به بهانهی روز جهانی زبان مادری / حیدر غلامی
دوم اسفندماه، روز جهانی زبان مادری نامگذاری شده است. این امر بهانهای شد، تا دست به قلم شده و دربارهی زبان مادری خود ( ههورامی ) که یکی از زبانهای اصیل و تقریبا فراموش شدهی ایرانی میباشد، مختصر مطلبی بنگارم.
روزی دختر کوچولوی سه و نیم سالهام مشغول تماشای برنامهی کودک به زبان فارسی بود. در ضمن تماشا مرتب سوال میکرد: بابا ! چی گفت؟ مادر! عباراتی را که بیان کرد، به چه معناست؟ و... کانال را عوض کرده و مشغول تماشای برنامهی کودک به زبان کردی ( سورانی ) شد، اما متاسفانه باز همان پرسشها را تکرار میکرد. رنج و دردی را که دخترم میکشید، حس کرده و جای خالی برنامهای با زبان مادریش ( ههورامی ) را با تمام وجود لمس کردم. آه از نهادم برخاست و با خود گفتم: چه میشد اگر این همه کانالهای تلویزیونی و ماهوارهای سراسری و استانی به اندازهی یک درصد برنامهها و ترانههای آنچنانی و... برنامهای هم به زبان ههورامی ـ حداقل برای کودکان ـ میداشتند؟ چه میشد اگر بچهها در همان ابتدای ورود به مدرسه تا پایان دوران ابتدایی، با زبان مادری خود آموزش دیده، میخواندند و مینوشتند؟ چه میشد اگر قصهها و داستانهای قبل از خواب کودکانمان، با زبان مادری میبودند؟ و ...
ههورامی بنابر معیارهای زبان شناسی، خصوصیات و ویزگیهای یک زبان مستقل را دارا میباشد. به عنوان نمونه علامه علیاکبر دهخدا دربارهی آن میگوید: " زبان هورامی یک زبان مستقل میباشد که دارای لهجههای مختلف و در کردستان جنوبی رایج است. وساکنان آن مناطق در طول حیات تاریخی خویش، بدان تکلم نمودهند. دارای قواعد دستوری و غنای کامل در کلمات و اصوات میباشد؛ و با وجود تغییرات در دوران تاریخی از کیفیت و لطافت و روانی آن کاسته نشده است ... در رعایت مذکر و مؤنث، مجازی و حقیقی، سماعی و قیاسی، اسماء، اشارات، معرفه و نکره، صفتهای فاعلی و مفعولی و ضمایر و غیره، اگر از عربی برتر نباشد، کمتر هم نیست ".
حقوق زبانی و مطالبات گروههای اقلیت عبارتند از:
" 1ـ حق صحبت کردن به زبان مادری در روابط خصوصی بین اعضای گروه
2ـ حق استفاده از زبان عمومی در عرصهی عمومی و نهادهای اداری
3ـ حق آموزش و یادگیری زبان مادری
4ـ حق برخورداری از رسانهها به زبان مادری ".(1)
اشاره به حقوق فوق به معنای انکار لزوم وجود زبان رسمی نمیباشد. اما بی مهری به زبانهای محلی و قومی در کنار زبان فارسی(2) ، یا هرگونه تلاش جهت حذف و ذوب آنها ، ظلمی بس بزرگ بوده؛ و در فرهنگ اسلامی ـ که اختلاف و تنوع زبانها یکی از آیات و نشانههای خداوند میباشد(3)؛ ـ به مثابهی محاربه با آیات الهی بوده و گناهی بزرگ محسوب میشود.
بنابراین و با توجه به اصول مصرح در قانون اساسی، همگی ما ـ بهخصوص مسؤلین، با زمینه سازی و در اختیار نهادن امکانات و فرصتهای برابر ـ موظفیم در راستای حفظ و اعتلای زبانهای مادری موجود، و استفاده از آنها در خدمت هر چه بیشتر به مردم، تلاش کنیم. به امید اینکه ثمرهی این تلاشها جامعه ای باشد با تنوع و تکثر فرهنگی؛ که مردمانش حفظ و اعتلای زبان را وسیلهای قرار دهند، جهت ایجاد و تقویت تعارف، نه تخاصم؛ تواضع، نه تفاخر؛ و خدمت و رحمت، نه زحمت و نقمت.
از اینکه مطلبم را با زبان مادریم ننوشتم، پوزش میطلبم ؛ زیرا متأسفانه اکثر خوانندگان محترم قادر به خواندن و نوشتن، به زبان مادری خود نیستند!!
.......................................
1ـ حمایت از حقوق اقلیتها در حقوق بین الملل، دکتر ستار عزیزی، چاپ اول 1385،انتشارات نور علم،صص286ـ 285
2ـ "... استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانههای گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد است ". اصل پانزدهم قانون اساسی
3ـ سورهی روم، آیهی 22
حیدر غلامی 3/12/1388