تاریخ سلاطین هورامان
با تکیه بر کتاب تاریخ سلاطین هورامان مظفرخان بهمن سلطانی و منابع تاریخ اردلان
نویسنده و گرد آورنده ابراهیم شمس
1- مقدمه
در تاریخ سلاطین قاضی عبدالله شیدا، اولین حاکم هورامان بهمن قید گردیده که شروع حکومت وی را سال 392 ضبط نموده است. اگر آخرین سلطان هورامان را جعفر سلطان بدانیم، سال 1310 شمسی برابر 1350 هجری قمری یعنی ورود قوای رضا شاه به هورامان و اشغال آن توسط نیروهای سرهنگ رزم آرا، و خروج جعفر سلطان از هورامان، پایان دوره سلاطین هورامان است. اما پس از جعفر سلطان، 3 نفر دیگر از خاندانش لقب سلطانی داشته اند(محمد امین سلطان، کریم سلطان و عزت بیگ) و تا پایان نظام ارباب و رعیتی سال1342 شمسی (1383 ه.ق) بر مسند قدرت هورامان تکیه داده اند. بنابر این با این احتساب، سلاطین هورامان یک دوره ی حکومت هزار ساله داشته اند. این سلاطین از اولین تا آخرین سلطان جملگی از یک سلاله هستند. اهمیت این ماندگاری از آنجاست که شاید تنها حکومت محلی ایرانی پس از اسلام است که هزار سال دوام آورده است.
سلطان نشین هورامان در عصر صفویه و زندیه و افشاریه برای ایران بسیار حائز اهمیت بوده زیرا مرزبانان خوبی برای ایران بوده و این کشور را در برابر تجاوزات عثمانی در این نقطه از مرز به خوبی حفظ کرده اند. همین امر سبب گردیده تا سلاطین هورامان مستقیما از جانب حکومت مرکزی صاحب رقم حکومتی شوند و امارت نشین اردلان نفوذ چندانی بر آنها نداشته باشد. شاید یکی از دلایل آن نیز علم کردن سلطان نشین هورامان در مقابل امارت اردلان برای توازن سیاسی در منطقه بوده باشد. اما متاسفانه شاهان بی کفایت قاجار به این موضوع توجه نکرده اند....
سلاطین هورامان در ابتدا لقب امیر داشتند. هنگامیکه به دفاتر دیوانی صفویه راه یافتند، لقب بیگ گرفتند. و اما اولین حاکم هورامان که به لقب سلطانی نائل گشت، عباسقلی سان بود که در جنگ ایران و عثمانی در رکاب شاه عباس صفوی رشادتهای فراوانی از خود بروز داد و شاه به او لقب سلطانی عنایت کرد. البته این لقب سلطانی به امرای طوایف مرزی (مختص هورامان و بانه) به دلیل این بود که در دوره سلطان مراد عثمانی امرای جاف و بابان لقب پاشایی گرفتند تا بدین وسیله جایگاه شاه صفوی را کوچک بشمارند. و شاه عباس نیز به امرای خاندانهای کوچک مرزی لقب سلطان داد و اولین سلطان هورامان که به این لقب مسمی گشت، عباسقلی سلطان بود و پس از آن کلیه سلاطین هورامان که بعدها به سه قسمت تقسیم شدند، لقب سلطانی گرفتند. که در لفظ محلی به آنها سان می گفتند.
@Daneshnameh_shams