بنویسو!؟
مانگهو پاژهرهژو ئیمساڵیهنه (2012) و جه شارو مهریوانینه پهی یادهوکهردهی و قهدرگێرتهی جه گورانی واچی گهوره هۆرامانی ئوسمان هۆرامی کونگرهیوهشا بهرد راوه. دیارهن ههدهف ئهچی مهراسمهیه ئانه نهبیهن که وهششا ئاما بو جه قیافهو ئوسمان هۆرامی و پهی قیافهو ئوسمانی ئی یادمانهشانه گێرته بو. ئوسمان هۆرامی گورانیواچهن و سیاوچهمانه چڕ. هونهرو ئادی دهنگ و گهڵوهشهنه. جه دهنگ و گهلوهشهنه سیاوچهمانه بهر ئامان و ههرپاسه به زوانو هۆرامیی. قهدردانی جه ئوسمانی جه واقێعهنه قهدرزانای گورانیه هۆرامیان و گورانیێ هۆرامیێچ یانێ زوان و فهرههنگی هۆرامی. فرهی جه هۆرامی زوانهکا راوهبهرو ئی کونگرهیه بیێنێ، فرهینهو بهشداربیهکاو ئی جهلهسهیه هۆرامی زوانی بیێنێ، موجری یا پێشکهشکار هۆرامی بیهن، چی جهمهنه یو ئامان موسیقی هۆرامانیش بهردهن ئاسمان، یو سیاوچهمانهش پێوگێرت کهردهن چهنی موسیقی دورتهرین وهڵاتاو دنیای حهتتا ژاپونی، ههر یو به جورێو به ههقهتی و ههقێقی یا ناههقهتی و ناههقانه فهرههنگو هۆرامانیشا بهردهن پهی ئاسمانی بهڵام جه چن تیکه شێعرێ کلاسیکێ هۆرامیێ زایاتهر نه یهک نهفهر به هۆرامی قسێش کهردێنی و مهقالهش ، نه ئاستهنشا ئوسمان هۆرامی قسێ بکهرونه. حهتتا دلێ ئا فیلمهیهنه که جهبارهو ئوسمانیوه وهششا کهردهن و نیشانهشا دان ناستهبیهنشا ئوسمان به هۆرامی قسێ بکهرو و به غهیرێ هۆرامی قسێش کهردێنێ و تهنیا کهسێو که دلێ فیلمهکهینه به هۆرامی قسێش کهردێنێ مهرحومه ئهداو ئوسمانیهنه که دڵنیانا نهتاوابیهنش و نهزانابیهنش به کوردی قسی بکهرو ئهننا نازێنی ئادێچه به هۆرامی دهم واز کهرو!.
تهماشاو کاتالوگو مهراسیمهکهیم کهرد ههم به کوردی مهتڵهبشا نویسه بێ و ههم به فارسی، هۆرامی که هیچ نهنوسیهبێشا پهنه باسو ئانهیشانه کهرده بێ که ئوسمان سیاوچهمانه واچهن و واچهکاش هۆرامیێنی!!! حهتتا به وێشا ئیجازهشا نهدان بنویسا سیاوچهمانه به زوانی هۆرامین بهڵکوم ههرپاسه که واتما نویسهبێشا سیاوچهمانه به کهلیمێ هۆرامیێ بهیان کریونه. راوهبهراو ئی یادوارهیه جه چن وهڵاته بهرینێوه و دورتهرین یاگهکاو ئێرانی و ئێراقیوه مێمانێشا دهعوهت کهردێبێنێ بهڵام جه مهریوانهنه و پاڵو دهسیشانه دهعوهتشا نهکهرده بێ جه ئهنجومهنه هۆرامی زوانهکا، به تایبهت ئهچا هۆرامیانه که وێشا جه کوردهکا به کوردتهر مزانا! حهتمهن دهلیلشا ئانه بیهن چون ئا ئهنجومهنانه هۆرامیێنێ و ئهندامهکاش زوانهشا هۆرامین و پهی هۆرامانی کار کهرا و نیهنێ راستاو ههرمانهو ئادیشانه. پهس ههدهف چێش بیهن؟
وهختێو وینانه هۆرامی زوانهکا ئاگایوه بیێنێ جه ههقو وێشا و راشا جیا کهردێنهوه جه راو شوینیستهکا ئهیشایچ مهیانێ و ئوسمان هۆرامی مهکهرا به ویانێ و مهراسمش پهی گێرا و پاشێوه به هۆرامیهکا مواچان ئێمه هیچ توفیرما نیهن و ئانه پهی ئوسمانی که هۆرامی زوانهن کونفرانسما نیانهره و ئیتر چێشتا گهرهکهن. به رواڵهت پهی ئوسمان هۆرامی و فهرههنگو هۆرامانی جهلهسهشا نیانهره بهڵام جه واقێعهنه پاشێل کهردهی فهرههنگو هۆرامانین بهشێویه فێڵبازانه و فرزانه. پانهیچوه که ههدهفشا چێویهتهر بیهن بهڵام وهشبهختانه نهتیجهکهش جورێوتهر بێ ئی مهراسێمه بی به سهکویهتهر تا زوان و فهرههنگو هۆرامانی پلێوهتهر بلوا سهرتهر. چن روێ دماو ئی بهرنامه زهرینهیه چهنی یو چا کهسا که ئهرکش بیهن و گێره پهی راوهبهردهو ئی ههرمانێ چنها شهوێ نهوتهبو و وێش ماننا بو کهوتیمێ قسێ و واتم برێو واتهنشا مهراسێمهکه فره وهش بێ حهیف ناستشا مامو ئوسمان چن کهلێمێوه قسێ بکهرو! جوابهکهش ئینه بێ و ماچو: "قوربانهت بوو، وێت مزانی! ئوسمان هۆرامی بێسهوادهن و نمهزانو دوێ قسێ ریکێ بکهرو و ئێمه چن روێ وهڵێ راوهبهردهی ئا جهلهساینه فره سهرو کاکه ئوسمانیوه کارما کهرد و واتمه ئهگهر قسێت کهردێ پێسه بواچه و پاسه کهره بهڵام ئا روه که یاوا وهروه به ههر دهلیلێو که بێ نهکریا مامو ئوسمان قسێ بکهرو. ئهڵبهت فره خاسیچ بێ چون ئهگهر لوایا ئا سهرهو برێو قسێش کهردایانێ ههم ئابرو وێش بهری، ههم ئابرو جهلهسهکهیچ و ههم ئابرو هۆرامانی!"
چهمێما روشن! چهمێما روشن! چهمێما روشن! بهش به حاڵو وێم باوهرم ههن ههرکهس ئازادهن ههر ههرمانێوه بکهرو و بهتایبهت ئهگهر ئا ههرمانێ فهرههنگیه بو و فرهتهر چانهیچه وهشحاڵهنا ئهگهر جهبارهو زوان و فهرههنگو هۆرامیوه بو. جا به ههر نیهت، ئهنگیزه و زوانێو ئی کاره ئهنجام بدریو پهی من موهێم نیهن. جه ویهرو فهرههنگینه ههر کارێو حهتتا ئهگهر به سهلێقهیچم نهوهرو پهنهم وشهن. راوهبهردی ئا مهراسمهیه بهلاموه فره ئهرزشمهند بێ و تا ئایاگێ ئاگادار بو فره کهسێ پهی ئا جهلهسهیه زهحمهتشا کێشا بیهن و بهراسی شهکهتێ کهوتێ بیێنێ. فرهی جه بهشدارهکا ئههلو فهرههنگ و ئهدهبیاتی بیێنێ و ئێنسانهایێ ئازادێ و ئهنهیاوای. بهڵام جه ههر ههرمانێوهنه کهسانێویچ ههنێ وهڵێ ئانهینه ههدهفشا خزمهت بو وهڵتهر فکرهکاو وێشا خاس کهردێنێوه و ههنێ ویرو ئانهیه چهنێ متاوا جه وهڵاتی ئازیزیشا بهربشا و بلا پهی بهری و گێره وهڵتهر تهلاشیچشا کهردهن بلا روه وهلاته متهمهدێنهکاو! دنیای وهلێ نهتاوانشا و ههنێ شونهو ئانهیوه ویانێوهتهر بێزاوه، سهنهد و مهدرک جهم بکهرا تا دیسان بلاوه.
ههر یو رایێوه مێزۆوه؛ یو وێش چهسپنو به حێزبێوهره، یو ملو دلێ بریو جهما و وێ نیشاندایا و حهز کهرو بگێرانێش و پهروهندێوهش پهی وهش بکهرا . ئهگهریچ فره زاتت نهبێ ریسک بکهرێ ههرمانهی فهرههنگیه ویهرێوه باشهن و پی بونهوه جه چن مهراسمێوهنه بهشداری کهری و ئهگهر تاوات سوخهنرانیێو ئیحساسی و بی بنهما کهری، فیلم و وێنهکاش هۆرگیری و ئهگهر پاسه نهکریا جه قهراخو جهلهسهکهینه دهسکهری به وێنه گێرتهی چهنی ئینسانهگهورهکا! تا ئهگهر یاوای به ئوروپا و ئامریکا و موساحێبهت کهرد چهنی ئیدارهو پهنابهری پهی گێرتهو ئێقامهتی تاوی ئی بهڵگه و سهنهدانه که مایهو شانازی گردو بهشهریهتینێ روهشا کهری و وێت راحهت بکهری و ئیتر دماو ئانهیه پهسهنگنایشا گێره ههر لا نهکهری دماوه و ئا چێوه که نامێش فهرههنگهن و وهڵاتهن قهرانێو ئێژاییش نیهن و گاههس جار و بار وهڵات بهیونه یادت بهڵام به ئێحتماڵی فره ئا لاده وهرمهنه روه مدو.
16 - واتم: پهرسێوه فره موهێممه ههنه و ئادێچه ئینێنه که جه فرهو ئا جهلهسه، جهموهبیهی و کونفرانسانه که جهبارهو زوانه کوردیهکاوه بریا راوه سهرو کاغهزیچوه بیهن هۆرامیچ به بهشێو ئهچی زوانانه منیاره و برێو هۆرامی زوانێچ دهعوهت کهرا بهڵام نهدیما دلێ ئا جهلهسانه کهسشا به هۆرامی قسێ بکهرو یا پهیش موهێم بو به هۆرامی چێوێو بوانۆوه؟ واتش: من وێم ساڵهای فرهن ئاما و لوای شاره کوردنشینهکا مهکهرو و لوانا سنه، کرماشان، سلێمانی، سهقز، ههولێر و مههاباد و ئهوتهر شاره کورد نشینهکا. پهی ههر کامیچشا لوا بوو نهدیهنم یوشا جه زوانهکهیم حاڵی بو. ئهگهر به هۆرامی قسێم کهردێبا زو واتهنشا دا بێ زهحمهت کوردی قسێ بکهره. دهی نمهزانو ئهگهر پاجوره که برێو فێڵبازێ و سیاسهتبازی ماچا زوانی هۆرامی رێخهو گردو زوانه کوردیهکان چی نمهپهرسا ئهو وێشا چی هیچ کهس حاڵیش نمهبو جه ئهداکێ وێش و بنچینهو زوانهکهیش!؟ ئ
هگهر هۆرامی کوردین چی جه دوێ کهلیمێ قسهکهردهی سادهنه چێوێو حاڵیشا نمهبو چه بیاوۆ پانهیه واچی مهتڵهبی هۆرامی بواناوه. ئهگهریچ زوانی هۆرامی کوردی نیهن چی به زور و فێڵێ گهرهکشانه بواچان بهشێوهن جه زوانو کوردی. ئا کهسانه که به نامێ نمایهندهو زوانی هۆرامی ملا پهی دلێ ئا جهلهسانه که جهبارهو زوانیوه بریا راوه وێشا به کهم مزانا، فهردییهتشا نیهن و شههامهتو ئانهیچشانه نیهن به هۆرامی قسی بکهرا، ئهگهریچ به هۆرامی قسێ بکهرا دڵنیاینێ که کهس حاڵی نمهبو جه قسهکاشا. ئاواتهما ئانهنه یو جه کورد زوانهکا پهی رایێویچ بیهن بهی بواچو به ئێحترامو هۆرامی زواناوه گهرهکمهن به هۆرامی قسێ بکهرو. دهی باشهن ئهگهر به دهلیلو وێ بهکهم زاناین که به هۆرامی قسی نمهکهرا لیاقهتشا نیهن با به نمایهندهو فهرههنگێوه چن ههزار ساڵهی و ئهگهر بهشدار بیهکاو ئا جهلهسهیه که گردی زوان شناس و زانای ئاکادێمیک و شارهزای زوانینێ، جه قسهکهردهی به زوانی هۆرامی حاڵیشا نهبو به راسی ئهوپهرو بێ ئاوهزین چی مهراسێمانه یو بهشداری بکهرونه. فرهینهو کورد زوانهکا و گێره گردیشا جه زوانی هۆرامی حاڵیێ نمهبا و نمهزانه جه شێعرهوهی سادێ هۆرامیه سهره بهربارا و ههرپاسه نمهتاوا جه داستان و مهتڵهبی سادهی هۆرامی حالیێ با.
من جه تاریخو ژیوایمهنه نهدیهنم یهک نهفهر کورد زوان پهیش موهێم بو که کتێبێوی هۆرامی زوان بوانۆوه و تلاش بکهرو بیاوۆنه چهنهش و یا جه جهلهسهیوهنه گوش گێرو پهی سوخهنرانێوی هۆرامی زوانی. ههمیشه هۆرامی زوانه بهدبهختهکه مهشیو ئهگهر جهلهسهن به کوردی تهوزێح بدهونه و ئهگهر کتێبهن به زوانو کوردی مانا و مهفهوومهکهش شێوهکهرو پهیشا. ئینه چه زوان و فهرههنگێوهن که حهتتا کورده باسهوادهکێچ حالێشا نمهبو چهنه چه بیاوۆ به بێسهوادهکهیشا. نمهزا پهیچێ برێو مهنافێع پهرهستێ و وێباختێ به نامێ هۆرامی و هۆرامانیوه بهشداری جهلهسێ و جهمانێو کهرا و به زور گهرهکشانه بواچان زوان و فهرههنگی هۆرامی کوردین. به نهزهرهو من کورد زوانهکایچ قهبوڵشانه که زوانو هۆرامی بهشێوه جه زوانی کوردی نیهن بهڵام برێو هۆرامی زوانێ وێباختێ به زور و جه سهرو ناچاریوه وێشا چهسپنان به کورد زوانهکاوه. گوزارێشو کونفرانسیهم وهنهوه که جه ساڵه 2012ینه و جه ئامهدهنه بریان راوه و گوایا جهبارهو زوانی کوردیوه بیهن و هۆرامانیچ نمایهندێش بیێنێ. ئا کهسانه که نمایهندهو زوانی هۆرامی بیێنێ به غهیری هۆرامی قسێشا کهردینێ چون به قسێ وێشا ئێحترامو جهلهسهکهیشا گێرتهن تا بهشداربیهکا بیاوانه چێش ماچا. چون ئادێ حاڵیشا نهبیهن جه هۆرامی! ئهڵبهت ئا کهسه پهی گوزارێشهکهی قسێش کهردینێ دیارهن حێزبیهنه، بێسهوادهنه و نائاگاه جه زوانی و فهرههنگی. گێره پهی ئا کهسێ چه باسو نوقڵ و ئاجیلا کهری و چه باسو زوان و فهرههنگی بهلاشوه توفیرش نهبو و نهزانو فهرقشا چێشهن. چون جه ههرچی کونفرانسێنه جهپالو باسه ئاکادێمیکانه نوقڵ و شیرینی و ئاجیلێچ ههنێ پهی بهشداربیهکا و ئهگهر دهردهو مهژگی نهوهرا دهردهو لهمێ وهراو ههر دوێ ئی ئهندامانه بهشێوهنێ جه لاشهی.
تو بهجیاتی ئانهیه بلینه جه جهلهسهکهنه و دفاعه بکهری جه زوان و فهرههنگهکهیت بهینه و به زوانێهتهر باسو دموکراسی جه هۆرامانینه بکهری! ئهجوت زوانهکهت مهردهن و کهس نیهن قسێش پهنه بکهرو. ئیکهسانه نه باوهرشا ههن به زوان و فهرههنگو هۆرامی و نه ورکهشا زوان و فهرههنگهن. ئیکهسانه ئینسانهایه حێزبیێنی و جه ههر حێزبێوهنه یهک دوێ نهفهرێ بێ باوهر به زوان و ئهدهبیاتی هۆرامی و باوهردار به ئارمانو حێزبهکهیشا و دهسهکهیشا مهکیانیا پهی ئا جهلهسانه و کهسیچ نیهن پهرسو دروسهن ههرچی چێوهن کێشانتا به فهزێحهتهره و کهردهنتا به سیاسی و حێزبی، تهنیا زوانیچ مهنه بێ ئادیچتا کهرد به دهسینهو مهرامه حێزبیهکهیتا. دماو نزیک به نیم قهرن شونهو مامو ئێستالینیره ئهگهر وێچش ئیسه مهنایا ئا رهوێشا و کاراشا که بیهنێ سهرباقه واوهیشا نهکهرێوه که ئی حێزبانه تکرارشا مهکهراوه. ههر کهس کهمێو ئاوهزش بو مزانونه که زوان و فهرههنگو هۆرامانی چهنی زوان و فهرههنگو کوردی جیاوازی ئهساسیشا ههن بهڵام چێش بواچی و به کێ بواچی هۆرامان بیهن به قوربابی سیاسهتی و ناسیونالسمی کوردی و گردیچ وێشا گێلکهردهن به تایبهت هۆرامیه وێ باختهکا، مهنافێع پهرهستهکاو و حێزبهکا.
یو چی کهسانه که پای سابێتو ئی جهلهسانهن و پهی وێش به نامێ زوان و فهرههنگو هۆرامانی دهسگاو دوکانش را وستهن و مامهڵه مهکهرو دلێ بهرنامهیه تهلهفزوێنینه جهباره فهرههنگو هۆرامانیوه قسێ کهرێ و جه قسهکاشهنه ناخوداگا ئاما دهمشهرهو واتش: زوانی هۆرامی. قسهکێ دهمشوه نهتهمامیا بێ گورج ماچو وینهره ئازیزهکا داواو بهخشایتا چهنه کهرو، مهنزورم لههجه یا دیالێکتی هۆرامی بێ نه زوانی هۆرامی!!!. هۆرامی لههجهن نه زوان. ئینه ههر ئا کهسهنه که چهنی هامویرهکاش به نامێ هۆرامانیوه گلێرگاش نیانهره و فستیواڵێ بهرو راوه و گهرهکشهن زوان و فهرههنگو هۆرامانی زینده بکهرۆوه. ئیکهسانه و ئیدهسانه پهی گوڵدای خهڵکیچ بیهن کهمێو ڕواڵهت و فورمو ههرمانهکاشا شارهزایانه ئهنجام نمهدا و یا خهڵکی به نهزان مزانا. دهسیکهم نامێ گلێرگاکاشا و دهفتهرهکاشا نمهکهرا به هۆرامی و به هۆرامی نمهنوساش تا ئینسانێوی شهکاک پسهو من نهواچو ئهرێ کاکه گیان تو که گهرهکتهن خزمهت بکهری به زوان و فهرههنگی هۆرامی جه وێتوه دهسپهنه بکهره و رواڵهتو ههرمانهکاتوه. تو بورێ تابلو گلێرگاکهیت، عونوانو مهجهلهکهیت، سایتهکێت، پهلیانهکهیت و باقی چێوهکات بکهره به هۆرامی ئا ئاوهخته من باوهر کهروو دهسیکهم جه رواڵهتهنه راس ماچی و فهرههنگ پهیت موهێمهن و ئیتر دلێنهو مهژگهکهش پێشکهشو بو.
ماچا رایهشا ئینسانیه کهم فام وشترێوهش دی که خهریکو لهوڕیاین و تهپهش دان سهرو گیواوی و ئاڵفی! واتش به وشترهکهی: چیگه چێش مهکهرێ و چکوگهوه ئاماینی. وشترهکه جوابش داوه: حمامهنه بیهنا وێم شوردهن و تازه جه حمامو کوڵانهکێتانه ئامانا بهر. ئیدیچ تهماشا قولاو وشترهکهیش کهرد و دیش پهرێنێ جه سهورۆی و واتش: بهخوا راس ماچی دیارهن جه حهماموه ئامانی چون قاچ و قولێت و زهنگولێت فره تهمیسێنێ و هیچێوشا نیهن پوهوه!