هۆرامان و ئاسمانی بێ ههساره - 4 (داریۆش ره حمانی -مهریوان )
26 - واتم: ئینسان سهرهش چانهیه سڕ مهمانۆره که پهیچی تا ئیسه کومهڵگاو هۆرامانی به گردی و یا تاقه کهسهکاش تا ئیسه جه وهرانوهرو ئی غهدره گورهیه یانێ گوش نهدای به زوان و فهرههنگی هۆرامی بێدنگێ بیێنێ؟
واتش: بهڕاسی ئینه پهرسێوهنه که گێره نه تهنیا یهک یا دوێ کهسێ بهڵکوم مهشیو مهرکهز یا گلێرگایه گهوره ساڵهای ساڵ پهیجوری سهرشوه بکهرو. ویهردهنه کێبیهو ئینسانهکا فرهتهر جه ویهرو مهزههبینه توهش گێرتێنهو متاومێ جه هۆرامانهنه جهبری موحیتی و عێرفانیچش فرهکهرمێ پهنه. تا زهمانێو که دین حاکێم بو پهیمانهو ئینسان بیهی و کێبیهی پهی گردهو ئینسانهکاو ئا دینهیه یهکمیزان و یهکسان بیهن. مهسهڵهن جه دینو ئیسلامینه پیمانهو خاسی و خراوی تهقوان ههر کهس تهقواش فرهتهره بو به پهروردگاریوه نزیکتهرهن بێ جیاوازی، زوان، رهگهز و فهرههنگیوه. بهڵام وهختێو دهورانو مودرێڕنێ مهی وهروه و تهبهعاتهکهش میاوۆ به هۆرامان ئا ساختاره وهڵینه شیویونه پێوهره و نیاز ههن به بنهرهت و ساختاریه پهی سازنای کێبیایه ئارویانه، وێپای و قائیم به زاتی. هۆرامانهنه ئی چێوه نهتاوانش یا ئاژه ناستهنش توه بگێرو. وهرو ئانهیه ئهگهر هۆرامیێو بهینه و بواچونه کورد نیهنا ئا کێبیه کوردیه که سهپیان ملو ئادیچهره جه ئادی مهگێریۆوه و ئا ئینسانه بێ کێبیه گنورهو ئینسانی بێ کێبیهیچ ژیوایش پهی نمهکریو یا ئهگهر بکریو ههمیشه و دایم پسهو وای سهرگهردانهن. ههرچهند شانسنامهو ئینسانی مودێرنی، سهرگهردانین. بهڵام ئهگهر دهسیکهم چی دنیاینه چێوێوت نهبو تا دڵوهشت بکهرو یهکسهر وێران بینه و ژیوایت بو به جهههنهم. وهختێو تو به عێنوانو تاق یا جهم و یا زوان و فهرههنگیه تاریخی کێبیهیه وێپا و سهربهوێت نهبی و نهتاوابوچت وهشش بکهرێ مهجبورهنی به ئا کێبیهیه که نیانشا وهرو دهمیت قهناعهت بکهری. تا زهمانێو ئهگهر وێت بتاوی کێبیهیه وێمانه بسازنی ئا کێبیه قهسالهینه ههن تهکتهنه و گێره بونه به کێبیهی ههقهتینت و دلێشهنه بتاویهیوه. پی گردهیچوه ههر ئینسانهایه بیێنێ که پسهو تاقهکهسی موخالێفو رهوتو زهمانهی بیێنێ. پهی نمونهی ئا کهسانه که دهههو 1960 مهسحیشا جه هوش مهنهبو مزانانه جه مهحاڵو تهوێڵێ و بیارێنه کهسانێو به سهرپهلی کهماڵو ئهحمهده روشی و رهشهو ساڵێحی هورستێوه داوا ئانهیشانه کهرده که هورامان مهشیو دهسو هۆرامی و هۆرامانیاوه بو. ئی کهسانه داشا کهشا و پهی ماوهیوی چهنی ناسیونالیسته کوردهکا به سهردهسهیی عهبدولوههاب ئهتروشی نامێوه جهنگشا کهرد بهڵام ئاخرسهر گردێشا کوشیای و یا تهسلیمێ بیێ و دماتهر به نامێ دز، چهتهی و گهردهنه گیری چێوهکهشا کوشناره و واتشا ئا کهسانه پهی چهتهگهری دابێشا کهش!
27 - واتم: بڕیه شارهزای پاسه ماچا که یو جه دهلیلاو شكڵ یا توه نهگێرتهو ئهدهبیاتی وێپا و سهربهوێ هۆرامی نهبیهو شاری هۆرامی نشینی بیهن. هۆرامان ههرچهند پهی چن هزار ساڵان یهکجانشینهن بهڵام به بونهو شهرایهتی تبێعیوه شارێ گهورێش چهنه نیهنێ و تهنیا شاریه که هۆرامی زوانهکا بنهرهتشا نیا بو و فرهینهو خهڵکهکهیش به هۆرامی قسێ بکهرا پاوهن ئادیج ئیسه جه بنهراو قهرنهو21 یهنه جهمعییهتش نمهیاوۆ به یهکسهد ههزار نهفهرا.
واتش: ئی راوینه تا حهدێو دروسهنه. چون ئهدهبیات بهتایبهت ئهدهبیاتی مودێڕن هورزگاش شارهن و جه شارهن که گردو تڵانهکاو ئهدهبیاتی مهخوڵقیا و فهرههنگی شارنیشنین بونه به دهلیلو وهش بیهو جهریانه ئهدهبیا و خهلقو بهرویره ئهدهبیهکا. ئهڵبهت ئینه چێویه موتڵهق نیهن. پی فهرزهوه چون جه هۆراماناتهنه شارێ گهورێما نهبیێنێ ئهدهبیاتی مودێڕنیچ ئێمکانش یا زهرورهتش نهبیهن سهره بهربارو. وهره وهره که کومهڵگا روه به شارنشینێ ملو خهڵکو مهحاڵو هۆرامانیج لوان روه شارهکا و چا شارانه یاگێش گێرتێنه که هۆرامیا بنهرهت نهنیاینێ و فرهینهو نفوسهکهیشا هۆرامی زوانێ نیهنێ. جه نهتیجهنه پاسه ئامان وهروه که جه ههر شارێوهنه هۆرامی زوانهکه بیهن به کهمینه. ئینسانی کهمینهیچ دلێ فهرههنگو شهرقینه ههمیشه ههقشا واردهن و نهتاوانش تهلاش بکهرو پهی فهرههنگیش.
نزیک به یهرێ دههێن به شێویه واقێعی و عهینی برێو شاخێسێ دنیاو مودێرنی جه وهرهورزی دلێراسینهنه ئاماینێ مهیدان و یاگهگیرێ بیێنی. واز ئاردهی جه فهرههنگی سونهتی و ژیوای به شێویه مودێرن زهمان و کاری فرهش گهرهکهن. هۆرامانیچ چی شهرایهتیه جیا نهبیهن و به جه نهزهر گێرتهی ئانهیچه هۆرامان جه تاریخو ئاروینو وێشهنه ههمیشه دلێراسهو جهنگ و دهرگیریانه بیهن و پروسهو شارنشینی و گێرتهی فهرههنگی تازه بهشێویه ئارام و تهبێعی نهگوزهرنانش و به دهلیلو جوغرافیاکهیش هۆرامان موڵگاو جهنگهایێوی چریکی چهپ و راسی بیهن. دماو ساڵهایێوی فرهی ئینسانی هۆرامی تازه خهریکهن مهیوه وێشهره و نیازش مهگنو به زوان و تاریخ و فهرههنگهکهیش و پهی سازناو کێبیهیش کهوتهن دهس و پا و چڵهکیانهره و ویرێ کهرۆوه ئیگرده ساڵه چهنی ژیوان و چێشش بهسهر ئامان. نهسڵی سهوادار و باسهوادو هۆرامانی ئیسه یاوان به سهمهر و قهتعهن ئیکهسانه پهی ژیوایشا و کێبیهیشا پهرس و گرفتێ میا وهروه که دلێشانه نیازهایێ تازێ سهره بهرماراو و دلێ ئی ویهرێنه ئهدهبیات، هونهر و ویرێ تازه مهیانه وهروه. پا شهرایهته که سهروه واتما هۆرامان و ئینسانی هۆرامی زوان جه ویهرو ئهدهبیاتینه ئیمکانو خولقنای و سازنای بهرویراشا نهبیهن و مهمانۆوه تاقه کهس و ههرمانهی فهردیه که چیلاو چهلاوه به پاو ئهقڵ، ویر و ئاژهو زهمانهی ئهنجام دریاینه.
وهشبهختانه یا بهدبهختانه چی شهرایهتهنه ئهندیشهی چهپ و ویری ناسیونالیسم کوردی فرهی جه هۆرامیهکاش کێشان پهی لاو وێشان و دلێ ئا وهرانه ههرمانه و تهلاشش کهردهن. ئیسه که شهرایهتو دنیا و مهنتهقهکهی فاریان و ویری چهپی ههرچهند ههر بیهش ههن و کهسانێو ملا شونیشهره بهڵام پسه ویهردهی باوۆ زهمانهی نیهن. ههرپاسه ویری ناسیونالیستیچ جه دنیانه فاروجمه ئامان ملشهرهو و دلێنهش واریان و زهمانهو ئانهیه نهمهنهن به شوعارهایێوی ئیحساسی و جهنجاڵی دلێ مهردمینه یاگێ بکهریوه. ئارو جه حاڵهتو نهزهریچوه بیهن ماچا دوموکراسی یانێ پارێزنای ههقو کهمینهی. فهردیهت و مهسئولیهت دلێنهو ئی دهورانینه و یو نمهتاوۆ بهینهو پهی میلیونها نهفهری نوسخه بنویسو. هیچ کهس و گرویهیچ نمهتاوۆ وێش بکهرو به نمایهنده و سهرباقهو گردو خهڵکی ئادیچ خهڵکانێو که زوان، فهرههنگ، ویر و باوهریه جیاوازشا ههن. سهره بهرئادهی و ئهوهژیواو زوان و فرهههنگی هۆرامی هورزگاش ئی شهرایهتهو ئی وهزعییهتهنه نهک ئانه پسه برێوی دوچارو وههم و خیاڵا بینهو و پاسه بزانی که ئاکهسانه ههرمانهی هۆرامی کهرا بێسهواد، بێمهژگ، نهفام و جه دنیا بێخهبهرێنی.
حهز مهکهروو ئیسه که باسو شارنشینی و شاراما کهرد کهمێو باسو پاوهی پسه ئهوهڵین و گهورهتهرین شاریوی هۆرامی زوانی بکهرونه. زهمانهو زاروڵهیی و نوجوانیمهنه که ژاوهرونه بێنا پسهو گردو یاگاو هۆرامانی خهڵک پهی سهیرانی لوێنێ پهی یاگه بهرزا و کهش و کوهکا. یو چا یاگه بهرزانه کوڕی مریهمهن و ئێمهیچ لوێنمێ پهی ئاگهیه. رایێوشا جه دوروه که تهماشاو شاهوی کهرێنمێ نمهزانو کێ بێ و چهنی بێ باسو شارو پاوهیش کهرد و واتش ئهودیمو ئا کویوه شاریه ههن که ماچاش پهنه پاوه. ئهوڵین و گهورهتهرین شارو جههانی که لوا دلێ زێهن و خیاڵیمهره، پاوه بێ!. گهورهتهر که بیانێ و لوانێ دانشگا جه تارانهنه دهورهو لیسانسینه و فوقهلیسانسینه دانشجوێ پاوهیێ فرێم دیێ و فره کهسێ پاوهیێم وینای که پلهو پایهیه سهرشا بێ. دماتهر رام کهوته پاوه و جه نزیکوه وینام. شهرایهت فاریا بێ بهڵام ئیسهیچ دماو ساڵهای ساڵی پهی من ئهوهڵین شارو گهورو دنیاو خیاڵیم پاوهن و ههرپاسه ئیسهیچه پهی من پاوه نیشانێ باسهوادی و عێلمینه. بهڵام جه ویهرو ئهدهبیاتینه و به تایبهت زوان و فهرههنگو ئاروینو هۆرامانی ههمیشه پهیم یاگێ سهرنجی بیهن که چی مهشیو پاوه که گهورهتهرین شاری هۆرامی نشینهن بێدهنگهن و یا ئهگهر دهنگش ههن نیهن جه حهدو ئادینه.
چهنی ئیحترامیم پهی شاعێرا و بنویساو مهحاڵو پاوهی ئینسان ئی پهرسێ مهینه ویرش پانهیچوه که زووهلای ئهنجومهنی ئهدهبیشا بیهن و کاری ئهدهبیشا کهردێنێ بهڵام فرهی جه کاره هۆرامیانهکا جه یاگانێوتهروه ئهنجام دریای و سهرهشا بهرئارد. تهبێعیش ئانه بێ که ئا کارانه مهشیایا جه پاوهنه خولقیایانێ. چون پاوه ههم سابێقیه فرهش ههن، ههم ئینسانێ باسهواد و ئاگایش فرێنێ و ههم گهورهتهرین شاری هۆرامی زوانهن. من پسهو ئینسانێوی ههم جه ویر و خیاڵمهنه و ههم پسهو ئهمری واقێعی تهوانو پاوهی چانهیه فرهتهر مزانو که چن دانه ناسیونالیستێ بیێبا به نمایهندهو ئهدهبیات و روشنویریش که نه تهنیا کاری هۆرامی نمهکهرا بهڵکوم به ئیفتخارش مزانا که به غهیری هۆرامی ههرمانه بکهرا. ئا دهسه که به وێشا و دارودهسهکهیشاوه دلێ ماشینیه فلوکس واگونینه راشا بونهوه ههر جهلهسه و کونفرانسێوه ئهدهبی که برێو راوه بهشدارێ ئا مهراسێمانه بانێ و وێشان به سهرباقهو ئهدهبیاتو پاوهی مزانا بێ ئانهیه جیا جه شێعرێ که پسهو فارسا ماچا پهی هاڵی نهبیهی عهریزهی برێو شێعرێ وهشێ کهرا به درێژایی ژیوای ئهدهبیشانه یهک سهفحه مهتڵهبی هۆرامیشا نهنوسیهن. گێره بیێبایچ به وهربهسو ئا کهسایچه که حهز کهرا به هۆرامی بنویسا بهڵام وهرو ئهیشا نهیارابوشا هیچ بکهرا. (فرهی چی کهسانه ئێحتێماڵهن تا زهمانێو جه دهگا یا شارو وێشانه نهزیایبیهنێره ههر نهزانابوشا کهلیمیه کوردی قسێ بکهرا و ئیسه چانهیه که فێرو کوردی بیێنێ و "ئهڵێم ئهڵێم و دهلێم دهڵێم" قسێ مهکهرا وهختهن شاییمهرگێ با!) ئهڵبهت من وێم باوهرم ههن ئهگهر کهسێو گهرهکش بۆ ههرمانیه بکهرو کهس نمهتاوۆ وهرشا بگێرو چه بیاوۆ پانهیه بواچو ئی چن نهفهره بیێنێ به دهلیلو ئانهیه نازا جه شارو پاوهینه جه ویهرو ئهدهبینه ههرمانهی هۆرامیانێ بکریو.
به نهزهرهو من جوابدای به ئانهیه که چی پاوه جه ویهرو زوان و فهرههنگی هۆرامینه نهتاوانش پا شێوه که لایهقشهن و تهوانش ههن وێش برمانو گهورهتهرین جوابهن پهی یاوای به ئا پهرسێ که زوان و فهرههنگی هۆرامی چی جه تاریخو ئاروینو وێشهنه نهتاوانش بنهرهت و فونداسیونو وێش بمهرزنوره. رازو مهسهلێ دێر دهسپهنهکهردی ئهدهبیاتو ئاروینو هۆرامی رهبتش ههن به پاوهیوه و جوابو ئی راز و سوئالێ جوابو مهسهلێ گردو هۆرامانی و زوان و فهرههنگی هۆرامین.
28 - واتم: ئی پهرسێمه جه سهروه پهرسا چهنهت بهڵام دیسان واوهیش کهرووه و پهرسوشهوه. به نهزهرهت ویرو ناسیونالیسمی کوردی پهی هۆرامانی و ئینسانی هۆرامی زوانی چه دهسکهوتێوه ئهرێنیش بیهن؟
واتش: به باوهرو من ههر ئارمان، را، ویرچهمه و مهرامێو که ئینسان وهشش کهردهن پا ههدهفوه بیهن که ئینسانی بیاونو به وهشبهختی، ئاسایش، سهعادهت و ههرپاسه عێزهتو نهفسو ئینسانهکا بهرزوه کهرو. ئارمان مهشیو خزمهتو ئینسانینه بو نهک ئینسان خزمهتو ئارمانێنه. به نهزهرهو من کارێوشا کهردهن به ئینسانی هۆرامی زوانی که ئاد نه تهنیا ئیحساسو عێزهت نهفسی نمهکهرو بهڵکوم به خهجاڵهت و وێ بهکهمزانیش مزانو به زوانو وێش بوانووه، قسێ بکهرو و بنویسونه. ئینسانی هۆرامی زوانشا پاسه تهحقیر کهردهن که حهتمهن مهشیو به کوردی بنویسو، به کوردیوه موکریانیانه قسێ بکهرو و زوان و فهرههنگو وێش به کهم بزانو . ئاخر مهگهر ئینسان جه ئینسان بیهی کهوته بو بلونه رایه گێرونه وهر که شهخسییهتش ورد و هان بکهرو بهیوره.
پهی نمونهی قسێ یو چا هۆرامیانه که دلێ ناسیونالیسمی کوردیهنه تاویانوه مارووه پهیتا. ئیکهسه تاوۆ نمونه و سهرباقهو فرهینهو ئا هۆرامیانه بو که به خیاڵو وێشا ناسیونالێسمی کوردی رزگارو دنیاو قیامهتیشا کهرو. ئاد جه نهزهرێوهنه پهیلواو وێش جهبارهو مهتڵهبو نویسهرێوه هۆرامی زوانی که به هۆرامی مهتڵهبش نوسیهن بهیان کهرو. ئهڵبهت مهشیو بواچو نهزهرهکیش به فارسی نیاینهره. دماو دهها ساڵاره که خهبات مهکهرو پهی ئازادی فهرههنگهکهیش هێشتا نمهزانو دوێ کهلیمی هۆرامی بنویسو. به نهزهرهم هێشتای ئی ئینسانه نمهزانو کوردیج خاس بنویسو چون ئاد ناسیونالیستێوه کوردهن و تهبێعین مهشیایا نهزهرهکێش به کوردی بیایا و نهک فارسی چون ههرچیه بو فارسی زوانێوهن که ئاد وهشش نامان چهنهش و پهی زوانێوتهری موبارێزهش کهردهن!
ئی هورامیه که دلێ راو ناسیونالیسمی کوردینه گهوره بیهن و ژیوان جه تاریخو 30 جولای 2012 ینه ماچونه:
"... گیان ئومیدوارهنا وهش بینه. جهبارهو زوانی هۆرامیوه گهرهکم بێ ئی نوکتێ شیوهکهرو که ئهساسهن هۆرامی زوانو نویسیای نیهن بهڵکوم زوانو گوفتار یا دهمواچین. به مانایهتهر وهرو ئانهیه هۆرامی زوانێوه باستانین نمهتاوی چهنی ئهلفبای رێکش وزی. (زوانهایه) پسهو زوانی هورامی جه کشوهرو ژاپونینه فرێنی و ئهپی زوانانه تهنیا متاوی قسێ بکهرینه و نمهتاوی بنویسیشا پهنه. ئانه که نمهتاوی به زوانی هۆرامی بنویسی نه دهلیلو بی ئهرزشی ئا زوانینه و نه تهوهینهن به هۆرامی زوانهکا. بهنده وێم شانازی کهرو به هۆرامی بیهیموه بهڵام مهشیو بواچو ئی زوانه شیرینو ئێمه پهی نویسیهی لاریێ فرێش ههنێ و ئهگهریچ کهسانێو ئیستهرهمشا ههن که به هۆرامی بنویسیو باشتهر ئانهنه که به ئهلف و بێ لاتین بنویسیوش پهنه."
ئهی رهحمهت پهی ئا ئهدا و تاتهیه که شوتهکهشا کهردهن دهمتهره و گهورهشا کهردهنی. ئهی سهرفهراز بی کاکه گیان وهرو ئانهیه ههرچی هۆرامی زوانێ حێزبیێ و ناسیوناڵیستێ بێنێ جه خهجاڵهتی بهرت ئاردێ و روشنێبێنی و روشنتهرێت کهردێوه و گردو کوردهکا ئوروپا و دنیای و گێره بهشهریهتت سهرفهراز کهردێ!
من پهی ئهوهڵجارین نامێ ئی ئینسانهیه مژنهوو و ئهوهڵجاریچهن وێنهکهش وینوو. دیارهن فره مودێرنهن چون کراواتهش بیناینهوه. جه چن کهسا پهرسام جهبارهشوه واتشا که ئی برادهره کێن و کێبیهن. پهی ئانهیه ئهرزشو قسهکاش و پهیلواکهیش بهر بگنو مهشیو بواچو ئی کهسه: ئهندامو یو جه حێزبه ناسیوناڵیستهکا بیهن و نزیک به سی ساڵین ههن ئوروپانه و جه زهمانهو وێشهنه سهرپل و فهرماندهو یو جه هێزه چریکیه گهورهکا بیهن جه کوردهسانهنه و ئێحتێماڵهن شانازیێ فرێش ههنێ که ئایهندهنه بهشکهم بزانمێشا. ئی فهرمانده و ئی بلیمهته ئیسهیچ به مهتڵهبهکاش خهریکو روشنوهکهردهی و رانمونی خهڵکو کوردهسانین. ئینسانێوه هۆرامی زوان که ویرچهمهکهش ناسیونالیسمی کوردین و نزیک به سی ساڵا جه ئوروپانه ژیوان ئهگهر ئینه راو نهزهرهشهنه هاوار په ئا ههم حیزبیه ساده و بهسهزواناشه که ههنێ وهڵاتهنه و کوره دهگایهکاو هۆرامانینه.
من وهختێو ئی قساشه وهنێنێوه سامی گێرتاره. سام چانهیه ئایا سههوهم نهکهردێنه و مهتڵهبهکهم خاس وهنهنوه یا نه! ئیشیبام نهکهردێبێ چون چنها رای وهنهموه. چی بارهوه چن نوکتێ متاومێ بواچمێ: ئهمساڵو ئی کاکهیه فرێنی. دانه و دوه نیهن. ئی ئینسانانه ئهننه وێ باخته و وێ بهکهم زانێنێ که دلێ عهمری موبارهکیشانه پهی رایێویچ حهتتا به هورکهوت نهکهوتێنێ ویرهره کهلیمێوه به هۆرامی بنویسا تا بزانا هۆرامی منویسیوس پهنه یا نه! ئیتر ئانهیه بازهوه یو متاو پهرسو کاکه گیان تو ئی گرده ساڵه پهی ئانهیه تهلاشت کهردهن تا حهقارهتت بیاوۆ یاگێوه و پانهیه بیاوی هۆرامی زوانێوه باستانین و نمهنوسیوش پهنه.
کاکه گیان باوهر کهره جه ئوروپاو قهرنهو بیسو یهکیهنه که هیچ جه دهگایهکاو ئارو هۆرامانیچهنه هیج ئهگهر جهنابت چن سهد ساڵێ چێوهڵتهریچهنه زیندهگیت کهردایا و لاقورێوهت هورگێرتایا و جه دهگاکێ وێتهنه لوایانێ پهودیمو کهلیره سهیدی هۆرامی وینینی که پهی نێشاتهو کاکه بارامو ژیواری به زوانو هۆرامی شێعرێش واتێنێ و به خامه شێعرهکاش سهرو دارو وهزێوه منویسای منویسوشاوه. ههرپا زوانه که تو ماچی نمهنوسیوش پهنه. ئهگهر لوایانی وارتهر کاتێبو یارسانهکان یانێ پیرشالیاری وینینی که خهریکهن کهلامهکاو سهرئهنجامی پاکنویس مهکهرۆوه و ئاغهکا و میرزاکاو پاوهی: شهفێع و ئهوڵقادری وینینی که دماو گێڵای و سهرداو دنیاو ئا زهمانهیه ئاماینێوه و پاڵشا دان به ئاتهشگایوه و تاریخو حهکایهتو ئهقڵ، عێلم و عێشقو وهڵاتی و هۆرامانی جه دلێ سیناشانه و دهفتهرهکاشانه به یادگار ماچانێوه و مازانێوه، ههر ئاوهختیچه ئهراگێڵهکا، کنالهیلهکا و گورانیواچهکا جه پێچه پێچهکاو راو ههزارانینه چهمه سیاوهکا لاونێنێوهو به سیاوچهمانه ژیوای سهقام دێنێ و ئێشقی ژیونێنێ و ئهگهر رات کهوتایا ههردکهو دوجهیلی وهلی دێوانهکا وینینی که شونهو شهماماره وێڵ و سهرگهردانێنێ، مهڵا حهسهنو دزلی وینینی که جه سهرو شاخو داڵانێوه و تهتهیوه دیای دیی پهی دهربهند دزڵێ و پهی ئا یاگێ که سپاو یونانی مڕیا و بانگش بهرزوهکهردهن و هاوار مهکهرو که جه هوشما نهشوه ژیوایما مهشیو پسو داڵی بو نهک پسهو قاڵاوی، عهلامه حاجی ماموسا مهڵا ئهحمهد جه نودشهنه سهرو مهنبهریوه وینینی که خهریکهن عێلم و قهزاوهتی فێرو ئهخلاق و عهداڵهتی کهرونه، چهولاتهروه، ڕوارهنه ماموسا مهڵا خدر جه حوجرهکهشهنه عێلمو زهمانهی تالیم روڵهکاو هۆرامانی مدو و واوهی مهکهرۆوه پهی روڵهکاش تا بزانانێ، بوانانێ و بنویسانێ بهڵام تو نمهزانی، نموانی و نمهنوسی چون روڵهو ناسیونالیسمینی، خاڵوی کوماسی سهرو گڵگووی تازێ لهیلێشوه جه هێجران و دوری ئازیزا تاقهتش تاق بیهن و حهدیسهو عێشقی مهلاونۆوه، خانای قوبادی داستانهو خهسرهو و شیرێنێ و قوڵنهکاری فهرهادی رهوایهت کهرو تا یادو بیستونی جه ویر نهشوه و دوکتور سهعیدی کورستانیچ ههرچهند پهی دوری باڵایش تاقهتش رێش بێ ئوروپاوه پهی مزگانی، "نهزانی" ش به سوقات کیانا بێ پهی ئایهتوڵڵاه مهردوخی، وینینی جه تهوێڵێ، بیارێ، باخهکون و دورونه شێخهکاو هۆرامانی روح و وجودشا یهک دنیان و گردو دنیای ههن وجود و روحشانه و وهڵ جه کالێجهکاو ئوروپاو وهرنیشتی فێرگهو زانایی و روشناییشا نیانهره و ویرچهمهو هۆرامانی جه هۆرامان تا تاتارستان و هێندوستان مسیار و تهلهبێش ههنێ و "مودهڕڕێسێ" زهمانهی پهروهرده کهرێنێ و به خهڵکو گردو وهڵاتا و ئا زهمانهیه کهرامهت مدانێ، ئاوهخته هۆرامان یاگێ عێلم و مهعرهفهتو زهمانهی بێ و عێلم و مهعرهفهتو زهمانهی شاخێسهو هۆرامان و ویرچهمهو هۆرامانی بێ.
حهیف! چێش کهروو قودرهتی خواییم نیهن تا گێڵنوتهوه پهی ئاوهختهیه تا به چهمێ وێت بوینی که ئیسه هیچ بهڵکوم دوهسهد ساڵێ چێوهڵتهر خهڵکه بێسهوادهکهو دهگایهکاو هۆرامانی شهکهشا نهبیێنه جه زوانهکهیشا و زوانهکهشا به زوانو ئینسانا زانان و چون خوا وێچش جه قورعانی کهریمهنه واتهنش: جه دنیانه زوانێ جیاوازێم خهڵق کهردێنی. به قهڵهمو سهودایی کامل، مهولاو بێسارانیم قهسهم مهولوی تاوهگوزیچ باش زانێنه که خوای گهوره نهواتهنش که دلێ گردو ئی زوانانه تهنیا به هۆرامی نمهتاوی یا نمهکریو بنویسی! جه بهیاننامهکاو هقوقو بهشهرینه و ههر چا ئوروپانه که تو مژیوینه هیچ چێویهشا چی بارهوه نهواتهن و سهرو کاغهزیچوه بیهن گردو زوانا بهرابهرێنێ. چی ئا زهمانه دوورهمه ئامایوه یاد؟! ئاخ و داخ ئهننه قودرهتم بیایا و توم گێڵنایاوه پهی چل، پهنجا ساڵا چێوهڵتهری و بهردایانیم خزمهتو لالو سالهی! لالو سالهو هانه گهرمهڵهی! حهتمهن لالو سالهی خاس مشناسی و ئهژنهویهنت یا دیهنت که فره قسه زان و قسه وهش بیهن و چادی پهرسایاما ئهرێ لالو ساله ئایا تو جه ویهرینهکات نهژنهوتهنت که واتهبوشا زوانی هۆرامی ئایا منوسیوش پهنه و موانیوش پهنه یا نه؟ من وێم چاکهسانه که لالو سالهشا دیهن پهرسام و واتشا چی بارهوه هیچش نهواتهن و واتشا گێره ئاد ههر ویرش نهکهردهبۆوه پانهیه و شهکهش نهکهردهنوه چانهیه که گاههس نائینسان بونه و بێ زوان!. ئاد ههرچهند چا زهمانهنه ژیوان، نه دانشگا لوان و نه ئوروپاش دیهن، نه زانانش ئینترنت و مێدیا چێشهن بهڵام ویر، باوهر و ئارمانهکهش، ئیدئولوژیهکهش و وێرچهمهکهش که وێرچهمهو هۆرامانیشا واتهن ئادش ئینسانانه بار ئاردهن و ئیحساسو بێ کێبیهیی و وێگم گهردهی و بێ شهخسیهتیچش نهکهردهن.
چێش کهرو تو ههنی جه ئوروپانه، ئوروپاو گوته، کانت، روسو، ولتر، فروید نیچه و مارکس یهنه و چادێشاوه فێر بیهنێ که مهشیو جه ههرچی چێوین شهک بکهری بهڵام قهرهت وانانت یا خراب حاڵیت بیهن و جه ویرت شیهنوه که ئهگهر/ شهرتێوهشا نیاینهره که مهشیو جه هیچ چێویه ئینسانی شهکه نهکهری و هیچ چێوێوی ئینسانی نمهبو چهنیت بێگانه بو بهڵام داخی داخانم و جهرگ بڕیاو وێم تو پهروهردهو ویرچهمهیوهنی (ناسیونالیسم) که ئهلف تا لامش تالیمو شهک داین و ئا شهکه که به توش واتهن ئهگهر هۆرامیهنی قهدهمت سهرو چهمهکام بهشهرتێو تو بزانینه و بیاوینه که زوانهکهت دهردهو ئانهیه نمهینه بنویسیش پهنه و مهشیو نهوانیش پهنه و مهشیو به زوانی یهکگرتو بنویسی و قسێ بکهری.
چێش کهرو دلێ گردو ئا ههمگه فیلسوفانه و ئینسانه گهورانه و ویرچهمانه چهسپاینی به چێویهوه که ئتێفاقهن ئادیج سهرچهمهش ههن چاگهنه که تو مژیوی. مهنزورم هیتلرهن که ویرچهمهکش ئهداو فاشیسمین. ههزار و سهد ههزار داخ و دهرد گێره ویرهکهت جه هینهکهو ئادی خراوتهرهن چون ئاد جه حهفتا ساڵی چێوهڵتهر ژیوێ و هێشتا دنیا پێسنێ نهبێ و چهپوانهو تو که مازوخیستانه (وێ ئازاری) زوانهکهو وێت نهفیه کهری، سادیسمش (یوتهر ئازاری) بێ یوتهرانی کهرێ چیرو پایاوه. تو جه قهرنێوهنه مژیوی که ههق یا ناههق حقوقو بهشهری فره موهێمهن و یو جه ئهسڵه بنهرهتیهکاش ههقو زوان و فهرههنگین. زوانو من و زوانو تو. زوانو لالو سالهی. زوانو هۆرامانی زوانو چن ههزار بهیت جه کهلامهکاو یارسانی و ههزاران بنویسێ و شاعێرێتهر.
من که دورهنا و ههنا جه وهڵاتی جههان یهرومیهنه و راما نمهدا پا وهلاتاره که تو مژیویش چهنه بێ زهحمهت رویه چا ئارمانه گهورێته ئیجازه گێره و به پهله بلوه پهی پاریسی و سهرێوه بده ئهو رێکینهو یونێسکوی و بزانه ئا پهیجوریه که قهرار بێ ساڵهو 2008 مهسێحی جهبارهو زوانی هۆرامیوه بکهراش یاوان به گوگه و ئهگهر نهتیجهشا گێرتهن و ماتڵو پیشنههاد/ پیشنیارانێ پهی زینهوه کهردهیش بواچهشا پهنه من نمایهندو ئا زوانیهنا. ئا زوانه که شمه ماچدێش پهنه میراسو بهشهرهیهتین ههر جه زووهن سپارهیان به تاریخی و کهس پهنهش نهنوسیهن، نا نا نا مهنزورم ئانهنه که کهس نمهتاوۆ پهنهش بنویسو و بوانۆوه. من ئامادهنا شههادهت و شایهتی بدهو و به شانازیوه بواچو من ئاخرین واچهرو ئی زوانینا. بهشکهم یونیسکو سهرمایهیه فهراههم بکهرو و چهنی ئا زوانانه که دلێ جهزیرهکاو ژاپونینه نمهنوسیوشا پهنه پهی یادگارو بهشهریهتی و ئینسانیهتی، پهی زوانه باستانیهکهیما نماد یا پهیکهرێوه وهش بکهردێ
. قوربانهت بیهنا کاکه گیان بهشکهم زو بلی چون وهڵات ماتڵو تون و نهکا رهفێقهکانت!!! زو بهیاوه و تو جیا بمانی و مهملهکهت بی فهرمانده و سهرپهل بمانۆوه. وهڵات چهمدارهن و فهرماندی ئازا و بهلیمهتێ پسه توش پهنهوازهن. دهس و چهمهکانت ماچ کهرو. ئهگهر ئی ههرمانێته کهرده خو تو نمهزانی به هۆرامی بنویسی، نا نا نا نا نمهکریو به هۆرامی بنویسیو و منیج نمهزانو چا زوانانه که تو منویسیشا پهنه سهره بهربارو بهشکهم به تهلهفون بهی سهرو خهتی چون گهرهکمهن پا زوانه که وێت واتهن شیرینهن ئاخرین وهسیهتت پهی بکهرو. مواخێزهو دنیا و قیامهتیم بی دهنگهکهم هورگێره و زهبتهش کهره و به یاونهرهکاتانه (که مانگانه چهنها ههزار دولار تهنیا خهرجو پهخشیشانه و نمهزا چکو ئی خهرجه بهرمهی؟!) جارش بده به دنیاره و به گرد کهسی بواچه ئینه دهنگو کهسیویهن که شیت بیهبێ و جوڕیا بێ، ئهقڵش فاریا بێ و باوهرش پاسه بێ و واچێ زوانهکهش یانێ زوانی هۆرامی منویسیوش پهنه، موانیۆوه. واچێ ئا زوانو منیچه فهرقێوهش نیهن چهنی هیچ زوانێوتهرو ئهشهرهفو مهخلوقاتی، واچێ زوان خاسی و خرابیش نیهن، واچێ کهتیبهکهو تهنگیوهری، قهواڵهکاو هۆرامانی، شێعرهکاو هۆرموزگانی، قڵاکاو هۆرامانی، پیرهکاو هۆرامانی و عهوداڵانی، گیواو، دار و توهنی، جڕ و جانهور، باڵدار و پهلهور، ژهنی و پیا، وردی و گهوره، کناچه و کور، سورهههراڵه، بوژانه، شهوبو، وهرکهمهر و وهنوشه، ویته ویته گوراو دهنگو ژهرهژاو هۆرامانی گردی، گرد لاد، ههر دهقێقه و ساعهت پی زوانهیه و به ئی زوانهیه نما کهرا، سهما بهرا و ژیوای ژیواو، ژیوای ژیوناو و ههرمانه کهرا.
واچێ... واچێ... واچێ... هاوار... هاوار... وهیلان... ئهدام ههر چڕای چڕوم و ماچو سفرهکه وزیانهره و نانهکه سهردوه بیهن و منیچ خهریکهنا دهرد، حهسرهت و رهنجو وێم مارووه یاد و نمهتاوو نهنویسو. به کهلێمێ قهسهم که عههدو قهدیمینه ئامان خوا جه ئهوهڵوه کهلیمێ بێ و به بوانو (اقر) قورعانی کهریمی قهسهم که پانهیوه دهسش پهنه کهرد باوهرم ههن ئێمهیچ یانێ زوانهکهما، زوانی هۆرامی ههم کهلیمێش ههنێ و ههم منوسیوش پهنه و ههم موانیوش پهنه. به داره وهنه موقهدهسهکێ زهمانهو زارولهییم قهسهم ههرسهو چهمهکام وهره بیێنه و خهریکهن گرهوای گرهوو. نمهزانو به چێشی قهسم بوهروو که باوهرتا بو وهلێ به ههرچیه باوهرتا ههن قهسهم موهروو ئیسه خهریکهن جه چهمامهنه پسه وارانو وههاری و جوگێ ئاغهیاو باریهکو ژاوهرو زاروڵهییمهنه ههرسی میاره واری و سفرهکه پیچیانوه و "ئهدام کوچش ههن سهرو مازڵوخیوه" و من چیرو چهمانه مات و حهیرانهنا. ههم مازیم فیسیانوه و ههم ئاوهو چهمام ئاژینه بیێنه و بهڵام دهرونم گڕش گێرتهن و قرچهش مهینه و بڵێسهش بهرزهن... ((ئی لاد یا لهحزه ساعهت نو پهنجاو یهک دهقێقهو رو 14/09/2012 مهسیحی بهرابهر به 24 ئاوهوهرهو ساڵه1391 روجیارین. شارو مهریوانینه، یانهو وێمانه. ئیتیکه جه نوسیایمه، ئی ئیحساسه، شێعر، ویر و نمهزانو دهقێق نامێش چێش بنیهو چاگهوهلای{ کاکه گیان باوهر کهره جه ئوروپاو قهرنهو بیسو یهکیهنه ... } یهک نهفهس جه دهرونمهنه هورقوڵتیا و بهراسی به فشار منش وادار کهرد باروش سهرو خامهی و نامهی و هیچێوش ئاگاهانه و پاسه نهبێ وهڵتهر ویرم کهردهبۆوه پهیش!))
29- واتم: تهکلیف چێشهن؟
واتش: خوا عهفوهش بکهرو و یادش بهخهیر بو باوام ههر وهخت ههرمانێوه قهرهت و لارهما کهردایا و گوشما نهدایا به قسهکاش ههناسێوه هورکێشێ و واچێ: ڕوڵه خوا ئهقڵش نهدان به وێت بهشکهم بدو به زاروڵهکات! ئهمنیچ ماچوو: بهشکهم خوا عاقیبهتو گردیما بهخهیر گێڵنو بهتایبهت ئاقیبهتو هۆرامیه قهڵهم بهزهڕهکا و هۆرامیه قهسالهینهکا.
30 - واتم: دمارو و ئایهندهو رهوتو ئهوهژیوای فهرههنگ و شارستانیهتو هۆرامانی چهنی موینێ؟
واتش: ساڵهای ساڵ هۆرامان سادێقانه پهی یاوای به حهقی ئینسانی وێش چیرو سێوهرو ناسیونالیسمی کوردینه موبارێزهش کهردهن بهڵام جوابو ناسیوناڵیسمی کوردی ئانه بێ که ئیسه مهشیو پهی چاپ کهردهو کتێبێوه سادهی هۆرامی ههزاران گرفتێ مادی و غهیری مادی بهیا وهرو رایت و جه کوردهسانی ئازادهنه ههر دهسه، قهوم و مێللهتێو حهقو ئازادی وهنهی، نوسیهی و پارێزنای فهرههنگیش بو جگهم ئینسانی هۆرامی زوان نهبو. ئیتر خهیرهو ئا حێزبه به دهسهڵات نهیاوانه بهخشهوه که وهشبهختانه یا بهدبهختانه به درێژایی عهمری موارهکیشا نه به خاس و نه به خراب پێسهو ئهمری واقێعی زوان و فهههنگی هۆرامیشا بهلاوه موهێم نهبیهن جگهم پهی گوڵدای و خڵهتنای ئینسانی هۆرامی زوانی نهبو. به چننه دهلیلێ ناسیونالیسمی کوردی نهتاوانش زوان و فهرههنگو هۆرامانی بتاونۆوه: زوانو هۆرامی زوانو دین یا ئایینو یارسانین و ئی زوانه پهی یارسانهکا موقهدهسهن. هۆرامان به نونگهو ئانهیه خهڵکێوه یهکجانشینش بیهن داراو تاریخ ، فهرههنگ و ئهدهبێوه چن ههزار ساڵهین. جوغرافیاو هۆرامانی ورگێلێوه بیهن پهی پارێزنای زوانهکهیش. هۆرامان مهرکهزو تهرێقهتا و مهشایێخه گهورا بیهن و ههرپاسه ئینسانی هۆرامی زوان کار و مهعنهویهت دلێشهنه دهرونی بیهنوه و جه گردی موهێمتهر وهشبهختانه ئهوهژیوای گهورهو فهرههنگو هۆرامانی دهسش پهنه کهردهن.
خهڵک، روشنویر و دڵسوزهکاو هۆرامانی سهرو وهختی و جه زهمانێوه فره حهساسهنه یاواینه که چه بهڵا و کڵاویه گهورێ لواینه سهرهشا و راو وێشا جه راو ئا کهسانه که چهمێشا نیهنێ هۆرامانی بوینا جیا کهردێنهوه و ئاڵاو زوان و فهرههنگی هۆرامی جه پاوه تا ئوروپا، مهریوان تا کانادا و ئامریکا، ئێسکاندیناوی تا کرماشان، خورماڵ تا سهوڵاوه، نودشه تا سنه، ژاوهرو تا تاران، راونسهر تا تهورێز، کامیاران تا ههلهبجه، جه دانه دانهو ئا شارو دهگایا که هۆرامی زوانێنێ و یا ههر یاگێوهنه ئینسانی هۆرامی زوان مهژیوۆ بهرزهوه بیێنه. سهدها نهفهر بنویس، ههزاران نهفهر سهوادار و دانشجوی هۆرامی زوان، سهدها ههزار خهڵكو هۆرامانی خهریکو ههرمانانێ پهی ژیوایه ئینسانانهی، پهی تروقی فهرههنگهکهێش و پارێزنای زوانهکهیش. هۆرامان، تاریخ، زوان، فهرههنگ و ئادابو رسومی تایبهت به وێش ههن و کهوتهن دهسو ئهغیارا و بهریناوه. نهسڵی تازه و ئایهندهو هۆرامانی پهی خزمهتو کێبیهو وێش مهشیو تاریخو هۆرامانی پا جوره که بیهن بنویسوشوه و دیوان و بهرویرهکاو شاعێرا و بنویسهکاش مهشیو جه سهروه به تهشکی هۆرامیانه چاپێ بکهریاوه و فهرههنگو هۆرامانی مهشیو بو به نمونه و سهرباقه و ئهڵگویه فهرههنگی و زوانی جه تهمامو دنیاینه.
ئی ههرمانێ کهوتێنه را. ئهوهژیوای ههقهتینو هۆرامانی دهسش پهنه کهردهن و ڕو به ڕو روهبه سهراون ملونه. چونکهتێ ههرمانهکێما ههرمانێوه ئێنسانیهنه و زدو فهرههنگو هیچکهسی نیهنه یاگێش ههنه دلێ دڵ و سینهو خهڵکو هۆرامانینه و پا فهرههنگهیه ژیومێنهو ژیوای بهرمێ سهر و تا قامی قیامهت زوان و فهرههنگو هۆرامانی ههن چهنیما و تێکهڵو ژیوایمانه.