دماقسه
به پاو پهیمانه و معیاری زوانشناسی، تاریخی و کومهڵایهتی جه بنهراو تاریخینه تا ئارو هۆرامان چهنی ئهوتهر مهحاڵهکاو دهوروبهریش جیاوازیش بیهن و ههرپاسه زوان، فهرههنگ و ئهدهبو هۆرامیچ توفیری بنهرهتیش بیهن چهنی زوان و فهرههنگهکاو دهوروبهریش و ئینه ههقیقهتێوه سهلهمیان. ئینهیچه واقعیهتیه وهرچهم و پیویان که هۆرامان پسهو ههر مهحاڵ و فهرههنگێوهتهرو دنیای پهیوهنی و ئێرتێباتشا بیهن و ههن چهنی دهوروبهرهکهیش. برێو چێوێش گێرتێنێ و برێو چێوێش داینێ. جیاوازی فهرههنگی دهلیل پهی ئانهیه نیهن که دوێ فهرههنگێ پێوهنیشا نهبو به یۆوه یا زدو یوی با. چهپوانهو ئی ویرهیه ئێرتێبات و پێوهنی فهرههنگهکا چهنی یوترینی بونه به سهبهبو گهشهکهردهیشا. ئیرتێباتو فهرههنگا چهنی ئهوهتاویای یا تاونایوهو فهرههنگێوه دلێ فهرههنگێوهتهرینه فهرقش فرهن.
بنهراو تاریخینه تا ئهوهڵو قهرنهو بیسی زوان، فهرههنگ و شێوهو ژیواو هۆرامی زوانهکا چهنی کورد زوانهکا جیاوازیش بیهن بهڵام دماو هورگڕای ناسیونالیسمی کوردی ئی زوان و فهرههنگه کهوت چێرو سێوهریش و چی ویهرهنه جه ماوهو نیم قهرنێنه هۆرامان و هۆرامی زوانهکهو کوردهسانو ئێراقی کارش یاوان یاگێوه که سهرو مهنهی و نهمهنهیش قسهو باسهن. مهسهلێ هۆرامانی مهسهلێوه فهرههنگیهنه و به ناحهق و به ئێجبارو زهمانهی جهسپناینهشا و چهسپاینه به سیاسهتیوه. ئارو (ساڵهو 2012 ) هۆرامیهکاو کوردهسانو ئیراقی پێسهو زوان و فهرههنگێوه چن ههزار ساڵهی ئهنهشانه نهمهنهن پهی ههمیشهی جه سهفحهو تاریخینه ماشیاوهو مهحفێوه بانێ. روجیارو زوانو هۆرامی چاگهنه یاوان سهرو کهلی و ئانهشه نهمهنهن گنو پودیمو کهلیره و خهریکو گیانکهنشت کهردهین. مهگهر موعجزێوه نهجاتش بدو. به ههزاران داخ و دهردهو مهشیو بواچیو که ئی فوتیایه ههر جه زووهن دهسش پهنهکهردهن و پاسه دیارهن تهنیا ئانه جه دهسما بهرمهینه وێما ئاماده کهرمێ تا تهرمی چن ههزار ساڵهو ئی زوان و فهرههنگیه چا مهحاڵهنه پهی ههمیشهی بنیهیمێ دلێ چاڵی و جه روانهکهردهو ئاخریشهنه دمایین فاتێحه و یاسینهو وێما بوانمێ به سهرشهره. دروسهن رهوتو ناسیوناڵیسمی کوردی دهلیلی ئهسڵی ئی فوتیایهنه بهڵام هۆرامی زوانهکێ گهورهتهین تاوانبارێنێ. ئهڵبهت تاوانهکهشا وهرو سادهگی و راسگوییشا بێ.
ئینسانی هۆرامی زوان، ئینسانو ویرچهمهو هۆرامانی و پهروهردهو هۆرامانی نمهتاوۆ دروێ بکهرو و نمهتاوۆ فێڵباز بو. وهختێو سیاسهتی ئارویانه روهش کهردهنه هۆرامان و فهرههنگو هۆرامانی کهوت وهرو تاوهو سیاسهتیوه، سداقهت، پاکی، مهعنهویهت و ژیواو چن ههزار ساڵهو هۆرامانی تاڵان کریا و به غارهت بریا. هۆرامان ئاشنا نهبێ چهنی سیاسهتی و جه سیاسهتهنه سداقهت، پاکی و فهرههنگ ماناش نیهنه. چا ئاژهنه دهلیلو روه ئاردهی ناسیونالیسمی کوردی پهی لاو هۆرامانی ئانه بێ پهی ئهرهنیای و سازنای دهسهڵاتی کوردی جه ویهرو زوان و فهرههنگ و تاریخینه، دهسش هاڵی بێ. ناسیونالیسته کوردهکا روهشا کهرده هۆرامانی چون گردو ژیوایشا کوچهری بیهبێ و وهختو ئانهیشانه نهبیهبێ یا شهرایهتو ئانهیشانه نهبیهبێ وێشا بخجلنا به فهرههنگیوه. ههر جه ئهوهڵوه پهی ناسیونالیسمی کوردی زوان و فهرههنگو هۆرامانی وهسیله بێ پهی یاوای به ههدهفی. سهردهسهکاشا بهتایبهت سهوادارهکێ و روشنفکرنهماکاشا ئی چێوانه زانێنێ و ئامای و به قسێ، تهبلیغات و زهڕ کهوتێ گیانو فهرههنگو هۆرامانی و خهڵکو هۆرامانی به تایبهت سهوادار و قهڵهم بهزهڕی هۆرامی. واتشا ئێمه هیچ فهرقێوهما نیهن، یونمێ، براێنمێ و یهک خانهوادێنمێ. مهشیو یهک ههدهفما بو و یهک مهرام. ئێمه مێللهتێوه جیاوازێنمێ و داراو زوان و فهرههنگیه تایبهت به وێما که چهنی تورک، عهرهب و فارسی فهرقما ههن. ئێمه مهشیو تهلاش بکهرمێ زوان و فهرههنگما پارێزنمێ و ئهپیجوره بێ راو ناسیونالیسمی کوردی وهرهوش گێرتهره. ناسیونالیسمی کوردی ئیسهیچه جه لاو بهریناوه پا جوره وێش مدو قهڵهم که گوایا گردما یهک زوانما ههن و گردو ئا کهسانه که ههنێ کوردهسانهنه گردی کوردێنێ و پسهو یوینێ. فره کهسێ جهبهروه نمهزانا که کوردهسان چننه زوانێ جیاوازێش چهنهنێ و فرهی جه واچهرهکاو ئا زوانانه حاڵی نمهبا جه یوترینی.
ناسیونالیسمی کوردی ههمیشه لاو بهریناوه وێش به مهزڵوم و زڵم وهنهکریا نیشانه دان بهڵام وهختو عهمهڵی که مهی وهروه دهسێ دهسهڵاته دیکتاتوریهکا جه پهشتیوه مهبینونه. گهورهتهین خهتاو هۆرامی زوانهکا ئهچاگهوه دهسش پهنهکهرد که گوڵو ناسیونالیستهکاشا وارده پهی باوهرکهردهو ئا ویرهیه که گوایا هۆرامی و کورد یون و یوبیهن. خهتایه گهورهتهره ئانێ بێ قهبوڵشا کهرد که زوان و فهرههنگشا یون و یهک تاریخش ههن. ئینه جه حالێوهنه بێ که زوان و فهرههنگو هۆرامانی تاریخێوه چن ههزار ساڵهش بێ و تازه وهش نهکریا بێ و وجودش بێ بهڵام کوردهکا جه ویهرو زوان و ئهدهبی نویسیارینه تاریخێوه پاسنهشانه نهبێ و تاریخهکهش جه دوهسهد ساڵا زیاتهر نهلێ ئهولاتهروه. فرهی جه هۆرامیهکا ئامای دهسشا کهرد به ههرمان کهردهی تا ئانهیه بسلهمنا هۆرامی بنچینهو کوردین و زوانهکهش ئهداو گردو زوانه کوردیهکانه. فرهی چی کهسانه ئینسانهایه دروسێ بێنێ بهڵام هامزهمان سادێ بێنێ و نائاگا به سیاسهتی.
مارکس فرهتهر جه یهکسهدو پهنجا ساڵا چێوهڵتهری واتهبێش: ئازادی کردهوه یا کارێوی عهمهلین نه زێهنی. ههرپاسه ئاد واتهبێش: زات یا دلێنهو ئینسانی عێبارهتهن جه قهرار گێرتهی دلێ یهک مهوقێعیهتیهنه. ئینسان به عهمهڵ یا کردهوهن متاوۆنه بواچو ئازادهن یا نه؟ ئینسان به زێهن یا به فکر نمهتاوۆ بواچو من ئازادیوازهنا و یا کهسێوتهر ئازادیوازن. گهورهتهرین نمونه چی بارهو ههرمان و ژیوای تراژدیوارو دوکتور محهمهد ئهمین هۆرامانین. دوکتور هۆرامانی نزیک به یهک قهرن! به ویر و زێهن گهرهکش بێ ئانهیه سهلهمنو هۆرامی و کورد هیچ فهرقێوهشا پێوهره نیهن. گهرهکش بێ ئانهیه وزو یاگێ که هۆرامی بنچینهو کوردین. د. هۆرامانی پی یاوای به ئی ئارمانیه ههزاران سهفحه چێوش نوسی و فرهتهر جه چل کتێبێ گهورێش چی بارهوه یاونای چاپ. گردو ژیوایش نیاره پهی ئا ههرمانێ و گردو ژیوایش نیانه خزمهتو ناسیونالیسمی کوردی. وهختێو کاشی ئاما عهمڵ محهمهد ئهمین هۆرامانی یاوا پانهیه که ئا گرده ساڵانه سهرو بنهمایه زێهنیوه کارش کهردهن و دیوارش نهنیان سهرو بنهمایه ههقهتینین و واقێعیوه. چهنی؟ تا زهمانێو ناسیونالیسمی کوردی کهم هێز بێ زوان و فهرههنگو هۆرامانیش لازم بێ، واچێ هۆرامان رێخهو کوردین و هیچ فهرقێوهما نیهن بهڵام وهختێو زاناشا و ئیحساسشا کهرد ههرمانهکێشا یاواینه به ئاخر و کارهکهشا تهمامیان و لواینێنه دلێ عهمهلی و کردهوی و بیه به ئهمری واقع، لهقێوهشا دا ئهو د. هۆرامانی و ئهمساڵو ئادی و گردو زوان و فهرههنگو هۆرامانی. زهمانێو کار یاوابێ یاگێوه شووینیستهکا پهی تاونایوه و ههق نهدای به هۆرامی زوانهکا حهتتا ئێستناد کهرێنێ به قسهکا و کتێبهکاو د. هۆرامانی و ئهوتهر هۆرامی زوانهکا. دماو راپهرینی و جه ئهوهڵو دهروازهو دهشتهو ئازادینه د. هۆرامانی ئیحساسش کهرد ئی دهسهڵاته تازه و ئی حکومهته کوردیه هینهو وێشهن و سهمهرو کهسانێوی پسه ئادی.
جه واقێعهنه مهشیایا ههرپاسهیچه بیایا چون فرهتهر جه نیم قهرنێ تهلاشی فکری و نویسیاریش کهرده بێ تا کورد بیاوۆ به دهسهلات. ئاد ئاما و جه بیارێنه به پوڵو وێش گلێرگایهش نیاره و ساختمانێوی گهوره و چننه تهبهقهش (به نامێ: ههشارگاو هۆرامانشناسای) وهش کهرد تا به قسو وێش چاگهنه خزمهت بکهرو به زوانه باستانیهکهیش(هۆرامی= ئهڤێستا) که زوانو ئهڤێستای و ریخهو گردو زوانه ئێرانی و کوردیهکان! ساختمانهکهش کهردوه و ئامادهو ههرمانا بێ بهڵام هێشتا دهسش به کار نهکهرده بێ حکومهتی کوردی، یا به قسهو وێش دهسهڵاتو شووینیستهکا، ئا دهسهڵاته که د، محهمهد ئهمین هۆرامانی یهک عهمر ژیان و ژیوایش فهداش کهرده بێ و جه راشهنه مهرارهتێش کێشابێ، بهرهو ساختمانهکهی و گلێرهگاکهیشا بینا و ئیجازهشا پهنه نهدا تا ئاد کلاسو فێرکهردهو زوانی هۆرامی و زوانی ئاڤیستایی بنیوره و یا چا بارهوه پهیجوری عێلمی بکریو! ((خوا ئا زهمانهیه نارو وهروه که رویه بهی و ئا ساختمانه که د. هۆرامانی کهردوه پهی هۆرامانشناسای و تهدریسو زوانی هۆرامی و ئهڤێستایی بهڵام ناستشا ههرمانه بکهرو، ناسیونالیسمی کوردی کهروش به موزهیوه پهی زوان و فهرههنگی هۆرامی. چون ههرچهند دهسهڵاتی کوردی ناستش و نمازوۆ زارولهکاو هۆرامانی به هۆرامی بوانا و بنویسا بهڵام ئهننه داعتهو ئازادیوازیش ههن ئیجازه بدهو شونهما و ویهردهو زوانو هۆرامی جه موزویوهنه نمایش بدریو به تایبهت به ئا ئوروپایی ئامریکایانه که دوسێ ناسیونالیسمی کوردینێ و سهردانو کوردهسانی مهکهرا. تا ئاوهخته پا دوساشانه بواچا ئینه شونهما و میراسو ویهردهیمانه که پهنهش ماچمێ هۆرامی و تهنیا دلێ ئی موزانه وجودش مهنهن و پسهو ئهمری واقێعی زوانی و فهرههنگی هۆرامی سپاریان به تاریخی!)).
عاقێبهتو د.محهمهد ئهمین هۆرامانی عاقێبهتو تاریخو ئاروینو هۆرامانین که یهک قهرن خزمهتش کهرد به ناسیونالیسمی کوردی و ئاخرسهروه سهرهش بێ کڵاو مهنهوه. شووینیستهکا به عهمهڵ د. محهمهد ئهمین هۆرامانیشا حاڵی کهرد که دهست وهش بو ئی گرده کاراته کهردێ بهڵام مهشیو بزانینه هۆرامی نهتهنیا بنچینهو زوانو کوردی نیهن بهڵکوم جه هۆرامانهنه نمهکریو به هۆرامی دهرس بدریو به زاروڵه هۆرامیهکا و مهشیو به زوانی رهسمی (کوردی) دهرس بوانا و ئهگهر پاسه نهبو هۆرامیهکا رهگهزپهرهست و ناوچهگهراینێ. د. هۆرامانی ئاوهخته بێ زاناش که ئی گرده ساڵه سهرو زێهنیهتێوه ههرمانهش کهردێنه که واقێعی نهبیهن. پانهیه یاوا مهردمو هۆرامانی پهی چن ههزار ساڵا گهوجێ نهبیێنێ که به وێشا واتهن هۆرامی و به کوردهکاشا واتهن کورد.
د. محهمهد ئهمین هۆرامانی دماو ئانهیه سهرهش کێشیا به توهنێره و ونی ئاما سهرهشهره زاناش زوان و فهرههنگو هۆرامی چهنی زوانو کوردهکا ئاسمان تا زهمین فهرقش ههن و نامێ زوانو کوردهکاش نیا زوانو" بێگانا و زوانی قهرهت"! دماو ئی غهدره گهورهیه که کریا ئهو د. هۆرامانی و ههرپاسه ئهو زوان و فهرههنگو هۆرامی، دوکتور هۆرامانی جه قسه و باس کهوت و خزانه گوشهو یانهی و رهنگه ئارو سوای لاما جیا بازو بهڵام تا قامی قیامهت ئا مهراقه ههن دڵشهنه که چی ههر جه ئهوهڵوه پهیش نهبهرده به مهرامو شووینیستهکا و پهی یهک عهمری ههرمانێوهش کهرده که نهتیجهکهش نابودی وێش و زوانهکهیش بێ. دوکتور مهحهمهد ئهمین هۆرامانی نزیک به نیم قهڕن تهلاشش کهرد و قهڵهمش چهرخناو گهرهکش بێ سهلهمنو که هۆرامی رێخهو گردو کوردان و کوردی ههقهتی یانێ هۆرامی. ئاد پهی ئی مهرامهیشه فرهتهر جه نیم قهرنێ عهمهڵهن ههرمانهش کهرده و گردو ژیوایش چی راینه نیاره بهڵام دماو ئا گرده ساڵاره جه وێرهگا وهختو عهمریشهنه که ئاسمانو ژیوایش تهمهش گێرتێنهره و بێ ههساره کهوتهن و فرهش نهمهنهن مهژگ و دڵش پهی ههمیشهی جه جمه گنو، ناسیونالیسمی کوردی حاڵیش کهرد و ئاوردش به گوشو ئێمهیچهره که ئا ئاواته پاکێ بهڵام ساویلکانێته ههر پهی مهردهی خاسهنه و ئا دهوره تهمامیا هۆرامان بنهما و بنچینهو کوردی بێ. ئا دهوره دهورهو ئهرهمهرزنای و ئهرهمتهی یانهی نهبیه بێ و ئیسه که ههرمانهکێما تهمامیاینه کارێوه نهمهنهن به زوان و فهرههنگو هۆرامی.
د. هۆرامانی خوا مزانو به چه زجر، ناڵه و شیوهنێوه ماچو: زوان و فهرههنگی هۆرامی چن ههزار ساڵێ جه هۆرامانهنه وجودش بیهن بهڵام ناسیونالیسمی کوردی جه عهرزو چنه ساڵاره تاوناشوه و ئێحتماڵهن زوانی هۆرامی جه کوردهسانو ئێراقینه شونهمایهش نهمانو. ئاقیبهتو د. محهمهد ئهمین هۆرامانی مهشیو وهرو چهماو گرد ئینسانێوی هۆرامی زوانێوه بو تا بزانونه و بیاوۆنه که راو ناسیونالیسمی کوردی جیاینه چهنی راو هۆرامانی. د. هۆرامانی ههرچهند داخێ فرێ ههنێ دڵشهنه و گێره چهنی وێش بهروشا قهبرهو تا لوتهش نهتهقو به تونهکێ ئهلحهدیوه ههر بناڵو بهڵام ئهننه شهرهف، شههامهت، ویژدان و سداقهت وجودشهنه مهنه بێ که ئاماو نهتهرسانه ئا ناههقیا و ئا غهدره که جه وێش و زوان و فهرههنگی هۆرامی کریا بهیانش کهرد و شووینیسته کوردهکاش رسوای دنیاو قیامهتی کهردێ و پهی گردو ئا کهسانه که سادێقانه ههنی شونهو خزمهت به زوان و فهرههنگی هۆرامیوه وستشوه سارا که راو هۆرامانی جه راو ناسیونالیسمی کوردی جیاینه. ئهڵبهت وهڵێ د. محهمهد ئهمین هۆرامانی ئا زهمانه که هۆرامی زوانهکا و دڵسوزاو هۆرامانی نامهشا کیاست پهی پارلێمانو کوردهسانی تا لایه بکریو لاو هۆرامانیوه و هیچ کهس جوابش نهداوه، ههر ئا وهخته که جه ساڵهو 2008 مهسێحینه 53 نهفهرێ شووینیستێ کوردێ بهیاننامهشا دا به دهسهڵاتی تا لههجهکهو وێشا به زور کهرا به زوانو گردو کوردهسانی و ئهوتهر زوانهکا با به نوکهرو ئا لههجهیه، دیار بێ که ناسیونالیسمی کوردی لێرهو وێش وستهن کار تا زوان و فهرههنگی هۆرامی پهی ههمیشهی پسهو ئهمرێوی واقێعی شونهماش نهمانۆوه و تهنیا جه دلێ کتێبه دهرسیهکانه، موزهکانه، نمایشگاکانه و جه وهختو بهیادوه ئاوردهو تاریخی باسو مهحاڵو هۆرامانی و زوان و فهرههنگی هۆرامی بکریو!
دماو گردو ئی تهجروبانه برێو ئینسانێ ساویلکێ و نهزانێ، نوکهره حێزبیێ و مهنافێع پهرهستێ هۆرامیێ هێشای گهرهکشانه راو هۆرامانی به لاری بهراو دیسان بواچانه ئێمه هیچ فهرقێوهما نیهن و ئێمه رێخه و بنجهو کوردینمێ. ئیتر ئینه ئهوپهرو نهزانی، وهش باوهری و وێ پهرهستین. به راوینو من مهشیو جه ساڵهو2008 مهسێحیوهلای پهی ههر ئینسانیوی ئاوهزداری روشن بیهبۆوه که راو هۆرامانی جه راو ناسیونالیسمی کوردی جیاینه. ههر هۆرامی زوانێو ههقو وێشهن بو به ناسیونالیستی کورد یا بلو چێرو سێوهرو حێزبا و پهی یاوای به مهرام و ههدهفهکاشا تهلاش و موبارێزه بکهرو بهڵام ئی کهسانه مهشیو بزانانه که راو هۆرامانی و راو ناسیونالیسمی کوردی یاواینه به دوه رایی و هیچکهس نمهتاوۆ و ئا ههق و ئیجازهشه نیهن جارێوتهر زوان، فهرههنگ و تاریخو هۆرامانی بهرو چیرو سیوهرو ناسیونالیسمی کوردی تاکهتێ ئی ڕا به تهمامی و پهی ههمیشهی ئی زوان و فهرههنگهیه ئهسپهردهو تاریخیش کهرا. فره کهسێ جه خیاڵو وێشانه و سادهلوحانه گهرهکشانه پاسه ویر و رهفتار کهرا که ئێمه متاومێ جه ههردوێ راینه بیمێ. ئی مارماساوانه و مهنافێع پهرهستانه چانهیه وردی و حهقیرتهرێنێ که خیاڵ مهکهرا. جه 2010 به ئیلاوه و چا زهمانهولا که دهسهڵاتی کوردی به شێویه رهسمی ئێعلامش کهرد که زوان و فهرههنگو هۆرامی پهی ئاسایشو کوردی خهتهرش ههن هیچ ئینسانێوه حێزبی و غهیرێ حێزبی که وێش جه راو ناسیونالیسمی کوردینه مهوینو نه متاوۆ و نه ئا ئیجازهشه ههن وێش به عنوانو نمایهندهو زوان و فهرههنگو هۆرامی بزانو. ((جه تاریخو 13/06/2010 مهسێحی وهزارهتو کشوهر یا ناوخو ههرێمو کوردهسانی جه نامهیوه به ژمارهو 14209ینه رهسمهن ئێعلامش کهرد ئیجازه دای به کانالهو تهلهفزیونی ژیوای به زوانی هۆرامی پهی ئاسایش و ئهمنیتهتو دهسهلاتی کوردی خهتهرهش ههنه)). جه ساڵهو 2010 مهسێحیوهلای ماڕای، سوک کهردهی و تاونایوهو زوان و فهرههنگو هۆرامی و هۆرامانی چێرو نامو بهشداری کهردهی جه کونفرانسه زوانیانه و فارای دلێنهو تاریخ و فهرههنگی هۆرامی و ئاردهیرهو ئی زوانهیه پهی ئاستو لههجه، شێوهزار و دیالێکتی و پهینجهکهردهی یا سهکو کهردهیش پهی ههر ئارمان و دهسالاتێوه نائینسانی، شووینیستی و ناسیونالیستی غهدر و خیانهتێوه گهورهن به تاریخ، فهرههنگ و زوانو چن ههزار ساڵهو هۆرامانی و جه لاو ههرکهسیوه بو مهحکومهن و مهشیو جواوگو ههقێقهتی، ئایهنده، تاریخ و خهڵکو هۆرامانی بو. تا زهمانێوه که خهڵکو هۆرامانی به شێویه رهسمی و دموکراتیک نمایهندهو وێشا هۆرنهچنا و ئێعلام نهکهرا، هیچ کهس نمایهندهو زوان و فرهههنگی هۆرامی نیهن و ههر کهس جه ههر جهمعێوهنه بهشداری بکهرو نمایهندهو وێشهن و یا دهسهکهیش نهک نمایهندهو هۆرامانی و زوان و فهرههنگو هۆرامی.
تاریخ ههمیشه شونهو روهداو جهریاناتیره منویسیو. گێره دماو ههر پروسه یا رهوتێوه چنها ساڵێ زهمان لازم بو تا وهزعهکێ روشنه بوهو چێوهکا پا جوره که بیێنێ گنا بهروه. ئایهندهنه بهرگنو کێ خزمهتش کهردهن به هۆرامانی و کێ خزمهتش نهکهردهن پهنه. سازمان یا ریکینهو یونسکوی ساڵهو 2008 رهسمهن هوشدارش دا پهی ئانهیه که زوانی هۆرامی ههن خهتهرو فوتیاینه. ئینه چننه ساڵێ چا زهمانهیه مهویهرو و وهشبهختانه فره کهسێ ئاماینێ پیرایی هۆرامانیوه و ههرمانهش پهی مهکهرا. به نهزهرهو من ئا کهسانه که مزانا و باوهرشا ههن پانهیه که زوان و فهرههنگو هۆرامی، زوان و فهرههنگیه تایبهت، جیاوهاز، سهربه وێ و وێپان مهشیو نهتهرسانه و به شێویه روشن و ئاشکرا راو وێشا جه راو ئا هۆرامیه مهنافیع پهراستانه و ریاکارانه و ههرپاسه چهنی ئا کورده شووینیستانه که ههدهفشا زوان و فهرههنگ نیهن جیا بکهراوه. زوان و فهرههنگ و تاریخو هۆرامانی کێبیهیه جیاواز و سهربهوێش ههن و ههر ئینسانێوه دڵسوز و سادق که باوهرش ههن پی رای(راو هۆرامانی) ئهرکو سهرو شانهیشهن گردو تهلاشو وێش وزو کار تا ئی فهرههنگه رو به رو گهشه بکهرو. به ئومیدو ئانهیه ههرکهس لاو وێشوه، به ههر ئهقیدهو مهرامێوه که ههنش، به ویر و کردهوهو وێش، پاجوره که متاوۆنه، حهزش موازو و پهیش مهکریو سوچێو ئهچی ههرمانێ روشن بکهرۆوه و لایه جه لوسهکێ هوربگێرو!
ئهدای پهشێویی حاڵاتی جهستهم / دورهن جه تهحریر خامهی شکستهم
بهڵام "مهعدوم" ههرس دیدهش جوش وهردهن / ناعیلاج خامهش وه دهسگیر کهردهن
پهلهپهل پێکان پهل و خامهدا / یهک فهرد رهقهم کهرد و روی نامهدا
ئیسه دیدهی دڵ دیوانهکهی وێت / نهبێخی ئاودا مهگێڵو پهرێت
مهولهوی تاوهگوزی
*****
داریوش رهحمانی. مهریوان 30 سپتامبرو 2012 مهسێحی 9 ترازیێ 1391 روجیاری
rahmanidaruosh@gmail.com
*****
سهرچهمێ:
1 - شوڤینیسمی سۆرانی و ئهفسانهکانی، ئهمیر حهسهنپور، ههفتهنامهی فهرههنگ رۆژنامهی ههولێر، ژمارهی 24، چوارشهمه 31 مارسی 2010
ئهمیر حهسهنپور جه ئهدابیهو 1943 شارو "مههاباد" ین. فوقهلیسانسو(ماستر) وێش جه رشتهو زوانشناسینه و جه دانشگاو تارانینه گێرتهن و تێزهو دوکتراکهیچش چیرو نامێ: فاکتورو زوانی جه گهشهکهردهو مێللهتی: ئیستانداربیهو زوانی کوردی 1918- 1985 جه ئامریکانه و دانشگاو ئیلینوینه گێرتهن و جه ویهرو زوانشانسیی و زوانه کوردیهکانه ساحێب نهزهرهن.
2 - پهی ئهنهیاوای فرهتهرو پهیلوایهکاو جهماڵ نهبهزی متاودێ تهماشاو ئی کتێبیه کهردێ:
زمانی یهکگرتووی کوردی، جهماڵ نهبهز، 1976 زایینی، بامبێرگ له ئاڵمانی رۆژاوا، بڵاوکراوهی یهکێتیی نهتهویی خوێندکارانی کورد له ئهوروپا. ( به تایبهت پهلو: 1 تا 23، 92 تا 113 )
3 - ههورامان، ههورامییهکان و زمانهکهیان، فهرید ئهسهسهرد، سهروکی سهنتهری لێکوڵینهوی ستراتیجی کوردستانی عێراق، ئهندامی سهرکردایهتی یهکێتی نیشتمانی کوردستان، گوڤاری سیاسی ههفتهنامه، 23/ 05/2011
4 - جه ساڵهو 2007 مهسیحیوهلای بیسو یهکو مانگهو مهی گرد ساڵیه جه لاو یونسکویوه به عنوانو رو جههانی جیاوازی و جوراوجوربیهی فهرههنگا ئهژناسه کریان. ساڵهو 2008 هامزهمان که برێو ئینسانێ به زاهێر روشنویر جه کوردهسانهنه داواشا کهرده جه دهسهڵاتی تا ئا لههجه که پهنهش قسێ مهکهرا به زور کریو به زوانو گردو کوردهسانی، سازمان یا رێکینهو یونسکوی گراڵه یا پروژهیوه گردهلاش پهی پارێزنای زوانی هۆرامی تهعریف کهردهن. ئی سازمانه زوانی هۆرامیش به عێنوانو یو چا زوانانه جه قهڵهم دان که ههن خهتهرو جهبهین لواینه و یو جه ههدهفهکاو ئا سازمانهیه پهیجوری و شناسای تایبهتمهندیهکاو دستور زوانی هۆرامی بیهن. یونسکو مهینه و سهرو زوانی هۆرامیوه ههرمانه و پهیجوری مهکهرو بهڵام شووینیسته زوانیهکا گراڵهو ئهوهتاونایش پهی مجاره!
الف: مهتنو پهیامو 53 بنویس، ئهدیب و ئاکادێمیستێ کوردێ پهی رهسمی کهردهو لههجهو سورانی، روزنامهو هاوڵاتی. شماره 415، یهکشهممه20/04/2008 مهسێحی
ب: ئادرهسو گراڵهو یونسکوی جهبارهو زوانی هۆرامیوه دلێ پهلیانه یا سایتهو رهسمی یونسکوینه:
http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=36232&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html
مهتنهو ئاگاداری یونسکوی پهی پهیجوری کهردهی سهرو زوانی هۆرامیوه
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (unesco)
A Comprehensive study of Hawrami Kurdish
Thematic framework: Endangered Languages
Geographical outreach: Regional
Types of project: Disseminating information
Beneficiary countries:
Iraq, Kurdistan – Iran
Main responsible:
Seyed Vahid Aryadoust
English Language and Literature Group,
National Institute of Education, NTU,
Singapore
Singapore
Summary of the activities
The aim of this study is to investigate the features of the contemporary Hawrami. This is upsetting that no single study in the recent years has focused on this language and to many linguists even the name comes as an extraterrestrial gobbledegook difficult or impossible to decipher. This problem was witnessed when the first collaborative work of ours was sent to many internationally prestigious linguistic journals and none them found a single reviewer to referee the article.
The following activities will be conducted:
- The historical grounds of the language
- The past and on going linguistic policies concerned
- Studying the grammar of Hawrami, e.g. the tenses, passive and active forms
- Studying the phonology and morphology of the language
- How is Hawrami different from Sorani Kurdish and what makes some people think it is not Kurdish
- Different colloquial forms of Hawrami in different areas
- Application of the Wave Theory to the spread of this language
Main partners
Masoud Aryadoust
vahidaryadoust@gmail.com
5 - ئهگهر کهسێو گهرهکش بو قسهکاو عهبدوڵڵاه پهشێوی به دهنگو وێش بژنهوۆ ئینه ئادرهسهکهشهن جه ئینترنتهنه.
http://soundcloud.com/hedi-jh/fykr0jvhywkr
6 – جوگرافیاو مێژووی ههرهدێرێنی ههورامان له ئاڤێستادا، د.محهمهد ئهمین ههورامانی، چاپهمهنی چوار چرا، ژمارهی سپاردنی 1634 ، ساڵی 2010
7 – وهڵاتی کهیانیان و زهردهشت و ههورامان له ئاڤێستادا، د. محهمهد ئهمین ههورامانی،وهزارهتی رهوشنبیری و لاوان، ههولێر ساڵی 2011
8 – زمانی ئهدهبیی یهکگرتووی کوردی و ئهلفوبێی کوردی، رهفێق سابیر، مهڵبهندی کوردولوجی، سلێمانی.
رهفێق سابیر چی مهتڵهبهنه جه پهڵو 47 تا 51 به شێویه شووینیستانه ههوکه بهرو پهی زوانی هۆرامی و مهحاڵو هۆرامانی.
9 – دوره بهلول، یکی از متون کهن یارسان، تهفسیر و ئالیف: سدێق سهفیزاده/ بورهکهیی، انتشارات کتابخابه طهوری، تاران، 1363
10 - ئایینو یارسانی جه ئهوهڵو دهسپهنه کهردهیشوه تا ئیسه ههزاران پهل یا سهفحه کهلامێش ههنی و بێجگهم جه بهرویرو یهک دوێ کهسێ جه گهورهکاو یارسانی نهبا گردو دیوانهکاشا و کهلامهکاشا به زوانو هۆرامینێ. فرهی جه بهرویرهکاو ئایینو یارسانی چاپێ نهبیێنێ و چانیشانه که چاپێ بیێنێ برێشا ئینێنێ:
ئهلف: سهرئهنجام، (دفتر اول)، مجموعه کلامهای یارسان، پژوهش، طیب طاهری، ئهنیستیتو فهرگهنگی کورد، سلیمانیه،2007
ب: تاریخ و فلسهفه سهرئهنجام، فرهنگ یارسان، طیب طاهری، مرکز تحقیق و نشر موکریانی، ههولێر 2009
ج: دیوان گوره، گردآوری، سید محمد حسینی، انتشارات باغ نی کرماشان، 1387 .
د: اهل حق، پیران و مشاهیر، دکتر سدیق سفی زاده، انتشارات حروفیه، تاران، 1387
11 - دیوانو سهیدی، جهموهکهردهی و شیوهکهردهی، محهمهد ئهمین کاردوخی، ئینتشاراتو کوردستانی، سنه، 1383
12 - ناسیونالیسم، ارنست گلنر، سید محمد علی تقوی، نشر مرکز، 1388
13 – درباره مسئله یهود، گامی در نقد فلسفه حق هگل، کارل مارکس، ترجمه، دکتر مرتضی محیط، تاران، انتشارات اختران، 1381
14 – لودویگ فوئرباخ و ایدئولوژی آلمانی، کارل مارکس و فریدریش انگلس، ترجمه پرویز بابایی، نشر چشمه ، تاران، 1384
15 - جه پهراوێزو کونگرهو زوانی یهکگرتووی کوردی جه ئامهدهنه، چهمپهنه کهوتهی چهنی کهژال کامیلێ، مانگنامهو ژیوای، ژمارهو 12، مانگهو ئادار ساڵهو 2012 مهسێحی.
www.zheway.com
16 – که دهڵێم هۆرامی زمانه به بوچوونی من ئهمه راستکردنهوی ههڵهیهکی میژووی خومانه، فهرید ئهسه سهرد، مانگنامهو ژیوای، ژمارهو 8، مانگهو تهمووز ساڵهو 2011 مهسێحی.
www.zheway.com
17 – وهزارهتی ناخوی حکومهتی ههرێم رێگری له کردنهوهی کهناڵێکی تهلهفێزیونی دهگرێت به ناوی ژیوا!!!، ژماره 5، شوباتو 2011 مهسێحی.
www.zheway.com
18 – مێژووی ههورامان، محهمهد ئهمین ههورامانی، انتشارات بلخ، تاران، 1380
19 – زوانی هۆرامی و دنیای مودێرن ، محهمهد مستهفازاده، نشر رگا، تاران، 1387
20 – نامه نویستهی به زوانی هۆرامی، محهمهد مستهفازاده، انتشارات بلخ، تاران، 1391
21 – مبانی روان کاوی فروید- لکان، دکتر کرامت موللێلی، نشر نی، تاران، 1387
22 – فراسوی زنجیرهای پندار، اریک فروم، دکتر بهزاد برکت، نشر مروارید، تاران، 1379
23 – مشکل زبان در بلژیک تاریخی است، گفتگو با دکتر فیروز نهاوندی، رادیو زمانه، اردیبهشت 1389
24 – گریز از آزادی، اریک فروم، عزت الڵه فولادوهند، نشر مروارید، تاران،1385
25 – فلسفه پس از هولوکاست، فاضل غیبی، نشریه ایران امروز، 2012/04/12
26 – هامشی بر دانش زبانشناسی، بابا شیخ حسینی، نشر ژیار، سنندج، 1380
27 – دیوانو مهڵهوی، گلێروهکهردهی، شێوهکهردهی، سهروستهی و پیوهرهوستهی، مهلا عهبدولکهریمی مودهڕڕێس، ئینتشاراتو کوردستانی. سنه 1389 روجیاری.
