ئاهورامان 1، 2 / جهلیل عهباسی
(1) كۆساڵان وهشهن كــــــۆساڵان وهشهن ..
میرزام سهیری ههرد ههورامان وهشهن ..
ماچا: مهزانمی ههورامان جه چێشیۆ ئامان..مهزانمی (ههورامان) راستهرا یا (هۆرامان) ..مهزانمی چا گرد شهرحا كه سهروو نامهكێش كریهنی، كامشا درۆستهرا و مشیۆ پهشتی بهكامیشا بهسمی و وێما سهرو كامیشاوه ساقی كهرمێوه؟...
ماچوو: راسا، فره چیوی سهرو ههورامانی نویسیهنی و خهڵكێوه فره شهرحهو نامی ههورامانیشا كهردێنه..فرهتهریچشا بڕی چیوی نادروسی و نازانستیانێشا چا بارۆ واتێنی و سهرهشا وهنهو خهڵكی شێونان و باس و بابهتهكهیچشا تێكدان..بهڵام، من، راسهكێتا پهنه ماچوو، چوونكه منیچ ههر پێسه شمه، فره گێڵانی شۆنهو ئا چهمكاره و فرهیچ به وانایۆ شهرحه ناتهمام و نازانستییهكا سهرسام بیا و كهوتا سهرگێجه و چهمهلێوه..بهڵام من نهمانیانی و ههر لوانی شۆنیشهره، ههر كۆڵم نهدا و دڵسهرد نهبیانی و هیچ شهرح و باسوبایهتێچ نهتاواش به چهواشهیی یاونوم قهناعهت و راكێمهنه لام پهنه بدۆ..مانیاییهكهیچم سهمهرش دا و ئیسه به كۆڵی پهڕۆ ئامانا لاتا و تاوو وهرچهموو شمهیچ رۆشن كهروووه و چا سهرسامی و سهرگهردانییه رزگارێتا كهروو، جا گۆش گێردی با راسهو رازهكی نامی ههورامانیتا پهنه واچوو:...
ئازیزهكام، شونكهوتهكاو ئهشای و ئههوورای، ههورامان یا هۆرامان هیچ جیاوازییهشا نیا و تهنیا جه دهربڕیهینه و پێسه بارێوه مۆسیقایی كوچالی جهیۆی جییه باوه، ههروی ههر یهك مانا بهخشا و مهبهست جه ههروی ههر ههمان ئاهوورامانی كۆن و دێرینا..
واتم: ئاهوورامان؟، سهرهتا سڕ نهمهنۆ..راس و خاسم واتهن و هیچ دوور نهلانا و سهرم وهنه نهشێویان، ئیسه پهنهتا ماچوو چهنی؟:
ههورامان، یا هۆرامان، یاگێوه ههرفره بهرز و بڵند و سهخت و سهركهشا..مهحاڵێوه پاكه و پیرۆزه و دووره پهرێزه كه ههڵای دهسوو تێكدهر و نادۆساش نهیاوان لا و ههر به پاكیی وێش مهنهنۆ..ئی نامی كه بڕیهنه سهروو مهحاڵێوه فرهوفراوانێره، ویهردێوه فره كۆن و دێرینش ههن و نبشاندهرهو پیرۆزی و سهربهرزی خاك و خهڵكوو مهحاڵهكێن..ههورامان وهڵتهرێنه، یانی وهڵی سهر وردای زهردهشتی و ئایینه پیرۆزهكهیچشهنه پهنهش واچیان، (ئوورۆمۆن) ..(ئوورامهن)، كه ههركام مانا و پهیامێوه تایبهتشا ههن: ئوورۆمۆن یانی شاری پیرۆز، ئوور به ماناو شاری می و نموونی فرێچما ههنی پێسه: ئوورمییه (كه من ماچووش پهنه ئوورامییه)، ئوورشهلیم، ئوورارتۆ، ئوورفه و...(مۆن) یچ یانی پیرۆز، پاك.ههروإ وشهكێچ سهروو یۆی (ئوورۆمۆن) ماناو (شاری پیرۆز) ی مدا، ئادیچ وهروو ئانهین كه ههورامان ههرپاسه كه واتما، یاگێوه بهرزه و پاكه و پیرۆزهنه و خهڵكێوه پاك و دڵساف و یهكدڵش چهنه ژیوۆ، دروی و فڕوفێڵ و تهڵهكه، دلێشانه نهبیهن و به پاكی، چهنی یۆی و پهی یۆترینی ژیوهنی و خزمهتوو وێشا و وهڵاتهكهیشا كهردهنشا، سرووشتشا نهشێونان و گیاندارهكێشا پهی كوچلالی گۆشتی نهكوشتێنی و زهرهرشا نهدان خیلقهتی، به رهنجو شانهو وێشا ژیوهنی و ههوڵشا دان پهی ژیونایۆ سرووشتی و ئاوهدان كهردهیۆ وهڵاتی و پهره دای به راسی و دروسی و ئهشایی، چهولایچۆ، ههورامان خاكێوه به پیت و بهرهكهتش ههن و گهرچی سهخت و سهركهشا، بهڵام ژیوای خهڵكهكهیش دابین كهردهن و هیچكهس جه ههورامانهنه موحتاجو كهسی نهبیهن، پیجۆره پهنهشا واتهن (ئوورۆمۆن) و ئا نامه پیرۆزێشا بڕیێنه سهرو ئا خاك و مهحاڵه پیرۆزێره و دیارا نامه نیایێوه ههرفره درۆس و زانستی و شیاو و شایسته بییهن.ئانهیچما ویر نهشۆوه كه (سهیدی) ههورامی، كه یۆن جه شاعیره فهرزانه و دێرینهكاو ههورامانی، جه شیعرێوهشهنه ئیشارهت مدۆ پی نامی و شایێدی مدۆ سهروو درۆسی قسهكێما، سهیدی فهرماوۆ:
ئهز ئورومۆن مهكانم بی وهڵاتم
سهرو پیری خوای گێرهن خهڵاتم
یانی: (من كه ههورامان وهڵاتم بی و ههرچاگهیچ ژیوێنی..ئیسه خوای سهرو پیریش كهردهنا خهڵات و چهنهش ژیوو)، مشیۆ واچوو (سهرو پیری) دهگێوهنه لای سهری شارو ههورامانیۆ و به دهگاو سهیدی نامی بریۆ و مهزاری پیرۆزو سهیدی ئیسه ئینا چاگه.
واتم (شاروو ههورامانی)، رهنگا سهرهتا سڕ مهنۆ، پهوكهی خاستهرم زانا ئی لكێچه كهروووه وهڵی ئانهینه بۆ به لكهكۆری، وهختی ماچمی (ههورامان)، دیارا مهبهستما تهنیا یهك دهگا یا یهك شار یا یهك كۆمهڵگه نییا، بهڵكوو مشیۆ بزانمی كه ههورامان بریتین جه مهحاڵێوه فراوانی به چند بهشی جیاجیه كه تاومی پیجۆره نامێشا بهرمی: ههورامانو تهختی، ههورامانو لهۆنی، ههورامانو ژاوهرۆی..ئی بهشێچه دیسان پهی وێشا باوه بهچند بهشی كه ئێتر نهك به ههورامان، بهڵكوو به (چهم) نامێشا بهرمی، پێسه: چهموو دزڵیی، چهموو سیروانی، چهموو رهزاوی، چهموو شامیانی، چهموو گاوهرۆی و...خودو ههورامانو تهختی كه چهمهكاو دزڵیی و شامیانی و سیروانی و رهزاوی و ههرپاسه دهگایهكاو: سهرو پیری و كهماڵای و روهوهری و وهیسیای و سلێنی و بڵبهری و...تادی گێرۆوه، مهحاڵێوه سهرهكییهنه و مهركهز و ناوهندهكهیچش ههمان دهگاو ههورامانین كه بۆنهو ئانهیۆ مهركهز بیهن و فره بیهن و كهوتهن دلێڕاسه، پهنهشا واتهن (شارو ههورامانی) .
ئهو نامهكی تهرهیچ (ئوورامهن) بی، ئوورامهن، لهحنێوه تایبهتی مۆسیقایین كه بهتایبهتی سهردهموو ساسانییهكانه برهوش بیهن و كهسانێوه پێسه (نهكیسا و باربود) ی جه دیواخانوو خهسرهو پهروێزینه گۆرانیێشا پهنه واتهن و كاری هونهریشا سهر كهردهن.ئی لهحنه مۆسیقاییه تایبهتوو ههورامانی بییهن و چاگهوه سهرچهمهش گێرتهن و نریانهره، پهوكهی نامی مهحاڵهكێش گرتێنه وێش.بهڵام دماو سهر وردای حهزرهتوو ئهشوو زهردهشتی و ئهژناسیای ئایینه پیرۆزهكهیش، ئێتر ئا نامه دێرینی واڕیهنه و بیێنه به (ئاهوورامان)، ئی نامێچه جه دوی بهشا پێك ئامێنه: ئاهوورا، كه مهبهست ئاهوورامهزدان، یانی خواو حهزرهتوو زهردهشتی و (مان) یچ پێسه پاشگرێوه، ماناو یاگی، مهحاڵی مدۆ، سهرجهم نامهكێچ (ئاهوورامان) یانی (یاگی و مهحاڵهو ئاهوورامهزدای)، ئینهیچ، ئا راسییه جارێوهتهر سهلهمنۆوه كه زهردهشت خهڵكوو ههورامانی بییهن و ههورامان یهكهمین خاڵهو دهس پهنهكهردهی ئایینو زهردهشتین و ههرپاسهیچ یهكهمین پێگهو ئهژناسای خوای تاقانهین كه ههمان (ئاهوورامهزدا) ن.
ئازیزهكام، چی بهشهنه باسو فره چێویما كهرد و نامی فره چێواما بهرده كه لازما سهرشا بنویسیۆ و شمهش چهنه ئاگاداری كریهیدێوه، پێسه: (ئهشای، ئاهوورامهزدای، زهردهشتی، باربودی، نهكیسای، لهحنو ئوورامهنی، سهیدی ههورامی، سهرو پیری، پیرشالیاری و...)، جا، چێگهنه ئی مزانیتا مدهو پهنه كه ئیسهولای ههر چی بهشهنه جه ههفتهنامهی ئازیزو (نوی) ینه، جهههر ژمارێوهشهنه بابهتێوه چیمنهما ههر به زوانی پاك و پاراو و رهسهنو ههورامانی بۆ و تا پهیما كریۆ، ئا چهمكا شی كهرمێوه كه جهبارهو ههورامانیۆنی و تا ئیسه كارشا سهر نهكریان، ههرپاسهیچ لا كهرمێوه لاو شاعیرهكاو ههورامانیۆ و ههرجاری شیعرهو یۆیشا گێڵنمێوهو لهیهكش مدهیمێوه پهیتا پا ئاواته كه شمهی ئازیز و بهتایبهتی رۆڵهكی ههورامانی چی سهردهمهنه كه دووری كهوتێنه و بڕیهنی جه مهحاڵه رهسهنهكێشا، سوودو قازانجش چهنه ورگێرا، پهی دهوڵهمهند كهردهی خهزانهو فكر و ئهندێشهی تاریخی و كۆمهڵایهتیشا، سهرو وهڵات و كۆمهڵگه دێرینهكهیشا، پا ئارهزوویچۆ كه ئاهوورای پیرۆز یارما بۆ و شمهیچ هامڕێما، ئێمهیچ تاومی كوچالی جه ئهركوو سهرو شانهیما بهرمی راوه و حزمهتوو شمه و نهتهوهی و زوانهكهیچما پهنهش كهرمی.
گۆشت جه واتهی پیرشالیار بــــــــــۆ
هۆشت جه كیاستهی زانای سیمیار بۆ
جه ژمارهی ویهردهنه بهڵێنیمادا كه ههرجارهو باسو چیوه كهرمی سهروو ههورامانی، نامی بڕه چهمكایچما بهرده و واتما دماتهر سهرشا منویسمی و شیكارشا كهرمی..ئا دێڕه شیعرێچه كه سهرۆ نویسیهنه، وزۆماوه ویروو حهزرهتو پیرشالیاری و منیۆما سهرو ری كه باسو ئیجاریما تایبهت بدهیمی به حهزرهتیش، شیعرهكی هینهو خودو پیرشالیارینه كه جه موچیارینامێوه مهنزوومهنه نییهنهشهره و دماو ههر بڕگێوهیچ، جه گردو مهنزوومهكهیشهنه دووباری بۆوه و پهنهما ماچۆ: گۆش گێردی و سهرنجه دهیدی به قسی و موچیارییهكاو پیرشالیاری و بزاندێچ كه ئاد، حهزرهتوو زهردهشتی كیانان و پهیاموو ئادی و ئایینه پیرۆزهكهیش پهنهشا پهیتا و شمهیچ جهویرش مهبهردی و مهوزدێش پهشتهو گۆشا.وهختی ماچۆ (زانای سیمیار)، مهبهستش حهزرهتوو زهردهشتین و پی مانێوه نامێش بهرۆ: زانای غهیبی، زانای قودسی، زانێوه كه جه لاو یهزدانیۆ دهرك و دانشش پهنه بهخشیان و كیانیان پهی رابهری و رانموونی بهشهرییهتی، جه راو ئهشای و راسی و راسواچی و دروسكاری و خزكهتكهردهی پهی ئاوهدان كهردهیۆ دنیه و وهڵ وستهیش و ورماڕای تاقموو درۆبازه دێو سیفهتهكاو سهروستهی كاروانوو ئاواتو ئارهزوو بهشهری پهی سهرقهڵاو كامهرانی و بهختهوهریی ههرهقهتینی ئهشایی و مهزدایی.گردیما ئانهیه مزانمی و فرهجاریچ دووبارهما كهردهنۆ كه حهزرهتوو ئهشو زهردهشتی جه ههورامانۆ سهرش وردان و چاگهوه كهوتهن ڕا پهی یاگهكای تهری جه ئێرانی گهورهو ئاسهردهمینه، پهی یاونای پهیغامه پیرۆزهكهیش به گۆشو تهماموو بهشهرییهتی.دیارا لازمش زانان كه كهسێوه ئهرهپهرما و دڵسۆز و راسپهروهر و زانا و وشیارو ئاگا بنیۆره یاگی وێشهنه كه جه ههورامانهنه كارهكاش بهرۆ ڕاوهو درێژه بدۆ به رێبازهكهیش و خزمهتوو خهڵكی كهرۆ پهی وشیار كهردهیۆ و دابینكهردهی ژیوایه وهش و ئاسووده و ئینسانی پهیشا، پهوكهی حهزرهتوو پیرشالیاری پێسه یاگهدار و نوێنهر و (خهلیفه) و وێش دیاری كهرۆ و ئێتر، وێش ئاگهی مازۆ جیا روهو یاگی و مهحاڵهكای تهرو ئاسهردهمیه.پیرشالیاریچ پهوپهڕو ئاگایی و وشیاری و زانایی و دڵسۆزیۆ ئهركهكاش بهگا مارۆ و بۆ به چراوه و مهشخهڵێوه رۆشنه پهی ژیوای خهڵكو ههورامانی و رابهریشا كهرۆ سهرو ئایینه پیرۆزهكهو زهردهشتی و چاگه كه مزانۆ رهنگا بڕی كهس خاس نهیاوۆنه كتێبی پیرۆزو ئهڤێستای، وێش شهرحێوه ههرفره رێكوپێكه منیۆره پهیش و نامێش منیۆ (ماریفهتو پیری)، ئی كتێبه، كه داخهم مهشۆ نوسخهش دهسو وێماوه نهمهنهن و خهڵكانێوه جهوێما وشیارتهری بهردهن و جه مۆزهخانهكانه ورگیریان، پهڕا مووچیاریی عال و قسی وهشی و شیعری قووڵ و ماناداری.پیرشالیار، تاوانش جه قاڵبو شیعرانه، قانوونێوه ههرفره عال و ئینسانی بنیۆره پهی خهڵكی و فێرێشا كهرۆ سهرو ژیوای به پاكی و راسی و دروسی، شارهزاشا كهرۆ سهرو خرابیی دروی و زڵم و ستهمی، ئاشنێشا كهرۆ به پارێزنای سروشتی و وهیكهردهی گیاندارهكای تهری و ئاوهدانهكهردهیۆ مهحاڵهو ژیوای و پاكوپۆخته ئاستهیۆش، بارشا بارۆ سهرو كاری و ههوڵ و كۆششی ههمیشهیی و دوورێشا دارۆوه جه تهمهڵی و بێكارهیی و بهتاڵی، كهرۆشا ساحیبو سهنعهتی و دهسكردی عالی پهی وهشتهرو ئاسوودهتهر كهردهی ژیوای وێشا و دابینكهردهی دماڕۆو زاڕۆڵهكاشا.وێچش بهتاڵ و بێكار نهنیشتهنهره، بهڵكوو شانبهشانوو خهڵكهكهی ههرمانهش كهردێنه و دهسش دان سهنعهتی و ههوڵش دان زانستو پیشهسازی جه وهڵاتهنه وزۆ وهڵی و گهشهش بدۆ پهنه، ئیسهیچ ههڵای كڵاشه دهسچنهكی وێش جه یانهكهشهنه جه ههورامانو تهختینه مهنێنی، ئیسهیچ ههڵای یاگی چلهخانهكهیش و یاگی كاروههرمانهكهیش ههرمهنهن و راسی قسهكاما سهلهمنۆ.
ئێسه بڕێكهس ماچۆ: گوایا دوی پیرشالیاری بیێنی..یۆشا ههر ئی پیرشالیارهنه كه ئێمه باسش كهرمی و ئهویتهریچشا كابرێوهن كه هامكاری عهرهبی و دهسهڵاتهكهیش و دینه تازهكهیش كهردهن، بهڵام ئانه تهنیا دروێوه سادێنه و هیچ بهڵگێوه نیا دهسۆ پهی سهلهمنایش..ئا (پیرشالیار) ه كه ئادی به دووهم پیرشالیارش مزانا، نامێش (پیش ئهڵلا یار) ا و جه ئهسڵهنه جه هیندوستانۆ ئامان و هیچ پهیوهندییهش به پیرشالیاریۆ نیا، یۆتهریچ ههن كه پهنهش ماچا (شالیاره سیاو)، نامێش (سهی مسهفا) ن و عهرهبا و پهنهشا واتهن شالیاره سیاو، دیارا ئادیچ نوێنهرو دهسهڵاتی عهرهبی بییهن پهوكهی پهنش واچیان (شالیار) یانی كیانیا، یاگهدار، نوێنهر، ههرپاسه چوونكه فره دێز و سیاوڵهیچ بیهن (ههر پێسه گرد عهرهبه سیاوه بیابان نشینهكا)، ئێتر پهنهشا واتهن شالیاره سیاو، دیارا ئی لهكهنامێچه نیشانی ناڕهزایی و وهش نهسیایی و قین و تووڕهیی خهڵكهكهی بیهن سهروو ئا كابرا عهرهبهیه! جا، خاستهرا ئێمه چهمی دڵی و ئاوهزیما كهرمێوه و چیوهكا تێكهڵی نهكهرمی و ورنهخهڵهتیهیمی پهی خهڵكێوه ناحهز و ناوشیاری كه گهرهكشا تاریخه پرشنگدارهكهیما كهم كهرۆوه و ئا گهورهیی و سهروهرییهیما بارۆوره وار و راسییهكێما چهنه شێونۆ.
بهههرحاڵ..باسو ماریفهتو پیریما كهرد و واتما پهڕا موچیاریی عال پهی خهڵكی و بنهمێوهنه پهی دابینكهردهی ژیوایه ئاسوودهی و پهڕ جه شانازی، ئیسهیچ پێوهره سهرنجهو چند خاڵێوه جه مووچیارییه عالهكاو پیرشالیاری پیرۆزی مدهیمی و ئێمهیچ ههوڵ دهیمی جه ژیوای وێمانه بهكارش بارمی و كهرمێش چراوهو ڕێما:...
حهزرهتو پیرشالیاری زهردهشتی فهرماوۆ:
1_ ههركهس وهش ڕوو و دهم به خوهن، ئانه ئاهوورایی و بهههشتین و ههركهسیچ روو گرژ و مۆڕ و مۆن بۆ ئانه ئههریمهنی و جهههننهمین.
2_ یاگی ژیوای و حهشهو بانو یانهی مشیۆ پاكو پۆخته بۆ با فریشتی نووری و رهحمهتی روهش كهرانه.
3_ ناخوونهكاتا كهندی و نمازدی درێژی با، چوونكه چێرشا پهڕ بۆ چڵك و چهپهڵی و بۆ به یاگی ئههریمهنی.
4_ وهختو گزیدای، وهڵێنه گزیهكهی گوچی گێردی سهرو ئایری، با پیسی و جڕوجانهوهری تاریك پهرهست و ئههریمهنی دلێشهنه رهما و پاك بۆوه.
5_ وهختوو وێژه ئاستهیره، به پهشتهو دهسیتا وهرو دهمیتا گێردی.
6_ هیچوهخت شانهی مهڕیا مهدهیدی قژێتا و سهرهش پهنه نماردێره.
7_ هیچوهخت دلی كاسهی مهڕیاینه چێو مهوهردی.
8_ چاشتی شهمهندی نهوهردی، مهگهر سهرهكهش به خهڵووز پۆژنابۆتاره.
9_ هیچوهخت رهنگی سیاو پهی جلوبهرگی و پاڵهیاتا ورمهچندی، چوونكه رهنگێوه دێزهنه و شادی و زهقو بنیادمی كوشۆ (چهرمهو سهوزو كهوه) خاستهرین رهنگا چوونكه رهنگی شادێنی و ژیوای بنیادمی وهشڕهنگتهر كهرا.
10_ چاشتێوه مهوهردی كه به ددانی پهیتا نهژاویۆ.
11_ هیچوهخت و جه هیچ ههلومهرجێنه، ئاوی پیسه مهكهردی.
12_ پهی جلوبهرگی و چێرخهریتا، پهژموو ئاژهڵی كهردی كار نهك پۆسهكهیش.
13_ ئازارهو هیچ گیاندارێوه مهدهیدی و مهكوشدێش، گرد گیانداری، خوای دروس كهردهن و قازانجێوهش چهنهن پهیتا.
14_ درهختهكی، گیاندارێنی و جوانی، مهبڕدێشاوه، فكریهیدێنه: ئهگهر یۆ دهسو قاچو شمه بڕۆوه چند سهخت و گولا.
15_ ههریاگه ژیودی، با یاگی ژیوایتا رۆشنه بۆ.
16_ شهووڕۆ، به گۆرانیی، خهمو پهژاره دلی دهروونیتانه تارندی.
17_ وهختو زهماوندی، گێلایۆ كهسێوه جه سهفهرهنه، زاڕۆ بیهی، وارانی بهوهختی، سهمهری عالی، شیفاو نهوهشینی و...، ههمیشه و بهههر بههانێوه، جهژنه گێردی و گۆرانێی واچدی و ورپڕدی و وهشی به ژیوای وێتا و خهڵكی تهریچ بهخشدی.
بهڵی ئازیزهكام، ئینه گوڵچنێوه جه مووچیاریهكاو حهزرهتو پیرشالیاری زهردهشتی، ئومێدهوارهنا گردما جه ژیوای وێمانه بهرمێش راوه و بههرهش چهنه ورگێرمی، ئێتر تا وردایۆ لاپهڕێوهتهرو ههورامانی، شادی بهشتا بۆو...
خشنه ئوتره ئههوورامهزدا.