باسێو سهروو بێسارانی
" ئه نسيكلوپيدياو بيساراني"
شیپانه
شكهش نیهنه چنه ههرمانۆ گردَوو ئهدیبا و شاعێرا به تایبهت شاعێرێ مهحاڵوو ههورامانی ( به بۆنهو برێو هۆركارێ تایبهتیێ ئا وهڵاتیه) به كهمێو تهرسیهوه، متاومێنه جه یهرێ بهشێ واریهنه خاڵبهندیشا كهرمێ(1) :
1 . كێبیهی وهشكهردَهی (هۆڤیهت سازی)
2 . زوان
3 . ئهدهبیات
جه بهشوو هۆڤیهت سازیهنه پێسنه حهڵقێوێ پهیوهندیدارێ بهینوو ویهردَهو ئیسهو ههورامانیهنه و حهر پاسنه جه تڵانێوێ سهرتهرهوه پێسنه بیهی و كیانێوی هامبهش به ههرمانكهردَهی چنی شێعرێ و ئاردَهی برێو جه دهردَهدڵهكا ، داڵغهكا ، ئۆستورهكا ، ویهردَههامبهشهكا و حهز و ئاواته ناماكێ كارشا كهردَهن و حهر ئینه لاو برێو فاكتێتهرێنه بیهن به هۆركارو وهشبیهی هۆڤیهتێوی هامبهشی .
زوان :
زوان پێسنه بنهڕهتیتهرین فاكتوو فهرههنگ و نهتهوهی ، ئێنده ههمیهتدار و یاگهگیرا كه بیهی ئێنسانی به بێ زوان چێوێوی غهریب مرمانۆنه ، به جۆرێو كه متاومێ ئێنسانی حهیوانی قسهكهر واچمێنه و جه لایهنێوتهرهوه هۆرگێرتهی ئی زوانیه ئهركوو سهرشانو گردًَ قسهكهرێڤو ئا زوانیهنه ؛ بهڵام چی بهینهنه كاریگهری شاعێرا و ئهدیبا جه فرهو كهسا سهرتهرا و ئهركوو ئادَیشا چی بارهوه ئێنده فرهن كه بڕێو وهخت مانایی زوانی و گهشهدای پادَی به ئهرك و كار و ههرمانۆ ئادَیشا لكه مدریۆنه ( پهیوهندیێوی وهراوهر و دوهلایهنه ) . زوانی شێعری مامۆسا مهولهوی حهر چن جه وهرچهموو یهكهمیهنه ئینا چێروو دهسهڵاتوو زوانی فارسی و عهرهبییهنه بهڵام به تۆهۆردای ، وشكنای و شییهوهكهردَهی و ئهنهلوای دلێ تۆتۆ شێعرهكا ؛ ئا وهخته بهرگنۆ كه چ گهوههرێو ئینا دلێ كانوو ئی دیوانیهنه و خهزێنهو زوانیش چهنده پارێزنان . بهڵام فاكتێوی ههمیهتدار و یاگه سهرهنج ئینه كه چهنی كهسێو تاوانش به زوانێو كه زوانی ئهدَایی وێش نهبیهن پا گردَوو ڕێك و پێكی و زهریفی و وهشڵانهیه شێعرێ بنیۆرهو پهل و پۆشا دۆ . ئا زوانه كه جه لاو مهولهوییهوه ئامان سهروو قاقهزی حهر ئا زوانهنه كه جه لاو خانای قۆبادی ، بێسارانی ، چیدی ههورامی ، ئهحمهدَ بهگوو كۆماسی ، ڕهنجووری و ... خزمهتش پنه كریان و زوانوو شێعر و ئهدهبوو كۆردستانی پهی فره سهردهمانێوی بیهن . دهوڵهمهند كهردَهی زوانی ههورامی به تایبهتی و زوانی كوردی بهگردی به ههرمانكهردَهی پا گردَوو باقهكهلیما و كهلیمه تازا كه جه زوانێوتهرهنه ئاردَێنێشهنه دلێ زوانی وهرباسی و به ماڕایشا ، فاڕووگۆڕشا و تێكهڵكهردَهیشا چنی كهلیمه وێمانا بوومیێش كهردَێنێوه و ئێنده ڕێك و پێك و نهرم و نیان دلێ تان و پۆ شێعرهكاشهنه نیاینێشهره كه ئهجیۆت حهر ئهوهڵهوه ههورامیێ بیێنێ . حهر چن زوانی شێعری مهولهوی زوانێوی ئهدهبی و به هێز و قۆرهتا ؛ بهڵام ئێنده ساده و نهرم و ڕهوانیچا كه خهڵكوو دلێ كۆمهڵگایچ خاس میاواشهنه و چنهش دوور مهگناوه .
ئهدهبیات :
ئهگهر ئهدهبیاتی به دوێ بهشێ دهمواچ ( واتهئی ) و نویستهئی دهسهبهندی كهرمێنه؛ ئهدهبیاتی واتهئی و سهرزوانی به بۆنهو چوارچۆ (ساختار ) ، تایبهتیهكێ و حهر پاسنه هێرشوو سهنعهت و تهكنۆلۆژی جه گردَو بوارهكاشهنه ، فرهتهر ئینا وهردهمو هۆروشموو جه بهینلوایهنه . بهڵام حهر پاسنه كه دیارا ئهدهبیاتی نویستهئی ماندگاریش به بۆنهو بهڵگه و قهباڵهبیهیش فرهتهرا و حهر نهتهوێو ئی بهشه جه ئهدهبیاتیش فرهتهر و به هێزتهر بۆنه ، جه وهرچهمی فهرههنگیهنه سامانێوه فرهتهرهش ههنه و وهڵكهوتهتهرا . حهرپاسنه كه گردَێما مزانمێ فرهتهروو ئهدهبیاتی نویساری ئێمه جه شێعرێ كلاسیكێ وهش كریان و بنهڕهتی عهسڵیش ئینا سهروو ئی بهشه جه ئهدهبیاتیهوه و دیوانوو مامۆسا مهولهوی یۆ جه سهركهله بهرزهكاشا . به دڵنیایهوه متاومێ واچمێنه كه بیهی مهولهوی پێسنه ئهدیبێوی پایهبهرزی ، كهلهبهرێوی قووڵ و وهرههڵاش جه دنیاو ئهدهبوو ههورامیهنه پهڕ كهردَهنهوه و كهردهنش سهركهل . كاریگهری شێعرێ مهولهوی سهروو ئهدهبیاتوو دلێ خهڵكی یانێو فوولكلۆر به جۆرێو بیهن كه مهولهوی یهكهمین شاعێرێوا كه فرهو شێعرهكاش به تهكبهیتی لاو گۆرانیهواچهكا و سیاوچهمانهواچهكاوه واچیهینێ و تارهلا ئانهیه جارجاریچ سهر و بنوو شێعرهكاش بڕیان یام كهم و زیادَ كریان و شێعرێوه تازێش چنه وهش كریاینه كه ئینه وێش تهنیا وهشهسیاوی شاعێری و تازه و زینده بیهیی تابڵۆ شێعرهكاش میاونۆنه .
جه دنیاو پڕ شهپۆلوو ئارۆیهنه كه ههر ساتێوهش مهرگو ههزاران ئهرزشی ماڕۆ و حهر شهپۆلێوهش فهرههنگ و زوانێو دلێ وێشهنه تاونۆوه ، باس جه بێسارانی و شێعرێش باس جه كێبیه (هویت) و نام ونیشان و... باس جه فهرههنگ و یهكهمین موورۆ زهنجیرێویا كه پێسنه مهدرهكێوی زینده و یاگهداری لكهما مدَۆوه ویهرینێوی پڕشنگداری . لانی كهم جه وهرچهموو فهرههنگ و ئهدهبیاتیهوه سهرهۆردای ، وازكهردهی ، شیهوهكهردَهی ، لهیهكدای و ئێژانه و كێشانه كهردَهی ئا میراسیچه كه تا ئیسه هۆرش كهردَهن و یاوان به دهسما ؛ ئهركوو سهرشانیما پهی یاوای به كۆنج و كهلهبهر و لار و چهوتی و ڕێك و پێكی ئا میراسیه و دهرس هۆرگێرتهی و تهجرۆبه نیای چا وهرههمیه .
ئهنسیكلۆپیدیا یام ههماروو زانایی بێسارانی
وهڵ جه گردَ چێوهنه حهز كهروو جه بارهو وهر ههڵایی زانایی بێسارانی پاو وهخت و زمانوو وێش (1702_1641م) و نهبیهی كهلووپهلی پهیوهندی بهمانای ئارۆیی و پهیوهندییێ كهم و سهرسهختێ و تێكهڵ به تهنگوو چهڵهمێ و گیر و گرفتێ فرێ كه حهر كام چانیشا وهرپهنگێوی گهورهن سهروو ڕاو زانایی و یاوای به تڵانێوێ فكری و ئهنهیاوای بهرزی ؛ سهروو وشكنای شێعرهكاش جه دلێ دیوانهكهیشهنه باس كهرمێ . پاسنه كه دیارا به پاو ئا وهخت و ساتیه و به بۆنه و ئا هۆركارا كه سهرهوه باس كریای ، زانایی بێسارانی جه ڕوۆ ئی بهڵگاوه كه دلێ شێعرهكاشهنه ههنێ ، زانایێوی بهرز و وهرههڵا بیهن . پهی سهلهمنای ئی قسێ جه ههر مهفهوومێوی ، ئهلێمێنتهكا هۆر مدَهیمێ و جه حهر كامیچ یهك و دوه دانه شێعرێ مارمێوه .
1. ئیشاره به یاگانێوتهری بهر جه جۆغرافیاو مهحالوو هورامانی پێسنه : كۆ دهماوهندی ، بیستوون ، نهجد ، حجرالاسود ، جهمهر ، حهفت نۆهۆموو زهمینی
من زهڕێو دهردم هانه دهروون دا / وهختهن (نهجد) بدۆ وه (بیستو)دا . ( ل102 )
2. نامۆ شارا و كێشوهرا : خۆتهن ، یهمهن ، حهبهش ، ئهربهت ، شام ، شیراز ، چین ، خهتا ، ماچین ، حێجاز ، ئهرمهن ، كهشمیر ، هێند ، مێسر ، گهنجه ، تهنجه ، كهعبه ، مۆڵتان ، كهربهلا و ... پهی ئاگاداری وانیاره ئازیزهكا تهنیا جه شێعرۆ " چراغم به چین ... ( ل 171 ) نامۆ 12 كێشوهر و شاریش بهردێنه . گا عهزمی تهنجهی ماوای تونمهن / گا تهمای وهسڵهت نهدهروونمهن ( ل 179 ) . كه تهنجه نامۆ شارێوی جه وهڵاتوو مهغریبیهنه كه ئینا لاو تهنگهو جهبهل و تارهقیهنه
سۆڵتانی سۆسهن ، تهختی سۆلتانی
شیهن نه مهزههب ، خاڵی مۆڵتانی ( ل 342) .
مۆڵتان شارێوا جه وهرنیشتوو وهڵاتوو پاكستانی و واروو پهنجابیهنه ، ماچان ژهن و كناچهو ئا مهحاڵیه خاڵێ زهریفێ سهروو ڕوێشاوه كوانێ . ( فهرههنگوو مۆعینی ل 247 ) .
3. ئیشاره به كهسایهتیێ ئهفسانهیێ و ویهرینیێ ( نامێ نامدارێ ) پێسنه : دارا ، شیرین و فهرهادَ ، لهیلی و مهجنوون ، خۆسرۆ و شیرین ، قهیس ، ئهفلاتوون ، ئهرهستوو ، لۆقمان ، ئهسكهندهر ، شێخی سهنعانی ، كهیكاووس ، سهعد وهقاس ، پهرویز ، یعقووب ، زڵێخا و یوسف ، بههرام و ... . ئهرهستوو دهوای دهردم نهزانا
ئێفلاتوون دۆعای ( لاحول )ش وانا
فهرهاد جه ئاهم بیستوون بێزا
مهجنوون جه ناڵهم جه نهجد گۆرێزا ( ل 197 )
یا
وهڵگ وهن داران وهختی ئافتا و خێز
كهردَهن وێنهی لاڵ نگینی پهروێز ( ل 439 )
ئهڵقێوه جه زۆڵف زونناری دڵبهر
نمهدَه و به مۆڵك دارا (یۆ جه پادشاكاو ههخامهنشی ) و ئهسكهندهر ( ل 293) )
4. دلێگرێ دینی و ئایینی پێسنه : دهیر ، دهیریان ، تهرسا ، عیسا ، بهرههمهن (خۆدَا و هێندوهكا ) ، رههبان ( گهورهو مهسیحیهكا ) نهسرانی ، ناقووس ، ئهلحهمد ، تاها ، یاسین ، حجرالاسود ، عرفه ، گهبر ، تهرسا ، كنشت ، نهسرانی ، زوننار ، كلیسا ، بتخانه و...
تهرسا بهردهنم ....
ڕاسهن سۆجدێ دهیر ، تهرسا بهردهنم
مهی نهپای مێنبهر ، مهسجێد وهردهنم
تهجدید مهزههب عیسا كهردهنم
فتوای بهره همهن ، گێرتهنم نهگۆش
دینم دان جه لای ، دینی مهی فرۆش ( ل 94 )
یا
پشت كهرد نه مهزههب ، عاڵمانی دین
ڕوو نه بتخانه ، زوننار بهست یهقین
ناقوس گێرت به دهست ، سازی گهبریی ژهند
ئیمان دا به كۆفر ، دینی تهرسا سهند
واتم ههی دڵه ، بێ پهروا جه گشت
كێ جه دین بهرشی ، ڕوو كهرد نه كنشت ( ل291 )
و دهها كهلیمێ كلیدیێ تهرێ پێسنه ئهرغهنوون ( سازێوی مووسیقایی پێسنه پیانۆی كه ماچانێ ئهفلاتوونی ئاردَهنهنه ) ، چهنگ ، كهمانچه ، قانوون، شهترهنج ، زۆهره، مۆشتهری(ههسارێنێ) و ... كه ههر كام چانیشا دهلیلێوه بهر زانایی وهرههڵا و فراوانوو ئا كهڵه بهلیمهتهیهنه .
سهركۆوان تهمین ، دهشتان گردَ زهرگوون
بۆڵبۆڵ مژنهوۆ ، سازی ئهرغهنون ( ل 442 )
ستاره جه بۆرج به جهولان كهری
زۆهره مۆقابیل بۆرجی مۆشتهری ( ل351 )
به دڵنیایهوه ئی چند خاڵه كه سهرهوه دیاری كریای ، وێشا تهنیا نیشانێوه جه ویر و ئاوهزی بهرز و پهڕ بیهی ههماروو زانایی ئا زاته بهرزهیه مدَانێ كه ئا پاسنه هێقم و پتهو ئی واچێشه بهردێنێنه دلێ تان و پۆ شێعرێش . به تاقێق تا كهسێو نهزانۆنه كه ئا فاكتێ چێشێنێ ، مهتاڤۆنه بارۆشانه دلێ شێعراشوو ئانده زیرهكانه و ژیرانه كارشا چنی كهرۆ و پێسنه تهوهن دیواری گردَی یاگۆ وێشانه و به ههرمانۆ تایبهتۆ وێشا هۆرشا چنۆ .
شۆنهماو بێسارانی دلێ ئهدهبیاتوو خهڵكی ( فولكلور ) و حهر پاسنه سهروو شاعێرێ ساحیب دیوانێ شاعێرێ وهڵ جه وێش ( فێردۆسی ، مهولهوی روومی و حافێزی شیرازی )
فێردهسی :
بمالید چاچی كمان را به دست
به چرم گوزن اندر آورد شست
ستون كرد چپ را و خم كرد راست
خروش از خم چرخ چاچی بخاست
بزد تیر بر سینه اشكبوس
سپهر آن زمان ، دست او داد بوس
بێسارانی :
دهس دا نه دیدهی شوخی شهڕ ئهنگیز
ساوا به سوان پهی داوای هوون ڕێز
دوو هێلالی قهوس ، سیا كهرد پهیوهست
فاقهی گیر و گاز ، شهستی سهر پهل بهست
پای چهپ وست وه پێش ، ڕاست نهجا محكهم
چهپ كهرد وه ستوون ، راست ئاورد وهههم
ههر ئهوسا زانام دڵ جه دهروون دا
پهخشا و پهخش بی ، ڕێزا به هوون دا ( ل 370)
مولوی رومی :
بشنو از نی چون حكایت می كند
از جدائیها شكایت میكند ( 2 )
بێسارانی :
واتش ههی بێ دهرد ، دهروون پڕ جه خار
سهرگهشتهی هیجران ، جهفای رۆزگار
یه هێجران كهردَهن ، جه دیده كۆر بام
نه تهرز مهوینوون ، نه باڵای نهمام
حافێز :
حافێز باحیسی شاخی نهباتت
به نۆشیدهی جام جۆ رعهی نهباتت
به ههوای گۆڵ گهشت ، سهیری ( موسهلا )ت
به ئاب ڕۆكناباد ، سهرچشمهی حهیات
به لسان الغیب سینهی پڕ جه دوڕ
مایهی دڵ جه گهنج ، بهحری مهعنا پۆڕ ( ل 228 )
شاعێرێ دماو وێش
جه ئهدهبیاتوو وێچمانه یهكهمین كهس كه باسوو بێسارانیش كهردَهن " ڕهنجووری" شاعێر بیهن ( 3 ) . شێعرێوهنه كه پێسنهنه لیستوو شاعێراو كوردهواری تا ئا سهردهمه ، به چهمپۆشی جه جوانكاری شێعرهكێ و تهنیا جه ڕواڵهتوو نرخێ ویهرینی ( تاریخی ) شێعرهكێوه كه نامو پهنجا و شش شاعێراش بهردَێنه به نامۆ " مهلا مستهفای بێساران " مهنزڵ ی هۆردریان .
پاسنه دیارا ئی نام بریایه تهنیا نام نیایوی سادَه نهبیهن و كاریگهرش سهروو ویر و ئاوهز و دهقوو شێعری ڕهنجووری تا وا یاگێ بیهن كه بڕێو یاگێنه به شۆن گێرتهی ڕا و شێعرهكاو بێسارانی ، شێعرێش واتێنێ :
چراغم به شهو ...
شهوێ چوون شهوبۆ ، با بۆت بۆ به شهو
شهوبۆت نه دهماخ ، شهوبۆی دووری تۆ
تا شهوبۆ جه بۆی ، ئهو شهو بۆن خۆش بۆ .
به ئیلهام جه شێعرۆ"قیبلهم وه شهوبۆ..."( ل400) و چن دانه تهر شێعرێ . حهر پاسنه خاڵوی كۆماسیچ به ئهرهنیای شێعرێوه حهر پی ریتم و مووسیقا لوان پێوهی بێسارانیهوه :
چراغم شهوبۆ ...
شهوێ جه شهوان شیم پهرێ شهوبۆ
ههراس بیم جه داخ ، شهوبۆی زۆڵفی تۆ
لاعیلاج چنیم ، دهسته شهوبۆی كۆ ( ل 402 )
بهڵام فرهتهرین كاریگهری بێسارانی سهروو ویر و ئاوهز و ڕهوتوو شێعری " پیرهمێر "یهوه ، بیهن به جۆرێو كه یاگهپاو بێسارانی جه فرهو یاگانه سهروو ویر و ئاوهزوو " پیرهومێرد"یهوه دیارا و ئی كاریگهریه به شێوێو بیهن كه فرهو شێعرهكاش هۆرگێڵنانهوه سهروو شێوه زوانی سۆرانی كه به بۆنهو فراوانی شێعرهكاوه نموونه نمارمێوه و داوا كهرمێ جه وانیاره ئازیزهكا پهی ئاشنایی فرهتهری بلانێ و سهردانێڤوو دیوانهكهیش كهرانێ .
مامۆسا مهولهوی كهڵه شاعێروو ئهدهبوو كلاسیكوو گۆرانیچ ، به یارمهتی تایبهتیێ لیریكێ (lyric) شێعرۆ بێسارانی كه من به نامێ برووسكه و پلیزگێ شێعریێ نامێم بهردَێنێ و ناسكی و وهشڵانهئی ئاوهز و ئهندیشهیش فرهو یاگانه زانا و نهزان و وریا و سهرشێویا لوانهوه لاو ئا ویره ناسكهیه و یام شێعرهكێش بارمته كهردَهێنێ و پێسنه وێش ئاردَێنێش یامكهتی به یاردَهی ئا وهرچهمیه كه بێسارانی چا دهلاقهوه دیان پهیش و تهماشاش كهردَهن ، هۆنیێش رێساینێ :
واچه ههی دڵهی ئهبڵهی بێ خهبهر
هۆرێز ساتێ تهرك ، خاوی شیرین كهر
" شهوهن خهڵوهتهن ، ماڵ بێ ئهغیارهن
عالهم گردَ وتهن ، دۆس خهبهردارهن ( د .م. ل 71 )
یام: دهرگای حۆحقهی لاڵ دانهت شكاوان
جه ڕووی لۆتفهوه ئینهت فهرماوان
" یا كاغهز بڕیان ، یا مهلا مهردهن
یا خۆ عارتهن دۆس وه یاد كهردهن ( د .م. ل 300 )
بهڵام جه برێوتهر یاگێنه جه وهرچهموو بێسارانیهوه دیان پهی دنیای و لوان سهروو ڕاوینوو ئادَی و به چهملواو ئادَی كاوهترۆ خیاڵیش باڵداینه ئاسمان :
بێسارانی:
عهرز و حاڵی من پهی یار نهكهردهی
مهر شهربهتی دهست بێ شهرتان وهردی ؟ ( ل 96 )
مهولهوی:
یانێو چێش مهیلت فهرامۆش كهردهن
مهر بادهت نه جام بێ شهرتی واردهن ( ل 16 )
بێسارانی:
مهواچه مۆژهت تیژتهرهن جه خار
پای گۆڵ ئهندامم مهدهرۆ ئازار
من پهی مۆژهی خار یهخهیلێ وهختهن
بهجاڕوكاری نه ڕای توم جهختهن ( ل 123)
مهولهوی: چهم پهی فهرش پات موژهش چوون خارهن
بهڵام چێش كهرۆ چارش ناچارهن
چهنی تاوۆ تهرك پابۆست كهردهن
سهوگهندش وه زوڵف سیای تۆ وهردهن ( ل 186 )
بێسارانی:
مهگهر خۆداوهند كهرهم بكهرۆ
تهفرهقهی یاران وه ههم باوهرۆ ( ل 240 )
مهولهوی : مهگهر خۆداوهند كهرهم كهردهوه
تهفرهقهی یاران جهم ئاوهردهوه ( ل542 )
و فرهو تۆگرسنوو شێعرهكاو ماموسا مهولهوی كه جه ئامیانوو ویر و ئاوهزوو بێسارانی وێش گێرتهن و ئهگه كه ئادَ نهبیایا به دڵنیایهوه رهنگۆ شێعرهكاش به جۆرێوتهر وێش ئهرمانێنه . خاڵێوهتهره پهی نزیكهوه بیهی چواچۆی فكریێ ئی دوه زاته گهورا كه به دهرسهدێو گاههز و ئهگهر تهماشهش كریۆ و تا ئیسه حیچ كهسی ئیشارهش پنه نهكهردَهن ؛ دهرس وانای و ئهرنیشتهی جه مهكتهبوو فكری و حۆجرهیی نۆدشهیهنه بیهن كه جه لاو مامۆسا بێسارانیهوه فرهتهر ڕهنگهش داینهوه به جۆرێو كه تاره لا سهروو زوانی شێعری بێسارانی كاریگهریش بیهن و شۆنهماش دلێ زوانهكهو بێسارانیهنه وێش خاس مرمانۆنه . به جۆرێو كه زوانی شێعری بێسارانی پاو ئانهیه كه فرهتهر جه یهرهسهدَ ساڵێ چیهو وهڵتهری بیهن و جه بهشوو ژاوهرۆ هورامانیهنه بیهن بهڵام خاس دیارا كه زوانی شێعریش به زوانی نۆدشهیی نزیك كهوتهنهوه . كه تا ئهندازێو هۆركاروو نزیكهوه بیهی وهرچهم و ڕاوینوو ئا ناسك خهیاڵا و ئاوهز بهرزا بیهن كه حهر پاسنه سهرهوه ئیشاره كریا جه بێسارانیهنه فرهتهر بیهن و جه بهشوو "شێوه زوانوو شێعری بێسارانیهنه" فرهتهر باس كریۆنه .
لا چهمێو پهی ئاژه وكۆمهڵگای
ژهن به ژهن : ئی ڕهسم و باوه ، نهریتێوی دماكهوته و پێســـنه مامهڵێوی ناشیرین و ناڕێـــك جه وهڵاتوو كۆردهواری بیهن كه ئیــسهیچ یاگـــهپا و شۆنــهماش جه برێــــو مهحاڵێ كۆردهواریهنه مهنهنهوه . رهسمێوی دماكهوته و نالهبار كه فرهو وهختانه به زۆرهملی و ئیجبار كهسێوشا تا ئاخرین هـهناسهو ژیوایش پنه بهستهنهوه و وهشی و شادی ژیوایشا ونهحهرام كهردهن كه جه فرهو وهختانه پێسنه مامهڵێوی و ئادَیچ ناڕیك ونابهرابهر بیهن . بێسارانی جه شێـــــعرێوهنه ههستوو ناڕهزایی وێش چی پهیوهندیه ناشیرین و قێزهونهیه ئهپێسه بهر وسهن :
چراغ نهزانان ...
چێش كهروون جه دهست ئهحواڵ نهزانان
حهر پاسنه كه دیارا دهسوو ئانیشاوه كه به نامۆ " ئهحواڵ نهزانا " نامێشا بهرۆنه ، گلهیی و شكایهتش ههن و ئا خهڵكه ئاسایه كه ئی رهسمهیه كهرانێ و كهردهنشا باو به خهڵكی عامی و نهزانكار مژناسنۆنه و داوا كهرۆنه و بڕێو وهختیچ لاڵیۆوه كه ئا كهسانێ كه ئی رهسم و یاساشا نیانهره :
یانهو ماواشا به كهڵاره بۆ
جهرگشان به تێغ پاره پاره بۆ
یانێو ئهشهدوو مۆجازات و حۆكمیشا مدَو پنه كه نیشان جه ئهوپهڕوو بێزاری و وهش نامای چی باویه میاونۆنه و جه ئاخرهوه ، پهی ئاخرین ماوا و پهنای لاڵیۆوه خۆدَاڵهی كه :
یا شا ههر كهسێ گۆڵ به گۆڵ ئارۆ
یا شا ئهو باڵاش سهنگ و گڵ وارۆ ( ل 149)
بێزاری جه دوو ڕۆیی و ڕیای :
جه ئهدهبیات و فهرههنگوو گردَ قهوم و خهلكـێویهنه یهك ڕوویی و یهك دهنگی ئافهرین واچیان و دووڕۆیی و ڕیا مهنعه كریان و به سهرچهمێوی پیس و نالهبار نریـــــانهره كه زهرهر مدَۆنه و یۆ جه هۆركارهكاو سهرونهشێویایی و دماكهوتهیی كۆمهڵــگایوی به كام نهیاواین . بێسارانی به پاو ئاژه و ئا زهمانهیه و سات و وهختێوی كه چنهش بیهن ئی قهوارهشه به باڵاو خهڵــكی ناپهسهن زانان و بێزاری وێش جه فرهو یاگــانه چنهش بهر وسهن و مهنعهش كهردَهن و ئی بێزاریشه تا وا یاگێ بیهن كه جه دیوانهكهشهنه یهرێ هۆنیـــێش شۆنۆ ههنترینــــیهره و به یهك دهق و به یهك دلێگهر و جه مهنعۆ ریاكاریهنه واتێنێ :
سۆب سهدای ناقووس، سهیری بتخانه
دینی تهر سایان ، كلیسا یانه
خاستهرهن جه دین ، ناتهمامی تۆ
سۆجدهی ریایی ، سوبح و شامی تۆ ( ل293 )
یام
ههر سهحهر نۆشای بادهی ساقی مهست
حهڵقهی زۆلفی دۆس زوننار بهستهن قهست
خاستهر جه سۆجدهی ڕیا بهردهتهن
ڕهنجی سهد ساڵهی جێ نهوهردهتهن ( 291 )
یامكهتی :
سوب جه بتخانه ، دهروون پڕ جه جۆش
شێوهی شیرینی بادهی باده نۆش
خاستهرهن جه دین ڕیا كهردهی تۆ
ڕهنجی ئاخر ، هیچ نه بهردهی تو ( ل 290 )
یام جه بارهو حیجابیهوه سهروو ئی ڕاوینیهوه سوور بیهن كه حیجاب وهش نیا و ئهگهر مهرامێوی پاك و خاس بیایا ، ئانا مانگ و ڕۆجیار كه جه گردَ كهسی پاكتهر و زهریفتهرێنێ وێشا پۆژنێنێ . ئینجا ویر كهردێوه ئهگه مانگ و ڕۆجیار ڕوهشا گێراره چێش بۆ و چێش قۆمیۆنه . تازه شۆنۆ ئینهیچهره ئهگهر جه وهرچهموو دینیچهوه تهماشه كهرینه ، ماچۆنه ئێمه جه میلهتوو پاكوو پێغهمهرانمێ و كهسێو كه پاك بۆ چ تهرسێوهش جه كهسی ههنه و به ڕانموونیێوی ژیرانه ملۆوه سهروو ئا ڕهسم و یاساو كۆردهواریه كه وهڵ جه هێرشوو عهرهبا سهروو هۆرامانی چاگهنه باو بیهن :
پهی چێش مهواچان ، حیجاب خاس نیهن
جه ئافتاو خاستهر ، كهسێ كێ دیهن ؟
ئهگهر پهی خاسان ، حیجاب خاس مهدی
ئافتاب و مههتاب هیچ كهس نمهدی
بنمانه جهمین نووری پاكتهن
ئهر تۆ پاكهنی ، جه كێ باكتهن ؟ ( ل 366 )
غهریب نهوازی
غهریب نهوازی یۆ جه خۆڵكه پهسینا و خاسهكۆ مهحاڵوو هورامانیهنه كه به درێژاو ویهرینی پڕ جه شانازیش چنیش بیێنه و ئیسهیچه ههنه . تاره لاو ئانهیه كه جه ئامووزێ وهڵینهكاو ئی مهحاڵیه و پهندێ دینوو ئێسلامی غهریب لاونای و ئێحتیرام و ئهدهب نیای غهریب و مۆچیاری كهردَهی چی بارهوه فره واچیان و ئا كهسانێ كه ئی كارشا كهردَهن لاو خهڵكیهوه پایه و پلێوی بهرزشا بیهن :
ههر كهس مهكهرۆ غهریب نهوازی
بێ شك خوداوهند لێش مهبۆ ڕازی
ههر كهس مهگێرۆ غهریبان عیزهت
پهی وێش مهسازۆ ، جایێ جه جهنهت ( ل 147 )
لهقێوتهر جه هۆینێ بێسارانی كه چنی فرهو نزیك به گردَوو شاعێراو مهحاڵوو هورامانی جیاواز تهرێنێ كهڵك گێرتهی جه واچانێویا كه مانا و باری حێماسی و سیاسیشا بیهن و به ماناو دژمهن و ناحهزی نریاینێره و كهیڵێ كهردَهی چنی ئا واچا بیهنه كه مانایوه سیاسیهش دهینه به برێو چا شێعراشه و حهر یاگێوهنه باس جه ئا واچاشه كهردَه بۆنه ، به ئهوپهڕو حهسرهت و تهمهنایهوه ئاواته وازوو مهرگ و نهمانیش پهی ڕهقیبی بیهن :
ڕهقیب سیا بۆ ...
ڕووت به وینهی زۆڵف قیبلهم سیا بۆ
غهزهب جه ئاسمان پهرێت وارا بۆ
بهند بهندت به تێخ جه ههم جیا بۆ
ئی قین و نهفرهت و ئاواتوو تۆڵه گێرتهی جه ناحهزیش تا حهددێو بیهن كه ئاواتوو مهردَهیشا نهواستهن ، بهڵكوم حهزش كهردَهن كه ڕهقیب مهنۆنه بهڵام مات و كهساس و كهلهلا و ئهرامهنده و جه دنیا بڕیا بۆ :
به قاڵب مهردَه ، به سهر زینده بای
خهریكی خهركاو ئهرامهنده بای ( ل 294 )
یام جه یاگێوهتهرهنه جه به دڵ نهگێڵای چهرخ و زمانه و ئاژهو نالهباروو كۆمهڵگای و بیهی خهڵكانی چێرهنه بڕ و چزهدار كه گردَ وهخت و ساتێو بیهیشا هۆركاروو ئاژاولێ و مایهو ناراحهتی خهڵكانی ساحیب ویر و گهشاوهزیا گلهیی كهرۆنه و بههامفكری و ئهرهنیشتهی و ڕاوچارهی یۆستهی ، پاسنه قهرار منیۆنه كه چا وهڵاته دهس هۆرگێرۆ و بلۆنه تا كه بزانۆنه : ئاسمانوو گرد یاگێوێ حهر پی رهنگهنه
جه دهستی ڕهقیب ، بهدانی بهد گهست
جهی زید و زامن ، دهستورێمان وهست
جه جهور و جهفای چهرخی بێ بۆنیاد
ڕوومان كهرد به چۆڵ ههر چه بادا باد ( ل 347 )
بنهڕهت نیای سامانۆ فوولكلۆری :
فوولكلۆرۆ ههر قهوم و نهتهوێوی كۆمهڵێو جه شێعرا ، رازا ، داستانا ، ئهفسانا و ... كه بهشێوی گهورهن جه سامانوو فهرههنگی ئا قهومیه كه به درێژایی ویهرینی و به دهسوو یهكان یهكانوو ئا خهڵكیه وهش كریان و سینه به سینه پارێزیان و دهما و دهم یاوان لاو ئێمه . به پاو شیهوه كهردَهی و ئێژانه و كێشانه كهردَهی دیوانوو بێسارانی ، بهرگنۆ پهیما كه ئهركوو بێسارانی جه وهشكهردَهی ئی بینا گهورهیهنه تا چ ئاستێوا و به چ زهریفیێو ئی ههرمانێشه كهردَێنه . یامكهتی چوار چۆ شێعرهكا تا چ ئاستێو پتهو و ڕێك و پێك بیهن كه ئی گردَوو سامانێ ، مایه و ئامیانش چادَیشا گێرتهن :
تایێ زۆڵفی ویت بووزهم نه گهردهن
تا واچان وه مهرگ موفاجات مهردهن ( ل162 )
زۆڵفه زهردهكات وزه وه گهردهن
تا خهڵكی واچۆ ، پا داخێ مهردهن ( فولكلور )
ئیسه ها سهبرم جه تاقهت بڕیا
یانهی سهبرم سفت ، پهردهی دڵ دڕیا ( ل 191 )
ئێنده سهبرم كهردَ ، تاقهت چنهم بڕیان
ماڵ سهبر شێویۆ ، پهردهی دڵ دڕیا ( فولكلور )
تا سۆب بنیامان سهر وه یهك سهرین
كهردامان ڕازان ویهردهی وهرین ( ل 211 )
داخۆم چهنی كێ سهر بنیهی سهرین
پهی كێش گێڵنیوه ، ویهردهی وهڵین ( فولكلور )
وه دهها سهر باقێتهر چی دهستیه كه ئهوه ئاردَهی و نامبهردَهیشا كهمێو وهخت گیر و نیا جه حهوسهڵهو باسوو ئێمهنه و به تاقێق ئهگهر كهسێو چنی شێعرۆ بێسارانی ئاشناییش بۆنه ، مزانۆنه كه ئهوهئاردَهی چن دهسه باقێتهر چی دهسیه كارێوی سههلا .
تایبهتمهندیێوی تایبهت به شێعرۆ بێسارانی
دیوانوو بێسارانی ههممارێو جه زانایی ، ئهدهبیات ، زوان و... به فره وشكنای و سهر هۆردای دیوانوو ئی زاته گهورهیه تایبهتیێوی تایبهت به بێسارانی كه تا وا یاگێ ویروو ئێمه یاوا بۆ و چی بارهوه قهڵهم ساونایما كهردًَه بۆنه ، جه دیوانوو ئهو شاعێرهكاو مهحاڵهكهیما ، چێمنه تایبهتیێو نیا وئهگهریچ بۆنه ، ئێنده دیار و بهرئاما نیا :
شێوهی ئهوڕێحان بهو كڵافهوهن
بهو كڵافی سۆز ، مۆشك نافهوهن ( ل 299 )
شێوهی ئهو نهرگس بهو شهوبهندهوهن
بهو شای شكۆفان ، شاپهسهندهوهن ( ل 437 )
كه ئهوهڵوو شێعرهكێوه ، واچێوه مارۆ و جه درێژاو شێعرهكێنه جه بارهشهره باس كریۆنه و جه ئاخرین بهیتۆ شێعرهكێنه ئی تایبهتمهندیه مهی ، كه ههمیشهیچ جه ئهوهڵوو ئی بهیتێوه به واچهو " شێوه"ی دهس پنه كریۆنه :
شێوهی نهورۆز گۆڵ ها بهو نهخشهوه
بهو نهخشی خاڵان ، وهشبۆی پهخشهوه ( ل 438 )
كه جه گردَو ئی بهیتانه كه تایبهتیێوی پێسنهشا ههن تشبیه بلیغ ئێزافه ههن كه پهی سهلهمنای فرهتهروو ئا تاریفانه كه شاعێر جه درێژای ئا شێعرێنه چا ئهلێمێنتیه كه ئهوهڵهوه مهی كهرۆنه .
زوانی شێعری بێسارانی
به واتهو دانتهی : كهسێو كه نهخشێو نهخشنۆنه ، ئهر ئانه نهبۆ مهتاڤۆ كێشۆش . ( 4 ) به پاو ئی واتهیه زوانوو شێعری بێسارانیچ جه دیوانهكهشهنه حهر ئانه بیهنه كه ئا دیوانهشه خۆلقنان و به ئهوهلاونایش ئا شێعرێشه واتێنێ و پێسنه موومی دلێ دهساشهنه نهرم بیهن و حهر جۆرێو كه وێش گهرهكش بیهن ، پا فۆرمه هۆرش بهستهن و كارش پنه كهردَهن . زوانی شێعری بێسارانی پاو بهقیهو شاعێره هۆرامی واچهكا چ وهڵ جه وێش و چ دماو وێشهره پاراو و سهلیس تهرا و به زوانی ئارۆیی هورامی نزیك تهرا چ جه واچه وچ جه كهردَهوهكانه . یانێو ههم جه نهزهرۆ لۆغهت و ههم جه نهزهرۆ فێعلیهره . به جۆرێو كه پاسنه یاگێ بیێنه كه واچه یامكهتی فۆرمێو جه كهردَهوهیش به كار بهردَهن كه حیچ شاعێری هۆرامی واچی تا ئیسه نه ئا واچهشه به كار بهردَهن و نه به ئا فۆرمه پا شهكڵ و شێوه كارش كهردهن . واچانێو پێسنه : قهڵاخی ( بهرگێوی سیاوی تازیهباری ) ، سهرقهیتووله ، پێوار" وێ شارای " و تهشاو " وهختوو وێرهگای " ، تهوهن ، وهرم ،مهڵه هم ، مای ، سپی ، ون" ونی " ، بووم ، جام ، وهی " زهحمهت و بهڵا " ، شهڵڵا ، وهشڵهی ، قهڵوهز ، مزگی ، وهڵا ، ژهرهژ و ...
سهرتا پا سیا ، قهڵاخیمهن بهرگ
ههر ڕۆ مهوازوون ، سهد ئاوات وه مهرگ ( ل 216 )
دارای خهمانم ...
سهرقهیتوولهی خهم ، دارای خهمانم ( ل 243 )
دهستم دامانت ، سهوڵی خهرامان
بكیانه مهلَُُههم پهی شفای زامان ( ل 389 )
حهر پاسنه كه دیارا زوانوو ئی شێعرا فره تهڕ و نهرم و ڕهوانا و به زوانوو ئارۆ هۆرامانی به تایبهت هورامانوو لهۆنی به بۆنهو ئا هۆركاریهوه كه وهڵتهر ئاما ، نزیكتهرا و وانیار به ئهوهوانای ئی شێعرا ههستوو دووری و غریبی زوانی جه نهزهرۆ وهخت و زهمانیهره مهكهرۆنه . یام جه هۆرگێرتهی كهردهوهكانه و به فۆرمی دڵواز ئاردَهیشا و بهرئاردَهیشا جه فرهو یاگانه به زوانی ئارۆیی نزیكتهر و چهسپیاتهرا ؛ كه ئادَیچ نیشان جه دهس نهواردَهی زوانی شێعری بێسارانی و ههم دیسان تێكهڵ نهبیهی زوانی هورامی چنی بهقیهو زوانهكان كه جه هۆرووشموو ههرهسوو تند و شهپۆلۆ بێ ئهمانۆ تازه بیهی گهشهو تكنۆلۆژیهنه به بۆنهو ڕیشهیی و ڕهسهن بیهیشهوه ، وێش گێرتهنش و سهرهش نهنامنان و سیس و لار نهبیهنهوه : هۆرم گێرت ، ماچۆ ، ویارام ، مڕهژی ، مهجیۆش ، مهسانی ، مهورهشی ، هۆرگێڵا ، مهژنهوۆ ، پهی چێش مهواچان ، وانام ، نهوانام ، زانام ، نهزانام ، مهورهشا ، هاڕییا ، دارۆ ، سۆچیان ، هۆرمهگێرۆ ، مهوارۆ ، مهژنهوۆ ، مهتاوۆ و ....
حهر پاسنه كه دیارا فرهو ئی كهردهوا كه چیگهنه ئاماینێ ، حهر ئانێنێ كه ئیسهیچ دلێ زوانی دهمواچوو خهڵكیهنه ههنێ و حهر پا فۆرم و شێوه ههرمانهشا پنه كهرانێ :
شییام هۆرم گرت ، دییام پێشدا
چمان چهمم دان وه سهری نێشدا ( ل 36 )
گرتت مهزههب شێخی سهنعانی
ئیمان مهورهشی ، زوننا مهسانی ( ل 292 )
شۆكرانهی وهسڵت ، وانام ،نهوانام
تۆم به دۆستی وێم ، زانام ، نهزانام ( ل 390 )
مهژنهوۆ به سۆز ،مهگرهوا به زار
به وێنهی عاشق دهروون پڕ جه خار ( ل 442 )
ئی تایبهتمهندیه به جۆرێو بیهن كه ههرمانكهردهیش چنی كهردهوه و فێعلی پاو ئهو شاعێرهكا فرهتهرین فڕكانسوو بهكاربهردَهو فێعلیش بیهن :
زۆڵفان لوول وهردهن ، وستهن به وهردا
من كهردَهن به قهیس ، مدهو به سهردا ( ل 463 )
دماواچ :
جه ئی شێعراچهنه مهولهوی به شۆنهلواو بێسارانی شێعرێش واتێنێ :
گۆشهی ساماڵ ،هۆر دا دیاوه
چوون مانگ نه گۆشهی ههوره سیاوه ( ل 369 )
یامكهتی ئی شێعرێ كه چێرهنه مهی و به نامۆ بێسارانیچ ئیشارهش كهردَهن :
های ڕهحمهت ئهو قهبر ،سهودایی كامڵ
سهرمهشق مهینهت ، بێساران مهنزڵ
" یانه وێرانی ههر وه من ئامان
مهتاوۆ گرتهی كهسێوتهر دامان ( 522 )
دماواچوو بهشوو فۆلكلۆری :
ئیسه من گیانم ئهو تایێ وهش بۆن
ئهو گیانه نه جای تایێ زۆڵفی تۆن ( ل 114 )
تایێو زۆڵف چێشا چنهت بوازوو
پهڕدهی دڵ دڕیان ، پنهش ورازوو ( فوولكلۆر )
واسڵ بۆ به وهسڵ ، جهمینی لاڵت
بۆ بنیۆ وه بۆی ،زۆڵفی زۆخاڵت ( ل 117 )
شهوان مهوسوونه به تارسهتهوه
بۆ بنیهو وه بۆی ههناسهتهوه (فوولكلۆر )
مهر ئهوسا داخت بهر كهروون نه دڵ
كۆ بۆ وه سهرم ، كۆگای سهنگ و گڵ ( ل 203 )
مهر ئهوسا مهیلت فهرامووش كهروو
سپیدی كهفهن باڵاپۆش كهروو ( فوولكلۆر )
كهسێ بگێره تۆ به یاری وێت
ئهو جه تۆ فیشتهر بسۆچۆ پهرێت ( ل 321 )
پهی كهسێ مره ، پهی تۆ مهردَه بۆ
ئادَیچ پێسنه تۆ ئیمان ههردَه بۆ ( فوولكلۆر )
یام یاگێوهتهرهنه كه چنی یاریش قسێ كهرۆنه و داواو تایێ جه زۆڵفوو یاری كهرۆنه تا بنیۆش سهروو زامی و دهرد و برینش سارێش كهرۆنه :
... بماڵوون نه چهم ، ساكن بۆ جه دهرد
دڵ بی به زۆخاڵ ، با نهبۆ به گهرد ( ل 360 )
تایێ زۆڵف چێشا چنهت بوازوو
پهڕدهی دڵ دڕیان ، پنهش ورازوو ( فوولكلۆر )
تا تێر تهماشای باڵات بكهروون
نهوا داخانت وه قیامهت بهروون ( ل 396 )
بۆرێ وا بانه تهماشهت كهروو
نهكا داخهكات قیامهت بهروو (فوولكلۆر )
دماواچوو تایبهتیێ شێعری بێسارانی
شێوهی بهڕهزا ها بهو زۆڵفهوه
بهو زنجیرهی زۆڵف دهستی تۆڵفهوه ( ل 65 )
شێوهی وهنهوشه ها بهو خاڵهوه
بهو گۆنای گۆڵڕهنگ ، بوومی لاڵهوه ( ل 449 )
سهرچهمێ :
1 ) كوورش ئهمینی ، مهولهوی و ساقی و نهیچی جه ڕاوه ، وهڵا نهكریانهوه
2 ) محمدپور ، عادل ، سرود خزان ، چاپ اول 1381 ، انتشارات زریبار
3 ) د . خهزنهدار ، مارف ، مێژووی ئهدهبی كوردی ، ههولێر 2002 ، دهزگای چاپ و بڵاوكردنهوهی ئاراس
4 ) استحاله طبیعت در هنر ، آناندا كوماراسوامی ، ترجمه صالح طباطبایی ، چاپ اول ، پاییز 1384 ، انتشارات فرهنگستان هنر ، ص 19
دیوانی مهولهوی ،كۆكردنهوه ،لێكۆڵینهوه و لێكدانهوه و له سهر نووسینی مهلا عبدالكریمی مدرس ، بڵاوكهرهوهی كوردستان ، زمستان 1378
دیوانی بیسارانی ، لێكۆڵینهوه و لێكدانهوه حهكیم مهلا چاڵح ،ویراستار حسین سبحانی ،ناشر : ویراستار ، چاپی یهكهم 1375ی ههتاوی ،گۆران ، سنه
كوورش ئهمینی
منبع : وبلاگ ئاوه ز