هۆرامان و ئاسمانی بێ ههساره 5 (داریۆش ره حمانی -مهریوان )
بنه وشکنای:
پهی ئهژناسای و ئهنهیاوای باشتهرو ههر دیاردهیوی خاستهرین راش لوای پهی سهرچهمهکاو ئا دیاردهینه. جهماڵ نهبهز یو جه سهرقافڵهدار و ئهرهنیهرهکاو گراڵهو زوانی یهکگرتوی کوردی، ساڵهو 1976ی مهسێحینه و جه شارو "بامبێرگ"و ئاڵمانی غهربینه کتێبو " زمانی یهکگرتووی کوردی" ش جه 600 ژمارێنه یاونا چاپ. ئی ئینسانه ههرجه وێنهو جلد یا تهشکو کتێبهکهینه ههدهفو وێش جه نوسیهی ئا کتێبهیه بهیان کهردهن. به نهزهرهو ئادی جه مهنتهقهو کوردهسانینه مهشیو یهک زوان مانۆوه و ئیسهیچه (یانێ ئاوهخته) گردو زوانهکا قهرهچوڵهشا بڕیانه و تهنیا کرمانجی و سورانی مهنێنێوه و ئادێچێ مهشیو تێکهڵی بانه و با به یو! جهماڵ نهبهز جهبارهو زوانی هۆرامیوه پهیلوایه عهجیبش ههن. ئاد زوانشناسهن و بهباشی مزانو هۆرامی سابێقهش جه گردو زوانهکاو مهحالو کوردهسانی فرهتهرهن وهرو ئانهیه ئاگاهانه تهلاشش کهردهن به ئاشکرا باسو زوانو هۆرامی نهکهرو. ههرچهند به ڕواڵهت ئاد چیرو نامێ شێوهزارو گورانینه نامێ هۆرامیش نهبهردێنهو بهڵکوم نامێش نیان: ماچو!
وهڵێ ئانهینه راوینهکاو جهماڵ نهبهزی جهبارهو زوانی هۆرامی شیوهکهرمێ پهنهوازهن به شێویه گردین ئامیانهویرو ئادێ جهبارهو زوان و فهرههنگو مهحاڵو کوردهسانی رێزه بکهرمی. جهماڵ نهبهز پهی ئانهیه به ههر شێویه ههن سهلهمنونه و بواچونه ئیسه (ئاوهخته) تهنیا یهک زوان ههن جه کوردهسانهنه قابلیهتو ئانهیشه ههن بونه به زوانو گردو مهنتهقهکاو کوردسانی ئاگاهانه و نائاگاهانه تاریخ و ههقیقهتی بهرونه چێرو سوئالێ خولاسهوار ئینه پهیلواشهن:
یهک: ئاد ماچو پهی نامهنیاو زوانی کوردی دوێ کهلیمێما ههنی. کورمانج و کورد. ماچو تاوی ههردویشا بهجیاتی یوی بکار بهری.
دووهم: وهختیه باسو تاریخو زوانی مهکرو ماچونه برێو کهسێ ماچانه که گوایا ئهوێستاو زهرتوشتی به زوانو کوردین بهڵام ئاد ماچونه که ئی نهزهرانه غهڵهتێنێ و پهیلواش پاسهنه که زهرتوشت جه کوردستاناتهنه هورخێزان بهڵام زهرتشت زوانهکهش زوانو کوردا نهبیهن. ئهساسهن زهرتوشت کورد نهبیهن چون فرهینهو کوردهکا کوچهرێ بیێنێ بهڵام زهرتشت یهکجانیشین بیهن و جه دینهکهشنه باسو کشت و کاڵی مهکهرو و کوردهکایج که کوچهرێ بیێنێ بهقهوڵو زهرتوشتیشا نهکهردهن و تارشا نیان و چا مهنتهقه بهرشا کهردهن . ههمتهر ئاد ماچونه ئهگهر ئاڤیستا زوانش هینهو مهنتهقهو مادهکا بو کرمانجی ناوهراست (سورانی) نیهن. ئینهیچه مهتنهو برێو جه قسهکاش:
" وهرو ئانهیه کوردهکا فرهتهرێشا کوچهرێ بیێنێ و دین یا ئایینو زهرتوشتی واچێ به خهڵکی جه ژیوای کوچهری دهس بازدێوه و بیدێ به یهکجانشین. کوردهکا ئی دینهشانه قهبوڵ نهبێ و ههر سهرو دینو وێشاوه که ڕۆپهرسای، دارپهرسای و پهرسای ئا بوتانه که به مس وهشێشا کهرێنی مهنێوه. جیا چانهیچه زهرتوشت جه خهڵکی داوا کهرێ روه بارا یا خجڵیانه به کشتوکاڵ و کشاوهرزی و گاوو گورهکهی وهی بکهرا. ئینهیچه پهی کورده کوچهرهکا دهسش نهدا و وهرو ئانهیه ههر جه بنهراوه فره جهنگ و کێشمانکێششا کهرد چهنی زهرتوشتی و زهرتورشتشا چا وهلاتهنه بهر کهرد." (زوانی یهکگرتوی کوردی، پهل:98 )
یهروم: وهختێو باس جه دهلیلو وهش نهبیهو زوانی ئهدهبی جه مهناتێقو کوردهسانیهنه مهکهرو، ماچو: یو چا دهلیلانه ئانهن که ئهچی مهنتهقهنه هیچ زوانێو نهبیهن ئایین یا دینش پهنه بنوسیو. ئهلبهت ئیشارێوه وردی و نهپیویا کهرو به "یارسان" ی (ئههل ههق) که گوایا دینێوه جیاوازهن بهڵام جه پهڵو 10و کتێبهکهیشهنه ماچو زوانو کتێبهکاو دین یا ئایینو یارسانی و شهبهکی کوردی نیهن و دیسان جه پهلو 99 و 100 ئا کتێبینه واوهی مهکهرۆوه که فرهینهو مهتنهکاو یارسانی فارسیێنێ و کهمێویچ کوردی و برێویچ تورکی.
چواروم: ئاد وهختێو باسو ویهردهی و تاریخو ئهدهبیاتی مهکهرو به هیچ شێوهیه باسو زوانو هۆرامی نمهکهرو و تهنیا ماچو شێوهزاری گوران که جه بڕیه یاگانه پسهو هۆرامانی پهنهشا واتهن: ماچو! زهمانێو بیهن چن شاعێرێش بیێنێ پسه: مهولهوی و خانای قوبادی بهڵام ئیسه دهورش تهمامیان. ئیتر نه به خاس و نه به خراب نامێ زوان و فهرههنگی هۆرامی نمهبهرو و تا ئا یاگێ لوان گوران زوانهکا به بهشێوه ئهسڵی جه زوانه کوردیهکا نمهنیوره بهڵکوم ماچو ئی زوانانه لههجهیوهنێ که ههنێ قهراخ یا حاشیهو لههجه ئهسڵیهکاو زوانی کوردینه (مهنزور جه ئهسڵهکهی کرمانجی و سورانین). ئاد حهتتا زوانی هۆرامیچش به عێنوانو لههجهی قهبوڵ نیهن بهڵکوم به چێرلههجه نیانشهره.
پهنجوم: جه یاگه یاگهو کتێبهکهیشنه نهپیویا و پیویا ماچونه و یا مهنزورش ئانهنه وانهری بیاونو پا قهناعهته که زوانی کوردی یانێ سوارنی و سورانی یانی زوانی کوردی. چون ئا نهزهرانه رهد کهرووه که گوایا دهسێوه ماچا با ههر کهس به زوان و یا لههجهو وێش قسێ بکهرو و جه یهک دوێ لایوه ئاکهسانه متهههم مهکهرو پانهیه که زوانشناسێ نیهنێ و نمهبو نهزهرێ پاسنێ بدا.
ششوم : ئاد پاسه نیانشهره زوانی هۆرامی قهرهچوڵهش بڕیاینه و جه باو کهوتهن و بنویسه هۆرامی زوانهکا ئیتر به زوانی هۆرامی نمهنویسا بهڵکوم به قسهو ئادی به لههجهو سلێمانی- سورانی منویسا و ههرمانه کهرا.
شیوهکهردی برێو جه پهیلواکاش:
1 * پسهو وێش واتهنهش قهڵهم بهدهسه (قهڵهم بهزهره) هۆرامیهکا و سهوادارهکاشا به زوانی هۆرامی نهنوسیهنشا و نهتاوانشا دماو فرهتهر جه ئا ههزار ساڵیه که هۆرامی دهسهڵاتش بێ جه تاریخو ئاروینو وێشهنه پێسهو کێبیهیه سهربهوێ و وێپا ئهدهبو وێشان وزا یاگێ و جه بێدهسهڵاتی یا وهرو فشارو ناسیونالیسته کوردهکا خزاینێ چێرو چهترهو کوردا و ئادێچێ پاسه نیانشاره که ئیتر هۆرامی شونهما و دیاردهش نهمهنه و نمهمانو و یهکسهر جهبهین لوان و بێجکهم پهی برێو کهلیما نهبونه ئیتر بڕهو یا کارکهردش نیهن. جهمال نهبهز تهنیا ئیژاییه که پهی هۆرامی و به گردی پهی گورانی قائێلهن ئانهنه که ماچو: زوانی هۆرامی جه لهحازو ئهدهبیوه دهورهش تهمامیان و کوتهن وهرو تاوهو زوانی فارسیره بهڵام کهلیمێ رهسهنێش چهنهنێ!!! و مهشیو ئیستێفادهشا کهرمێ پهی زوانه ئهدهبیهکهیما تا دهوڵهمهندش بکهرمێ!!!
2 * جهماڵ نهبهز باورهش ههن که حهتتا ئهگهر زهرتوشت جه مهنتهقهو کوردهسانینه (مادهکانه) بیهبو نه زوانهکهش پسهو زوانو کوردا بیهن و نه وێچش کورد بیهن چون کوردێ کوچهرێ بیێنێ و ئاد یکجانشین. دهی باشهن ئهگهر ئی نهزهرێ و ئی فهرزه دروسه بو و بهر ئهساسو راوینهکاو محهمهد ئهمین هۆرامانی که ماچو: "زوانو ئهڤستای یانێ هۆرامی و زوانی هۆرامی یانێ ئهڤستایی دهسیکهم جه ئهوهڵو ههزارهو یهکومو وهڵێ مهسێحی تا ئارو زوانو دین و ئهدهبو گردو مهنتهقهکاو مهحاڵو کوردهسانی بیهن ." و به پاو شونهما و ئا سهنهدانه که ئیسه ههنێ (قهواڵهکاو هۆرامانی) هۆرامیهکا نزیک به چن ههزار ساڵێ یهکجانشینێ بیێنی و زوانی هۆرامی ئێدامهو زوانی پههلهوین و چهنی ئهوێستایی فره نزیکێنێ به یویوه. چیگهنه متاومی بواچمێ که زوان، فهرههنگ و ژیواو هۆرامییهکا چهنی کوردهکا که دهوروبهرشانه ژیواینێ ئهساسهن زهمین تا ئاسمان جیاوازێ بیێنێ و ههرپاسه که ئیسهیچه زوان و فهرههنگهکشا جیاوازهن. نه به هۆرامی واچیان کورد وکورمانج و نه به کورد و کورمانجیچ واچیان هۆرامی.
3 * به نهزهرهو من جهماڵ نهبهز چانهیه ژیرتهر و بههوشتهرهن که نهزانو ئایینو یارسانی به زوانی هۆرامی نوسیان و یهقینیچش ههن که زوانی هۆرامی زوانێوه جیاوازهن و ویهردهیوه درێژ و دهوڵهمهندش ههن. ههرپاسه که واتما ئاد جه پهلو 99 و 100 کتێبهکهیشنه به وردی باسو تاریخو یارسانهکان مهکهرو. به عێلم و باوهرو من ئاد زانانش زوانی هۆرامی زوانیه جیان بهڵام به دهلایێلێو ئامان و ئی چێواشه ئاگاهانه نویستێنێ. چیگهنه ئینسان ویرێ کهرۆوه و پهرسێوه مهی وهروه پهیش که ئی ئینسانه ههدهفش ئه چی باسهیه چێش بیهن؟ چی زاتش نهبیهن بواچو کهلامهکاو یارسانی به هۆرامی بیێنێ؟ ئایا نهزانانش که فرهینهو مهتن و کهلامهکا یارسانی به هۆرامیێنێ؟ ئهگهر زانانش پا پهیلواشه زوانی هۆرامیش بهشێوه جه زوانه کوردیهکا نهزانان. دهی باشهن ئاد به چه ههدهفێوه دماتهر به ناههق هۆرامی کهرو به لههجه و کهروش بهشێوه جه زوانو کوردی؟! ئهگهریچ نهزانانش کهلامهکاو یارسانی به زوانی هۆرامیێنێ به چه ههق و ئیجازهیوه مهینه و جهبارهو زوانێوه مهتڵهب منویسو که هیچ ئاشنایێ و شارهزایش نین جهبارهشوه؟
چێگهنه نوکتیه فره زهریف و موهێمه وجودش ههن:
ئا ئهلف و بێ که شاعێرهکا و بنویسه هۆرامی زوانهکا بکارشا بهردێنه ههر ئا ئهلف و بێ بیێنه که فارس زوانهکا و ئهوتهر زوانه ئێرانیهکا بکارشا بهردێنه. ئی ئهلف و بێ جه عهرهبیوه گێریاینه. ئا ئهلف و بێ که ئارو کوردی و هۆرامیش پنه منویسا ئهلفبایێوی تازێنه. وهرو ئانهیه گردو دیوانو شاعێرا و کهلامهکاو یارسانی پا جوره نویسیاینێ که فارسی پهنهش نوسیان. ئانهنه جهماڵ نهبهز که گێره ههر نهزانابوش یهک کهلیمه هۆرامی قسێ بکهرو یا بوانۆوه وهختێو مهتنهکاو یارسانیش دیێنێ که ئهلف و بێ کێشا فارسیهنه ئهجیانش زوانهکهیچ فارسین. جهماڵ نهبهز لایێوتهروه ماچو زوانی هۆرامی کهوتهن وهرو تاوهو زوانی فارسیوه. ئایا نمهکریو بهرعهکس یا چهپوانه بدیهیمێ پهی مهسهلهکێ؟ یانێ ئانه که هۆرامی ئهدا و رێخهو نه تهنیا زوانی فارسی بهڵکوم فرهی جه زوانه ئێرانیهکا بیهن که پهنهشا ماچا زوانهکاو شماڵ غهربو ئێرانی!. یو چا ساحێب نهزهرانه که به شێویه عێلمی سهرو زواناوه و بهتایبهت زوانی هۆرامی و فارسیوه کارش کهردهن ئوستاد "باباشێخ حوسهینی" ن. باباشێخ ههن سهرو ئا پهیلوایوه که زوانی هۆرامی رێخه و ئهداو زوانی فارسین و پهی ئانهیه چی زوانی هۆرامی نسبهت به فارسی کهوت قهراخوه و نهقشش کهموه بی یو چا دهلیلانه که ماروشوه ئانهنه که ماچو: "زوانو هۆرامی (گورانی) و برێوتهر جه زوانهکا چاوهختهنه زوانو دین و ئایینی (ساسانیهکا، یارسان) بیێنێ و به ئامای ئیسلامی پهی ئێرانی ئی زوانانه کهوتێ وهرو فشاری و به زوانو کوفریشا زانای و پهی ماوهیوی فرهی تهحریم و ممنوع کریای!. بهڵام زوانی فارسی ههرچهند چهنی هۆرامی رێخهشا یون، زوانو دینیوی خاسی نهبێ تا حهساسیهتێوه تایبهت سهرشوه وهش بو. ههرپاسه زوانی فارسی دماو وڕای کهڵهسهو ساسانیهکا بیهبێ به زوانو تهبهقه یا چینو حاکێمی و دهسهلاتداری و پی بونهوه ئارام ئارام وهرهوش گێرتهره. باباشێخ جه کتێبو "هامشی بر دانش زبانشناسی" جه نهتیجهگیرینه ماچو: "پهی زوانشناسی روشن و ئاشکران که زوانو گورانی ئارویانه(هۆرامی) و فارسی ئارویانه رێخێوه هامبهششا ههن و پێوهنی نزیکشا ههن بهیۆوه. جه واقێعهنه زوانی فارسی روکهشێو یا رواڵهتیوی سادهکریاو زوانی هۆرامین. (پهلو 275 تا 281، 289 )
ههر کام چی نهزهرانه دروسێ بانێ جهماڵ نهبهز به نهزهردای غهیری عێلمی و سیاسی جهبارهو زوانی هۆرامیوه خهتایه گهورێ و وێرانگهرهش کهردێنهو غهدرێوی گهورهش کهردهن به ههقێقهتی و ههرپاسه به زوانو هۆرامی و تاریخو هۆرامانی.
4 * چیگهنه نهبهز خاس مزانو ئا لههجه که ئاد گهرهکشهن کهروش به زوانو دوڵهته خیاڵیهکهیش سابێقهش نمایاوۆ 200 ساڵێ. جهماڵ نهبهز ههر وهخت باسو زوان و فهرههنگی مهکهرو مهنزورش زوان و فهرههنگی کوردی سورانین و نه به خاس و نهبه خراب باسو ویهردو ئهدهبی سورانی نمهکهرو چون مزانو ئا لههجه که ئاد نامێش نیان زوانی معیار یا پێوهری کوردی وهڵینهش نیهن و مزانونهیچ ئهگهر باسو زوانی هۆرامی کهرو پهی بهرو که ئاسمان تا زهمین توفیرشا ههن و باشتهر مهوینو بێ دهنگ بو. ساپهس مهشیو چێش بکهرو؟ وینونه که زوانی هۆرامی بێکهس و بێ ساحیبهن. ئاد ژیرانه پهی یاوای به قازانجهکا وێش و پا تێزهفێڵه فاشیستیێشه نه تهنیا زوانی هۆرامی کهرو به لههجێوه بێقیمهت بهڵکوم حوکم یا دهستورو نهمهنهیش سادر کهرونه تا ئاد و هامویره شووینیستهکاش بتاوانه ئێدێعا کهرا که ئێمه گردما یهک زوانما ههن و سابێقهما گێڵووه پهی چن ههزار ساڵا.
5 * ئی ئینسانه چا زهمانهنه پسه گردو ناسیوناڵیستهکاو دنیای شونهو وهش کهردهو دهوڵهت - مێللهتیوه (نهیشێن.ئێستهیت) بیهن و ئا زهمانه پاسه ویرشا کهردهنوه که وهشکهردهی دهوڵهت - مێلهتیچ نیازش ههن به تاریخێوه قهدیمی پهی ئانهیه وێشا با ئهسالهت و بهرههق بزانا و ههرپاسه نیازش ههن به تاقه زوانی پهی حوکم کهردهی و دهسهڵاتداریشا. پی یاوای به ئی ههدهفهیه ههر فێڵ و حیلهیه که پهنهواز بیه بو بهگاشا ئاردهن و پهی ئهیشا ههدهف وهسیلهش تهوجیه کهردهن. چا وهختهنه نه تهنیا زوان و فهرههنگو هۆرامی بهڵکوم ههرچێویهتهر چا ڕاینه مهشیایا بیهیا به قوربانی و موهێم نهبیهن ئا چێوه چێش بو. زوانهن، فهرههنگهن، ئایینهن، ئازادین، تاریخهن...
6 * جهماڵ نهبهز به تهوری کولی هۆرامی و هۆرامانی نمهگێرو نهزهر و پهیش موهێم نیهن. باوهرش بیهن هۆرامی کورد نیهن و ئاگاهانه ههقێقهتش قهڵب کهردهن. پهی ئا پهرسێ که چی تا ئیسه زوانیه ئهدهبی جه کوردهسانهنه وهش نهبیهن چن دهلیلێ مارۆوه: باسو دینی مهکهرو ماچو جه کوردهسانهنه زوانیهما نهبیهن که زوانو دینی بو و یاگێوهنه ماچو کتێبهکاو یارسانی کوردیێ نیهنێ. باسو تهرێقهتا کهرو ماچو ئهیشایچ جه مهحاڵێوه وردیهنه بیێنێ و سهراسهری نهبیێنێ، باسو ویهردهی ئهدهبی یا تاریخی ئهدهبی کهرو و ماچو جه کوردهسانهنه زوانیه عمومیما نهبیهن ههرمانهش پهنه کریا بو تا ئیسه بلمێ شونیشهره.
پهی ئی یهره دهلیلهیه متاومێ بواچمێ: زوانی هۆرامی زوانو دینو یارسانی بیهن و فرهینهو کهلامهکاشا هۆرامیێ بیێنێ، ئا تهرێقهتانه که ئاد ئیشارهکهرو پهنهشا جه هۆرامان بیێنێ و تا هێندوستان نفوزهشا بیێنه، ویهردهو ئهدهبی زوانو هۆرامیچ ئهگهر شێعرهکێ هورمزگانیچ نهگێرمێ نهزهره گێڵۆوه پهی 1200 ساڵا چێوهڵتهری یانێ: شێعرهکاو بههلولی ماهی. چێگهنه بهرگنو جهماڵ نهبهز و کهسانێو پسه ئادی هۆرامیشا به کورد نهزانان و ههدهفشا زوان و فهرههنگو وێشا بیهن. یو جه ئهوهڵین و قهدیمیتهرین شونهماکاو زوانو هۆرامی شێعرهکاو بههلولی ماهینێ. بههلول یو جه سهرقافڵهکاو ئایینو یارسانین که دهوروبهرو کرماشان یا دینهوهرینه ئامان دنیا و هامدهورهو هارون رهشیدی خهڵیفهو عهباسی بیهن که جه ساڵو 219 هجری وهفاتش کهردهن. قهدیمیتهرین بهرویر یا شێعرهی فارسیه که وجودش ههن شعێره یهک بهیتیهکێ محهمهدی سیستانینه که پهی "یهعقوب لهیس سهفاری"ش واتێنه. ئهگهر حهتتا بههلول شێعرهکاو وێش جه ئاخر ساڵو مهرگیشهنه واتێبایچش 51 ساڵه زوتهر جه زوانی فارسی، زوانی هۆرامی جه ویهرو نوسیهینه سابێقه و قدمهتش ههن. ئینهیچه نمونهیوه جه شێعرهکاو بههلولی ماهی:
بهندو ئهوهڵی - بالوڵ مهرمو:
ئهز بههلولهنا جه روی زهمینی
چار(چوار) فرشتانم چاکر کهردێنی
نجوم، سالێح، رهجهب بینی
چنی لوره بیم جه ماو ههفتینی
بهندو دوێ – باڵوڵ مهرمو:
ئهو واتهی یاران ئهو واتهی یاران
ئێمه دیوانهین ئهو واتهی یاران
ههنی مهگێڵین یهک یهک شاران
تا زنده کهریم ئایین ئێران
بهندو 6 – بابا لوره مهرمو:
وه ههفتینهوه وه ههفتینهوه
جهمێمان نیان و ههفتینهوه
شکارێ ئاورد نهکهمینهوه
باڵول گهورهما وه ئامینهوه
بهند ههشت – بابالوره مهرمو:
ساقی ناکامم ساقی ناکامم
جامی بدهر پێم ساقی ناکامم
جهو مهی کونه برێز نه جامم
هانا سا بهڵکه سارێش بو زامم
بهندو 11 - بابا رهجهب مهرمو:
ساقیا دهستم ساقیا دهستم
جامێتهر باوهر بگێره دهستم
ئهز جه مهیخانهی روی ئهلهست مهستم
وه مهستی پهیمان ئایینم بهستم
7 * به راوینو منیچ زوان و فهرههنگو هۆرامانی ههر جه بنهراو تاریخیوه جه زوان و فهرههنگی کوردی جیا بیهن و ههرپاسهنه که جهماڵ نهبهز ئهوهشاریا و شهرمینانه لوان پهیش بهڵام ئاد پهی ناههقی ههقێوهش بهیان کهردهن، پهی یاوای به خیاڵهکاش. چون جه واقێعهنه و ئهگهر سیاسی ویر نهکهرمێوه زوانی هۆرامی هیچ رهبتێوهش به ئهو زوانه کوردیهکاوه نیهن جگهم چانهیه که وهرو هامسابیهی برێو کهلیمێ جه ههردوهلاوه گێریاینێ و دریاینێ به یوی که ئینه پهی ههرچی زوانان مهی وهروهو تهبێعین و هیچ چێوێوی سهمهره نیهن. چهنی ئینسانهکا جه گردو کورهو زهمینینه رهنگه دین و مهزههبشا جیا بونه، مهنتهقهو کوردهسانیچهنه چنها دین و مهزههبێ جوراجورێما ههنێ و گردیچ پیوه به سوڵح و ئاشتی ژیوای بهرا سهر و گرفتێوهیچ ناماینه وهروه. جیاوازی فهرههنگ و زوانایچ ههرپاسهنه. فهرید ئهسهسهرد، "راوهبهرو گلێرگاو پهیجوری ئیستراتژی کوردهسانو ئێراقی و ئهندامو سهرکردایهتی یهکیهتی نیشتمانی کوردهسانی" به شههامهت، ئینسانانه و شهرافهتمهندانه ماچو: مهشیو زوان و فهرههنگ و عێلمی قوربانی نیازهکاو ناسیونالیسمی و سیاسهتی نهکهرمی و زوان و فهرههنگو هۆرامانی تایبهتمهندی وێش ههنش و زوانهکهش چهو زوانهکاو دهروبهریش جیاوازهن. مهتنو بهشێو جه پهیلواکاو فهرید ئهسهسهردی:
"... مهسهلهکێ چاگهنه وێش نیشانه مدو که فهرقو بهینو زوانو کوردی و هۆرامی فرهتهرن جه فهرقو بهینو کوردی و فارسی و ئهگهر به چهمێ وازتهرێوه بدیهیمێ به مهسهلهکێ مهشیو دیان بنیهیمێ پانهیره که جیاوازی بهینو کوردی و هۆرامی فره گهورهتهرهن جه جیاوازی بهینو زوانو سوئێدی و نوروێژی یا یونانی و مهقدونیهیی.
ئینه لازم پانهیه کهرو که زانیاری وێما جهبارهو زوانی هۆرامیوه راس بکهرمێوه و چی ویهرهنه نمهبو عێلم و زانایی کریو به قوربانی نیازهکاو ناسیونالیسمی. ئینه ئانهیه میاونو که وهختو ئانهیه یاوان دیان بنریو پانهیره که هۆرامی دیالێکتێوه جه زوانی کوردی نیهن بهڵکوم زوانیه سهبهوێن و جه بارو تاریخێوه ئهوهمهنهو زوانێوی قهدیمساڵین که وهڵێ پێدا بیهو کوردانه پسهو گرویێوی نژادی یا رهگهزی و وهڵێ پهیدا بیهو کوردی پسهو زوانیه وێپا و سهربهوێ وجودش بیهن. بهتایبهت تا ئیسه هیچ بهڵگه یا سهنهدیه نیهن تا بسلهمنو که زوانی کوردی پهی زوانی هۆرامی پسهو ئهدای بیهبو و جه مهرحهلێوه دیاریکریانه پسهو لهقێوه جیا بیهبۆوه. جوغرافیا نهقشێوه بنهرهتیش بیهن جه پارێزناو زوانی هۆرامی و نهتاویایوهیش دلێ کوردانه و جهباری سیاسیچوه نهبیهی دهسهڵاتی مهرکهزی جه کوردهسانهنه و نهبیهی هیچ دیالێکتێوه به زوانو نوسیهی و دهرنگ پهیدابیهی مهفهومو زوانی ميللی دلێ کوردانه بیێنێ به وهرگل تا زوانی هۆرامی شاخێسهکاو وێش پارێزنونه و پسهو زوانیه جیا و وێپای درێژه بدو به ژیوایش..."
8 * جهماڵ نهبهز پێسهو سهرباقهیوه جه دنیاو ناسیونالیستهکانه زاڕو زهمانهو وێش بێ و ئاوهخته ئاد ئی گراڵێشه فرموله کهرده جه سهراسهرو دنیاینه ئا ویرانه باوێ بیێنێ و ئهگهر ئیشتیباش کهردێ بو که کهردهش پسه مارکسی واتهن: "ئاگاهانه ئیشتیبایه واقێعیه بهڵام تراژدیانێش کهردێنه". وهشبهختانه ئاد به چهمێ وێش ویناش و وینونه که ئا خیاڵانه که کهردێبێنێش (ههر به راسی جه پهلو 8 و کتێبهکهیشهنه ماچو ئینێ خیاڵێنێ)خیاڵ پڵاو بێ و فرهتهر جه نیم قهڕنی فره کهسێ کهوتێ شونیش و چا راینه قهڵهمشا دانه بهڵام ئا ویره لارهشه نریا چاڵی و تهپلهو رسوایی و ئاوروشیهیش بهرزوه بیهن. ههرچهند فره کهسێ هێشتا دهرس و عێبرهتهشا نهگێرتهن و گهرهکشانه جارێوتهر تاریخی بهشێویه ئیشتێبا واوهی کهراوه بهڵام ناشیانه و کومێدی!