پاوه و زوانی ههورامی
ئی وتاره کۆچلێو جه مهقالهکهو داریوش ڕهحمانیا به نامێو : هۆرامان و ئاسمانی بێ ههساره
بڕیه شارهزای پاسه ماچا که یو جه دهلیلاو شكڵ یا توه نهگێرتهو ئهدهبیاتی وێپا و سهربهوێ هۆرامی نهبیهو شاری هۆرامی نشینی بیهن. هۆرامان ههرچهند پهی چن هزار ساڵان یهکجانشینهن بهڵام به بونهو شهرایهتی تبێعیوه شارێ گهورێش چهنه نیهنێ و تهنیا شاریه که هۆرامی زوانهکا بنهرهتشا نیا بو و فرهینهو خهڵکهکهیش به هۆرامی قسێ بکهرا پاوهن ئادیج ئیسه جه بنهراو قهرنهو21 یهنه جهمعییهتش نمهیاوۆ به یهکسهد ههزار نهفهرا.
ئی راوینه تا حهدێو دروسهنه. چون ئهدهبیات بهتایبهت ئهدهبیاتی مودێڕن هورزگاش شارهن و جه شارهن که گردو تڵانهکاو ئهدهبیاتی مهخوڵقیا و فهرههنگی شارنیشنین بونه به دهلیلو وهش بیهو جهریانه ئهدهبیا و خهلقو بهرویره ئهدهبیهکا. ئهڵبهت ئینه چێویه موتڵهق نیهن. پی فهرزهوه چون جه هۆراماناتهنه شارێ گهورێما نهبیێنێ ئهدهبیاتی مودێڕنیچ ئێمکانش یا زهرورهتش نهبیهن سهره بهربارو.
وهره وهره که کومهڵگا روه به شارنشینێ ملو خهڵکو مهحاڵو هۆرامانیج لوان روه شارهکا و چا شارانه یاگێش گێرتێنه که هۆرامیا بنهرهت نهنیاینێ و فرهینهو نفوسهکهیشا هۆرامی زوانێ نیهنێ. جه نهتیجهنه پاسه ئامان وهروه که جه ههر شارێوهنه هۆرامی زوانهکه بیهن به کهمینه. ئینسانی کهمینهیچ دلێ فهرههنگو شهرقینه ههمیشه ههقشا واردهن و نهتاوانش تهلاش بکهرو پهی فهرههنگیش.
نزیک به یهرێ دههێن به شێویه واقێعی و عهینی برێو شاخێسێ دنیاو مودێرنی جه وهرهورزی دلێراسینهنه ئاماینێ مهیدان و یاگهگیرێ بیێنی. واز ئاردهی جه فهرههنگی سونهتی و ژیوای به شێویه مودێرن زهمان و کاری فرهش گهرهکهن. هۆرامانیچ چی شهرایهتیه جیا نهبیهن و به جه نهزهر گێرتهی ئانهیچه هۆرامان جه تاریخو ئاروینو وێشهنه ههمیشه دلێراسهو جهنگ و دهرگیریانه بیهن و پروسهو شارنشینی و گێرتهی فهرههنگی تازه بهشێویه ئارام و تهبێعی نهگوزهرنانش و به دهلیلو جوغرافیاکهیش هۆرامان موڵگاو جهنگهایێوی چریکی چهپ و راسی بیهن. دماو ساڵهایێوی فرهی ئینسانی هۆرامی تازه خهریکهن مهیوه وێشهره و نیازش مهگنو به زوان و تاریخ و فهرههنگهکهیش و پهی سازناو کێبیهیش کهوتهن دهس و پا و چڵهکیانهره و ویرێ کهرۆوه ئیگرده ساڵه چهنی ژیوان و چێشش بهسهر ئامان. نهسڵی سهوادار و باسهوادو هۆرامانی ئیسه یاوان به سهمهر و قهتعهن ئیکهسانه پهی ژیوایشا و کێبیهیشا پهرس و گرفتێ میا وهروه که دلێشانه نیازهایێ تازێ سهره بهرماراو و دلێ ئی ویهرێنه ئهدهبیات، هونهر و ویرێ تازه مهیانه وهروه.
پا شهرایهته که سهروه واتما هۆرامان و ئینسانی هۆرامی زوان جه ویهرو ئهدهبیاتینه ئیمکانو خولقنای و سازنای بهرویراشا نهبیهن و مهمانۆوه تاقه کهس و ههرمانهی فهردیه که چیلاو چهلاوه به پاو ئهقڵ، ویر و ئاژهو زهمانهی ئهنجام دریاینه. وهشبهختانه یا بهدبهختانه چی شهرایهتهنه ئهندیشهی چهپ و ویری ناسیونالیسم کوردی فرهی جه هۆرامیهکاش کێشان پهی لاو وێشان و دلێ ئا وهرانه ههرمانه و تهلاشش کهردهن. ئیسه که شهرایهتو دنیا و مهنتهقهکهی فاریان و ویری چهپی ههرچهند ههر بیهش ههن و کهسانێو ملا شونیشهره بهڵام پسه ویهردهی باوۆ زهمانهی نیهن. ههرپاسه ویری ناسیونالیستیچ جه دنیانه فاروجمه ئامان ملشهرهو و دلێنهش واریان و زهمانهو ئانهیه نهمهنهن به شوعارهایێوی ئیحساسی و جهنجاڵی دلێ مهردمینه یاگێ بکهریوه.
ئارو جه حاڵهتو نهزهریچوه بیهن ماچا دوموکراسی یانێ پارێزنای ههقو کهمینهی. فهردیهت و مهسئولیهت دلێنهو ئی دهورانینه و یو نمهتاوۆ بهینهو پهی میلیونها نهفهری نوسخه بنویسو. هیچ کهس و گرویهیچ نمهتاوۆ وێش بکهرو به نمایهنده و سهرباقهو گردو خهڵکی ئادیچ خهڵکانێو که زوان، فهرههنگ، ویر و باوهریه جیاوازشا ههن. سهره بهرئادهی و ئهوهژیواو زوان و فرهههنگی هۆرامی هورزگاش ئی شهرایهتهو ئی وهزعییهتهنه نهک ئانه پسه برێوی دوچارو وههم و خیاڵا بینهو و پاسه بزانی که ئاکهسانه ههرمانهی هۆرامی کهرا بێسهواد، بێمهژگ، نهفام و جه دنیا بێخهبهرێنی.
حهز مهکهروو ئیسه که باسو شارنشینی و شاراما کهرد کهمێو باسو پاوهی پسه ئهوهڵین و گهورهتهرین شاریوی هۆرامی زوانی بکهرونه. زهمانهو زاروڵهیی و نوجوانیمهنه که ژاوهرونه بێنا پسهو گردو یاگاو هۆرامانی خهڵک پهی سهیرانی لوێنێ پهی یاگه بهرزا و کهش و کوهکا. یو چا یاگه بهرزانه کوڕی مریهمهن و ئێمهیچ لوێنمێ پهی ئاگهیه. رایێوشا جه دوروه که تهماشاو شاهوی کهرێنمێ نمهزانو کێ بێ و چهنی بێ باسو شارو پاوهیش کهرد و واتش ئهودیمو ئا کویوه شاریه ههن که ماچاش پهنه پاوه. ئهوڵین و گهورهتهرین شارو جههانی که لوا دلێ زێهن و خیاڵیمهره، پاوه بێ!. گهورهتهر که بیانێ و لوانێ دانشگا جه تارانهنه دهورهو لیسانسینه و فوقهلیسانسینه دانشجوێ پاوهیێ فرێم دیێ و فره کهسێ پاوهیێم وینای که پلهو پایهیه سهرشا بێ. دماتهر رام کهوته پاوه و جه نزیکوه وینام. شهرایهت فاریا بێ بهڵام ئیسهیچ دماو ساڵهای ساڵی پهی من ئهوهڵین شارو گهورو دنیاو خیاڵیم پاوهن و ههرپاسه ئیسهیچه پهی من پاوه نیشانێ باسهوادی و عێلمینه. بهڵام جه ویهرو ئهدهبیاتینه و به تایبهت زوان و فهرههنگو ئاروینو هۆرامانی ههمیشه پهیم یاگێ سهرنجی بیهن که چی مهشیو پاوه که گهورهتهرین شاری هۆرامی نشینهن بێدهنگهن و یا ئهگهر دهنگش ههن نیهن جه حهدو ئادینه.
چهنی ئیحترامیم پهی شاعێرا و بنویساو مهحاڵو پاوهی ئینسان ئی پهرسێ مهینه ویرش پانهیچوه که زووهلای ئهنجومهنی ئهدهبیشا بیهن و کاری ئهدهبیشا کهردێنێ بهڵام فرهی جه کاره هۆرامیانهکا جه یاگانێوتهروه ئهنجام دریای و سهرهشا بهرئارد. تهبێعیش ئانه بێ که ئا کارانه مهشیایا جه پاوهنه خولقیایانێ. چون پاوه ههم سابێقهی فرهش ههن، ههم ئینسانێ باسهواد و ئاگایش فرێنێ و ههم گهورهتهرین شاری هۆرامی زوانهن. من پسهو ئینسانێوی ههم جه ویر و خیاڵمهنه و ههم پسهو ئهمری واقێعی تهوانو پاوهی چانهیه فرهتهر مزانو که چن دانه ناسیونالیستێ کۆردیێ بیێبا به نمایهندهو ئهدهبیات و روشنویریش که نه تهنیا کاری هۆرامی نمهکهرا بهڵکوم به ئیفتخارش مزانا که به غهیری هۆرامی ههرمانه بکهرا.
ئا دهسه که به وێشا و دارودهسهکهیشاوه دلێ ماشینیه فلوکس واگونینه راشا بونهوه ههر جهلهسه و کونفرانسێوه ئهدهبی که برێو راوه بهشدارێ ئا مهراسێمانه بانێ و وێشان به سهرباقهو ئهدهبیاتو پاوهی مزانا بێ ئانهیه جیا جه شێعرێ که پسهو فارسا ماچا پهی هاڵی نهبیهی عهریزهی برێو شێعرێ وهشێ کهرا به درێژایی ژیوای ئهدهبیشانه یهک سهفحه مهتڵهبی هۆرامیشا نهنوسیهن. گێره بیێبایچ به وهربهسو ئا کهسایچه که حهز کهرا به هۆرامی بنویسا بهڵام وهرو ئهیشا نهیارابوشا هیچ بکهرا. (فرهی چی کهسانه ئێحتێماڵهن تا زهمانێو جه دهگا یا شارو وێشانه نهزیایبیهنێره ههر نهزانابوشا کهلیمیه کوردی قسێ بکهرا و ئیسه چانهیه که فێرو کوردی بیێنێ و "ئهڵێم ئهڵێم و دهلێم دهڵێم" قسێ مهکهرا وهختهن شاییمهرگێ با!) ئهڵبهت من وێم باوهرم ههن ئهگهر کهسێو گهرهکش بۆ ههرمانیه بکهرو کهس نمهتاوۆ وهرشا بگێرو چه بیاوۆ پانهیه بواچو ئی چن نهفهره بیێنێ به دهلیلو ئانهیه نازا جه شارو پاوهینه جه ویهرو ئهدهبینه ههرمانهی هۆرامیانێ بکریو.
به نهزهرهو من جوابدای به ئانهیه که چی پاوه جه ویهرو زوان و فهرههنگی هۆرامینه نهتاوانش پا شێوه که لایهقشهن و تهوانش ههن وێش برمانو گهورهتهرین جوابهن پهی یاوای به ئا پهرسێ که زوان و فهرههنگی هۆرامی چی جه تاریخو ئاروینو وێشهنه نهتاوانش بنهرهت و فونداسیونو وێش بمهرزنوره. رازو مهسهلێ دێر دهسپهنهکهردی ئهدهبیاتو ئاروینو هۆرامی رهبتش ههن به پاوهیوه و جوابو ئی راز و سوئالێ جوابو مهسهلێ گردو هۆرامانی و زوان و فهرههنگی هۆرامین.
هۆرامان و ئاسمانی بێ ههساره - (داریۆش ره حمانی -مهریوان )
